1 REKABET KURUMU
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : D2/1/E.Ö.-00/1 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 00-23/232-125
Karar Tarihi : 20.6.2000
A- TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. M. Tamer MÜFTÜOĞLU,
Üyeler : Dr. Kemal EROL, Mehmet Zeki UZUN, Sadık KUTLU,
İsmet CANTÜRK, Nejdet KARACEHENNEM, Mustafa PARLAK, A. Ersan GÖKMEN,
R. Müfit SONBAY, Kubilay ATASAYAR, Murat GENCER
B- RAPORTÖRLER: Ebru ÖZTÜRK, Arif Ogün SARI, Şahin ARDIYOK
C- ŞİKAYET EDEN: Tansal Ticaret ve Sanayi A.Ş.
Kemeraltı Cad. Bankalar Hanı Altında Mağaza No:2
80030 Karaköy/İstanbul
D- HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR
- ABB Elektrik Sanayi A.Ş.
Esentepe Mah. Milangaz Cad. No:51 Kartal/İstanbul
- Alstom Elektrik Endüstrisi A.Ş.
Barış Mah. E-5 Altı 1801. Sok. No:104 Gebze/Kocaeli
E- DOSYA KONUSU: ABB Elektrik Sanayi A.Ş. ve Alstom Elektrik Endüstrisi
A.Ş.'nin hakim durumlarını kötüye kullandıkları iddiası.
F- İDDİALARIN ÖZETİ: Tansal Sanayi ve Ticaret A.Ş. (Tansal A.Ş.)'nin şikayet
dilekçesinde özetle;
bazı yabancı sermayeli transformatör imalatçılarının TEAŞ İTM 17 anahtar teslim
trafo merkezleri ihalesi müteahhitlerini baskı altında tuttukları,
transformatör almak isteyen müteahhitlere ancak "paket teklif" yani tüm teçhizatın
toplu olarak kendilerinden alınması şartını öne sürdükleri,
yalnız transformatör almak isteyene caydırıcı yüksek fiyat vererek paketin
bölünmesini önledikleri,
paket sipariş aldıklarında ise, transformatör imalatçılarının yerli ayırıcılar yerine
kendilerine bağlı yabancı firmalardan ayırıcı ithal ettikleri ve kendi firmalarına iş
imkanı yarattıkları
ileri sürülmektedir.
G- DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 21.10.1999 tarih ve 3469 sayı ile intikal
eden dilekçede; Tansal A.Ş.'nin 12.10.1999 tarih ve bila sayılı yazı ile bazı yabancı
sermayeli transformatör imalatçılarının piyasada rekabeti bozduğu ve yerli sanayiye
zarar verdiği iddiasıyla Küçük ve Orta Ölçekli Sanayi Geliştirme ve Destekleme
İdaresi Başkanlığı'na (KOSGEB) müracaat ettiğinden bahisle, adı geçen firmanın
2 REKABET KURUMU
KOSGEB'den bu haksız uygulamayı incelemesi talebinde bulunduğu, ancak
konunun rekabet hukuku ile ilgisi nedeniyle Rekabet Kurumu'na iletildiği
belirtilmektedir. Söz konusu dilekçeye ekli 12.10.1999 tarihli Tansal A.Ş.'nin şikayet
dilekçesi üzerine hazırlanan 31.3.2000 tarih ve D2/1/E.Ö.-00/1 sayılı İlk İnceleme
Raporu 9.5.2000 tarih ve 00-17 sayılı Kurul toplantısında görüşülmüş ve bir
soruşturma açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun'un
40/1. maddesi uyarınca önaraştırma yapılmasına 00-17/167-87 sayı ile karar
verilmiştir.
İlgili karar uyarınca yapılan inceleme sonucunda düzenlenen 12.6.2000 tarih
ve D2/2/E.Ö.-00/2 sayılı Önaraştırma Raporu 14.6.2000 tarih ve REK.0.06.00.00/26
sayılı Başkanlık önergesi ile 00-23 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara
bağlanmıştır.
H- RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: Şikayet konusu eylemin 4054 sayılı Kanun
kapsamında bir ihlale yol açmadığı, dolayısıyla anılan teşebbüsler hakkında
soruşturma açılmasına gerek olmadığı ifade edilmiştir.
I- İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. İlgili Pazar: Dosya mevcudu bilgi ve belgelerden hareketle işlemin
değerlendirilmesinde ilgili ürün pazarı, "trafo merkezlerinde kullanılan elektromekanik
cihazlar" pazarı, ilgili coğrafi pazar ise "Türkiye Cumhuriyeti sınırları" olarak
belirlenmiştir.
I.2. Taraflar
I.2.1. Alstom Elektrik Endüstrisi A.Ş. (Alstom)
Şirketin hisselerinin %99.8'i merkezi Fransa’da bulunan Alstom Holdings'e
aittir. Alstom Holdings 32 ülkede 120 üretim noktasında elektromekanik malzeme
üretmektedir. Önceki unvanı AEG ETİ Elektrik Endüstrisi A.Ş. olan Alstom 1967
yılında faaliyete geçmiştir. Yurtdışındaki ana ortağın GEC Alsthom olan unvanı,
General Electric Corporation’un ortaklıktan ayrılmasıyla Alstom France S.A. olarak
değiştirilmiş ve bu değişiklik Türkiye’deki şirketin de ticaret unvanının Alstom Elektrik
Endüstrisi A.Ş. olarak değişmesine yol açmıştır. Şirketin Gebze’de 40.000 m2
bölümü kapalı olmak üzere 110.000 m2 alanda kurulu fabrikasında güç
transformatörleri, yağlı ve kuru tip dağıtım transformatörleri ile orta ve alçak gerilim
şalt cihazları, çok yüksek gerilim ve yüksek gerilim kesici ve ayırıcıları, koruma ve
kontrol sistemleri ile ölçü transformatörleri üretilmektedir.
Dosya mevcudu bilgilerden, Alstom'un Türkiye’de konusu ile ilgili olarak en
büyük pazar payına sahip olduğu ve üretiminin yarısından fazlasını başta Avrupa
ülkeleri olmak üzere Uzakdoğu, Avustralya, Kanada, Güney Amerika, Afrika ve
Ortadoğu ülkelerine ihraç ettiği görülmektedir.
Alstom’un Türkiye’de ürettiği ürünlerde pazar payı ve rakiplerinin pazar
paylarına aşağıdaki tablolarda yer verilmiştir:
3 REKABET KURUMU
a) Güç Trafoları:
ALSTOM %50
ABB %30
BEST %20
Alstom ürettiği güç trafolarının %60’ını ihraç etmektedir.
b) Yağlı Dağıtım Trafoları
ALSTOM %22
ABB %17
BEST %14
ETİTAŞ %15
MAKSAN %13
TRANSTEK %13
ELTAŞ %3
DİĞER %3
Alstom ürettiği yağlı dağıtım trafolarının %65’ini ihraç etmektedir.
c) Kuru Reçineli Trafolar
ALSTOM %80
ABB %2
BEST %5
DİĞER %13
Alstom ürettiği kuru reçineli trafoların %80’ini ihraç etmektedir.
d) Şalt Panoları
ALSTOM %15
ABB %10
SIEMENS %30
SCHNEIDER %20
DİĞER %25
Alstom üretiği ürünlerin %10-20’sini ihraç etmektedir.
I.2.2. ABB Elektrik Sanayi A.Ş. (ABB)
1882 yılında İsveç'te güç jeneratörleri üretmek üzere kurulan Asea ile 1891
yılında İsviçre'de kurulan BBC 1989 yılında birleşerek ABB adlı firmayı oluşturmuşlar
ve birleşme sonrası İsveç-İsviçre sermayeli bu şirket dünyanın en büyük elektrik
mühendisliği şirketi haline gelmiştir.
ABB halen dünyanın 100 ülkesinde 50 endüstri işkolunda 1000 adet firma ile
faaliyet göstermektedir. ABB ve ALSTOM 1998 yılında güç üretimi alanında
birleşmişlerdir. Bu işlem ile ilgili olarak 17.6.1999 tarihinde Kurumumuz'a
başvurulmuş, bu başvuruya istinaden 23.7.1999 tarih ve 1707 sayılı yazı ile birleşme
işlemlerinin yürütülmesinde bir sakınca olmadığı bildirilmiştir. Şirket 7 Şubat 2000
tarihinde Ankara Ticaret Sicil Memurluğu'na ABB Alstom Power Enerji A.Ş. olarak
4 REKABET KURUMU
tescil edilmiştir. 31.3. 2000 tarihinde ABB, ABB Alstom Power şirketindeki %50
hissesini Alstom'a satmıştır. Halen ABB Alstom Power Enerji A.Ş., hem uluslararası
hem de yerel mevzuat açısından ABB Holding A.Ş. bünyesinden bağımsız bir
kuruluştur.
ABB Holding A.Ş. Türkiye'de üretim ve ürün satışı faaliyetlerinde
bulunmamaktadır. Satış ve üretimle ilgili faaliyetleri ABB Elektrik Sanayi A.Ş.
yürütmektedir. Ancak bir Barmek Holding ABB ortak girişimi olan ABB Barmek A.Ş.
yurtdışından ithal edilen ABB ürünlerinin Türkiye distribütörlüğünü yapmaktadır.
ABB 1940 yılından itibaren Türkiye'de hidroelektrik ve termik enerji santralleri,
enerji iletim ve dağıtımı, endüstri ve yapı sistemleri, elektrik dağıtım ve ürün
sistemleri, servis hizmetleri ve kent içi raylı ulaşım alanlarında faaliyet
göstermektedir. Ayrıca 1995 yılında Alamsaş Ağır Sanayi A.Ş.'yi satın alarak
endüstriyel kazan üretimine başlamıştır.
ABB'nin ürettiği ürünlerin çoğunluğunda sipariş alınmadan üretim
yapılmamaktadır. Türkiye'de üretilen güç ve dağıtım trafoları da standart tip olmayıp,
müşteri isteğine göre farklılık gösterdiğinden sabit bir fiyat listesi mevcut değildir.
Her teklif istemi tek başına değerlendirildikten sonra dizayn çalışmaları yapılmakta
ve fiyat belirlenmektedir.
ABB Elektrik Sanayi A.Ş. yıllık yaklaşık 5500 MVA üretim kapasitesine sahip
olup, üretim tesislerinde 400 MVA'ya kadar trafolar üretilebilmektedir. Bu şirket
tarafından üretilen güç ve dağıtım transformatörleri TEAŞ ve TEDAŞ teknik
şartnamelerinde istenen TS 267 ve IEC 76 standartlarına uygundur. Ayrıca bu şirket
bu kurumlar tarafından istenen ISO 9001 kalite belgesine de sahiptir. Üretilen
trafolara uygulanan rutin ve tip testleri TEAŞ ve TEDAŞ temsilcilerinin nezaretinde
İstanbul'daki fabrikada yapılabilmektedir. Şirket tarafından son üç yılda üretilen güç
ve dağıtım trafoları ile ilgili bilgiler aşağıda sıralanmıştır:
ABB güç trafosu üretim ve satış rakamları
Satılan yer Yıl Adet MVA Üretim %
Yurtiçi 1997 16 1267 26
İhracat 66 3615 74
Yurtiçi 1998 13 625 36
İhracat 39 1110 64
Yurtiçi 1999 53 4012 79
İhracat 15 1092 21
Şirketin güç trafolarında pazar payı %25-35 arasında değişmektedir.
5 REKABET KURUMU
ABB dağıtım trafosu üretim ve satış rakamları
Satılan yer Yıl Adet MVA Üretim %
Yurtiçi 1997 984 850 83
İhracat 446 170 17
Yurtiçi 1998 1092 1034 88
İhracat 56 135 22
Yurtiçi 1999 2090 1541 98
İhracat 23 31 2
Şirketin dağıtım trafolarında pazar payı %15-20 arasında değişmektedir.
I.2.3. ABB Barmek Elektrik Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Şirket 1997 yılında ABB'nin yurtdışında ürettiği malzemelerin Türkiye'de
satışının gerçekleştirilmesi amacıyla kurulmuştur. Şirketin %50'si Barmek Holding'e,
%50'si ABB Holding'e aittir. Şirket tarafından ithal edilen malzemelere ait satış
fiyatları; piyasa koşulları, talep edilen miktar, teknik karakteristikler ve kapsam,
ödeme ve teslimat koşulları müşterilerle yapılan pazarlıklar sonucu belirlenmektedir.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. İTM İhalelerine İlişkin Genel Bilgiler
TEAŞ'ın Türkiye'nin trafo merkezi ihtiyacını belirleyen birimi olan İletişim
Şebekeleri Proje ve Tesis Daire Başkanlığı 1983 yılından itibaren İTM (İhaleli Trafo
Merkezleri) adı verilen ihaleler düzenleyerek, kazananlara taahhüt işini anahtar
teslim şartlı olarak vermektedir. Bundan önceki dönemde, TEAŞ (o dönemde Türk
Elektrik Kurumu) trafo merkezlerinde kullanılacak malzemelerin büyük çoğunluğunu
kendisi üretip tesisin inşasını da kendisi yaparken, 1983'ten itibaren anahtar teslim
yöntemli İTM'lere başlamış, müteahhit firmaların kullanacakları malzemeleri de kendi
stoklarından temin etmiştir. 1997 yılı başından itibaren (İTM-14 referanslı ihale ile)
malzemelerin teminini de yükleniciler üstlenmiştir.
Yatırım programına bağlı olarak İTM ihaleleri yaklaşık yılda bir kez
yapılmaktadır. İTM-15 1997, İTM-16 1998, İTM-17 1999 ve son olarak İTM-18 2000
yılında gerçekleştirilmiştir. İTM kapsamında inşa edilecek trafo merkezlerinin tamamı
bir yükleniciye verilmemekte, İTM gruplara ayrılmaktadır. Bu gruplandırma
yapılırken, öncelikle işin yoğunluğuna göre grup sayısı belirlenmekte, gruplara
taksim edilecek merkezler belirlenirken ise;
merkezlerin karakteristiklerine ve iş yoğunluğuna göre eşit dağılımı,
keşif bedellerinin olabildiğince eşit dağılımı,
coğrafi olarak her bir gruptaki merkezlerin birbirine olabildiğince yakın olması
sağlanmaya çalışılmaktadır.
Gruplandırma yöntemi ile ekonomik büyüklüğü inşa edilecek trafo
merkezlerinin sayısına ve niteliğine göre değişen, fakat her yıl yaklaşık 10-15 milyon
ABD doları tutarında olan taahhüt işi 6-7 firmaya yaptırılmaktadır. Bu kapsamda İTM-
15, İTM-16 ve İTM-17 ihalelerini 6'şar yüklenici grup üstlenmiştir.
6 REKABET KURUMU
İTM ihalelerinde kullanılacak malzemelerin bazı koşullara uygun olması
gerekmektedir. Öncelikle bu malzemelerin IEC, TSE ve ISO 9001 veya ISO 9002
standartlarından birine sahip olmaları zorunluluğu bulunmaktadır. Ayrıca, yüklenici
firma, TEAŞ tarafından uygunluğu kabul görmüş malzeme listesi dışından bir
malzemeyi kullanmak istediği takdirde, kendisinden tip test raporu, katalog, resim,
dokümanlar ve ISO standartları talep edilmektedir.
I.3.2. İTM İhalelerinde Firmalar
I.3.2.1. ALSTOM
ALSTOM, trafo merkezi ihalesine giren müteahhitlere malzeme
sağlamaktadır. Nitekim bu kapsamda İTM-14, İTM-15, İTM-16 ve İTM-17 ihalelerinde
yer alan gruplarda ihaleyi kazanan müteahhitlere güç trafosu sağlamış ve ayırıcılar
ile ölçü trafoları da yerli üreticilerden temin edilmiştir.
Dosya mevcudu bilgilerde Alstom yetkililerince; İTM ihaleleri ile ilgili olarak
tüm müteahhitlere aynı fiyat teklifinin gönderildiği, paket teklif edildiği zaman
herhangi bir indirime gidilmediği, bu nedenle paket olarak teklif verilmesinin
herhangi bir avantaja yol açmadığı, buna karşın gönderilen fiyat tekliflerinin
müteahhitler için bağlayıcı olmamasının yanı sıra müteahhitlerin kendi fiyatlarını
üretici firmalara bildirerek fiyat düşürme ve ürün temin etme yoluna başvurdukları
ifade edilmektedir.
Paket teklif vermek genelde yükleniciler tarfından tercih edilen bir yöntem
olarak görünmektedir. TEAŞ, anahtar teslim ihalelerinde, trafo tam anlamıyla
faaliyete geçmeden ödeme yapmamaktadır. Buna ek olarak gecikilen her gün için
yükleniciler ceza ödemek durumunda kalabilmektedir. Gecikme, malzemeden ve
dolaylı olarak üreticiden kaynaklanıyorsa yüklenici bu durumda zararı için malzeme
üreticisine rücu edebilmektedir. Trafo merkezlerinde kullanılacak malzemelerin farklı
kişilerden temin edilmesi durumunda yüklenici, trafo merkezinin faaliyete
geçmemesinden doğan zararını sadece aldığı malzeme tutarı üzerinden üreticiye
rücu edecektir.
Ayrıca Alstom yetkilileri, Türkiye’deki pazarın oldukça küçük olduğunu,
Türkiye’deki satışlarının toplam üretiminin %22’sini oluşturduğunu, TEAŞ’ın tekel
konumu ve yüklenicilerin fiyat kırma politikaları nedeniyle Türkiye’deki iç pazarın
karlılığın düşmesi sonucunda ihracata yöneldiklerini belirtmişlerdir.
I.3.2.2. ABB
ABB de rakibi Alstom gibi İTM kapsamında bazı yüklenicilere malzeme
sağlamaktadır. Bu çerçevede İTM-14, İTM-15, İTM-16 ve İTM-17 ihalelerinde yer
alan gruplarda ihaleyi kazanan müteahhitlere malzeme temin etmiştir.
Dosya mevcudu bilgi ve belgelerde ABB yetkililerince; yüklenicilere şartlar
konusunda eşit davranıldığı, bazı müteahitlerin aynı zamanda trafo merkezlerinde
kullanılan malzemelerin üreticisi veya yurtdışındaki firmaların distribütörleri olmaları
nedeniyle malzemeleri paket olarak almayı tercih etmediği, büyük miktarlarda
alımlarda veya paket siparişlerde belli oranlarda indirim yapılabildiği ifade edilmiştir.
ABB tarafından Türkiye elektronik pazarı için hazırlanan raporda genel olarak,
talebin yerel üretim kapasitesinin altında olduğu, üreticiler arasında yoğun rekabetin
7 REKABET KURUMU
yaşandığı ancak buna karşın pazara yeni üreticilerin girmekte olduğu ve fiyat
seviyelerinin yıldan yıla düşmekte olduğu belirtilmiştir.
Öte yandan, ABB yetkililerince son 3-4 yıl içinde fiyatların düştüğü,
müteahhitlerin ise genel olarak toplu alım yapma eğiliminde olduğu, her malzemeyi
ayrı ayrı yerlerden almaları halinde çok sayıda firma ile anlaşmak zorunda
kalınabildiği, bu durumda koordinasyonu sağlamanın zor olduğu ve muhtemel
gecikmeler halinde o parçayla bağlantılı diğer işlerin de gecikeceği ve bunun
sonucunda TEAŞ'a tazminat ödenmesi riskinin doğacağı ifade edilmiştir. Ayrıca
müteahhitlerin şartname gereği önceden usulen firmalardan teklif aldıkları, daha
sonra da ihaleye girerek düşük fiyat teklif ettikleri, ihaleyi kazandıktan sonra da
malzeme maliyetini düşürmek için fiyat düşürmeye çalıştıkları, üreticilerin de
çoğunlukla piyasadaki atıl kapasiteler nedeniyle bu pazarlıkta ödün veren taraf
oldukları, bizzat yüklenici firma ve şahısların daha fazla fiyat kırmak için ürünleri
paket olarak alma teklifinde bulundukları belirtilmiştir.
1.3.3. Değerlendirme
Yukarıda yer verilen bilgiler doğrultusunda, İTM ihalesi yüklenicilerinin toplu
alım yapma yönünde tercih yaptıkları, imalatçılarla müteahitler arasındaki pazarlıkta
pazarlık gücünün imalatçılardan çok müteahhitlerde olduğu ve paket satışın esas
olarak müteahhitlerin isteğiyle gerçekleştiği anlaşılmıştır. Müteahhitlerin bu tercihinin
nedeni ise, her bir malzemeyi ayrı ayrı yerlerden almaları durumunda koordinasyon
sağlanmasının zorluğu ve muhtemel gecikmeler halinde TEAŞ'a tazminat ödenmesi
riskinin artması olarak görülmektedir. Müteahhitler şartname gereğince önce usulen
tüm üreticilerden teklif almakta, ihaleyi kazandıktan sonra kıyasıya pazarlık
yapmaktadırlar. Çoğunlukla imalatçılar piyasadaki atıl kapasite nedeniyle bu
pazarlıklarda önemli ölçüde fiyat düşürmekte ve bizzat müteahhitler bu pazarlıklar
sırasında firmaların daha fazla fiyat düşürmesini sağlamak amacıyla paket teklif
verilmesi talebinde bulunmaktadırlar.
Öte yandan, güç trafolarının İTM ihalelerinde asıl maliyet kalemini
oluşturduğu, yerli üreticilerin satamadıklarını iddia ettikleri ayırıcıların ise, toplam
içinde küçük bir yer tuttuğu, ayrıca İTM ihalelerinde kullanan malzemelerin çok
hassas olması ve TEAŞ'ın inşaat sonrası uzun süreli servis ve garanti taahhüt
edilmesini istemesi nedeniyle müteahhitlerin küçük yerli üreticiler yerine büyük
uluslararası tecrübeye sahip üreticileri tercih ettikleri anlaşılmıştır.
ABB ve Alstom'un pazar payları ve piyasanın genel yapısı incelendiğinde,
anılan firmaların; fiyat, arz, üretim ve dağıtım miktarı gibi parametreleri belirleyebilme
gücünde olmadıkları, dolayısıyla tek başlarına veya birlikte hakim durumda
bulunmadıkları kanaatine varılmıştır. Ayrıca dosya mevcudundaki bilgilerde, ABB ile
Alstom arasında herhangi bir anlaşma veya uyumlu eyleme dair bir bulguya
rastlanmamıştır.
J- SONUÇ
Yukarıda yer verilen değerlendirmeler ve tespitler doğrultusunda, ABB ve
Alstom'un 4054 Sayılı Kanun'un 4. ve 6. maddesi kapsamında herhangi bir ihlale yol
açmaması nedeniyle, anılan teşebbüsler hakkında soruşturma açılmasına gerek
olmadığına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy