T.C. ADANA 2. ASLİYE TİCARET MAHKEMESİEsas-Karar No: 2018/306 Esas - 2021/765
TÜRK MİLLETİ ADINA
T.C.
ADANA
ASLİYE TİCARET 2. MAHKEMESİ
GEREKÇELİ KARAR
ESAS NO: 2018/306
KARAR NO: 2021/765
HAKİM: ...
KATİP: ...
DAVACILAR : 1- ... - ... ...
2- ... - ... ...
3- ... - ... ...
VEKİLİ: Av. ... -
DAVALI : 1- ... - ... ...
VEKİLİ: Av. ... - ...
DAVALI : 2- ... ANONİM ŞİRKETİ - ...
VEKİLLERİ: Av. ... - ...
Av. ... - ...
DAVALI : 3- ... - ... ...
DAVA: Tazminat (Haksız Fiilden Kaynaklanan)
DAVA TARİHİ: 13/04/2018
KARAR TARİHİ: 17/09/2021
GEREKÇELİ KARARIN
YAZILDIĞI TARİH : ...
Davacı tarafından açılan davanın yapılan açık yargılaması sonunda;
DAVANIN ÖZETİ
Davacı vekili dava dilekçesinde özetle; 01.06.2016 tarihinde, sürücü ...'in sevk ve idaresindeki ... plakalı ... marka aracın Adana Çukurova Karslılar köyü (mahallesi) Batı köprüsü yönünden Adnan Menderes Bulvarı istikametine seyrederken, maliki müvekkili ..., sürücüsü ... olan ... plakalı ... marka araca, aynı il, ilçe ve köy, menderes bulvarı istikametin Batı köprüsü istikametine kendi şeridinden giderken ... 50 metre kadar kala sol ön kısımlarına çarptığını, çarpma sonucu sürücü müvekkili ... ve yolcu müvekkili ...'ın yaralandığını, araç da sol ön kısımdan büyük hasar aldığını, kullanılmayacak hale geldiğini, Adana C.Başsavcılığının 2016/... sayılı soruşturma dosyasına intikal eden olayın Adana 22. Asliye Ceza Mahkemesinin 2016/... esas sayılı dosyada davaya dönüştüğünü, bu dosyada yargılanan ...'in tam kusurlu bulunduğunu, mahkemedeki beyanlarında kazaya uğrayan aracı yaptırma sözü veren ...'in bu sözünü yerine getirmediğini, olayda büyük şok yaşayan müvekkillerinin bedeni zarar (kırıklar, ezilme nedeniyle vs) acıları yanında, hala büyük korku psikolojik sorunlar yaşadıklarını belirterek ... aracı büyük zarar gören müvekkili ... için 9.500,00-TL'si araç hasar bedeli, 500-TL'si değer kaybı olmak üzere toplam 10.000-TL maddi tazminat, yaşanan korku, bedeni ve psikolojik travma nedeni ile sürücü ... için 2.000-TL, yaralanan yolcu ... için 4.000-TL olmak üzere toplam 6.000-TL maddi tazminat talep ettiklerini beyan ederek davanın kabulüne karar verilmesini talep ve dava etmiştir.
ISLAH
Davacı vekili 05.11.2018 tarihli ıslah dilekçesiyle; hasar bedeli talebini 16.000,00-TL, değer kaybı talebini ise 3.255,98-TL'ye ıslah etmiştir.
SAVUNMANIN ÖZETİ
Davalı ... mahkememize sunmuş olduğu dilekçesinde, kazaya sebebiyet verildiği iddia edilen aracın her ne kadar kendi adına kayıtlı ise de söz konusu olay günü aracın kendisinden çalındığını, sürücü davalı ... ve arkadaşlarının yolunu kestiğini, kendisini korumak için üzerinde bulundurduğu silahı çekerek havaya ateş edip ormana kaçtığını, arkasından bu kişilerin de kendisine silahla ateş ettiklerini, bir süre sonra aracının yanına döndüğünde aracının yerinde olduğunu ve polise haber verdiğini, aracın çalınmasında herhangi bir kusurunun olmadığını, aracının ... ve arkadaşları tarafından çalındığı halde yapmış olduğu kazadan sorumlu olmadığını belirterek davanın reddini talep etmiştir.
Davalı ... A.Ş vekili mahkememize sunmuş olduğu dilekçesinde, kazaya karışan söz konusu aracın müvekkili şirket nezdinde sigortalı olduğunu, müvekkili şirketin sorumluluğunun sigortalısının kusuru oranında olduğunu beyan ederek davanın reddini talep etmiştir.
Davalı ...'e tebligatın yapıldığı herhangi bir cevap vermediği görüldü.
DELİLLERİN DEĞERLENDİRİLMESİ VE GEREKÇE
Dava, trafik kazasından kaynaklanan cismani zarar nedeniyle manevi tazminat talebi ile hasar ve değer kaybı talebine ilişkindir.
Kazaya karışan aracın tescil kayıtları, sigorta poliçesi ve hasar dosyası, kaza nedeniyle başlatılan soruşturmaya ilişkin dosya getirtilmiş, davacının ve davalı asilin ekonomik ve sosyal durumları araştırılmıştır.
SGK tarafından davacıya rücuya tabi bir ödeme yapılmadığı bildirilmiştir.
Bilirkişi ...'e ait 16.10.2018 tarihli raporunda; davalı ... A.Ş'ye sigortalı diğer davalı ... adına tescilli ... plakalı kamyonet sürücüsü ..., 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanununa bağlı olarak çıkarılan Karayolları Trafik Yönetmeliğinin Madde 94 A (k) bölünmüş yollarda karşı yöndeki trafik için ayrılan yol bölümüne girmeleri maddesine göre asli ve tam kusurlu ve kusur oranının %100, ... plakalı otomobil sürücüsü davacı ...'in herhangi bir kural ihlali bulunmadığından dolayı kusursuz olduğunun tespit edildiğini, iki araçlı trafik kazası sonucu hasar gören ... plakalı, 2004 model, ... marka ... 1.2 16 V el tipi otomobilin kaza neticesinde PERT durumu gelmesi ve kaza tarihi itibarı ile aracın 2 el bedelinin 16.000,00-TL, değer kaybının 3.255,98-TL olması ayrıca davalı sigorta şirketine sigortalı araç sürücüsünün %100 kusurlu olmasına istinaden davacı tarafın talep edebileceği tazminat miktarı (3.255,98-TL + 16.000,00-TL) 19.255,98-TL olarak hesaplandığı yönünde rapor sunulmuştur.
Bilirkişi ...'a ait 19.03.2019 tarihli raporunda; söz konusu trafik kazası nedeniyle; ... plakalı aracın firari sürücüsü 2918 sayılı Karayoları Trafik Kanunu'nun 56/1-a ve Karayolları Trafik Yönetmeliğinin 94/k kuralını ihlal ettiğinden asli kusurlu ve kusur oranının %100 olduğu, ... plakalı araç sürücüsü ...'nin ise kazanın oluşumunda kural ihlalinin bulunmadığı, kusursuz olduğu, anılan kazadan ötürü dava konusu ... plakalı araçta oluşan maddi zararın KDV dahil 16.000,00-TL olduğu, ... plakalı aracın toplam hasar bedelinin piyasa rayiç değerin yaklaşık %84'üne tekabül ettiği, bu durumda onarımın ekonomik olmayacağı, tam ziya/pert olarak değerlendirilmesi gerektiği ve mevcut hasarlı hali ile sovtaj değerinin 6.500,00-TL olduğu, buna göre, 2 el piyasa rayiç değerden sovtaj bedelinin tenzili ile davacının ödemesi gereken maddi hasar tutarının 9.500,00-TL olduğu, ... plakalı aracın tam ziya/pert olarak değerlendirilmiş olması ve kaza esnasında aracın yaklaşık 190.000 kilometre bulunuyor olması nedeniyle ZMSS genel şartları değer kaybı tespit esasları uyarınca değer kaybı oluşmayacağı, ... plakalı araçtaki maddi zarardan davalı ... A.Ş ile davalı ...'in sorumlu tutulamayacağı, iş bu maddi zarardan ötürü davalı ...'in sorumlu olduğu yönünde rapor sunulmuştur.
İstanbul Adli Tıp Kurumu 2. İhtisas Dairesine ait 24.07.2020 tarihli raporunda; Kamil ve Raziye oğlu, 1963 doğumlu ...’in 02/06/2016 tarihinde geçirdiği trafik kazasına bağlı yaralanması sebebiyle 30.03.2013 tarih ve 28603 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Özürlülük Ölçütü Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik Hükümleri kapsamında fonksiyonel araz bırakmadan iyileşmiş olduğu dolayısıyla; Kişinin tüm vücut engellilik oranının %0 (yüzdesıfır) olduğu, İyileşme (iş göremezlik) süresinin kaza tarihinden itibaren 3(üç) haftaya kadar uzayabileceği yönünde rapor sunulmuştur.
İstanbul Adli Tıp Kurumu 2. İhtisas Dairesine ait 12.02.2021 tarihli raporunda; ... oğlu, ... doğumlu ...’ın 01/06/2016 tarihinde geçirdiği trafik kazasına bağlı gelişen yaralanmasının, 30/03/2013 tarih ve 28603 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Özürlülük Ölçütü Sınıflandırması ve Özürlülere Verilecek Sağlık Kurulu Raporları Hakkında Yönetmelik Hükümleri kapsamında fonksiyonel araz bırakmadan iyileşmiş olduğu dolayısıyla; kişinin tüm vücut engellilik oranının %0 (yüzdesıfır) olduğu, iyileşme (iş göremezlik) süresinin kaza tarihinden itibaren 1.5(birbuçuk) aya kadar uzayabileceği yönünde rapor sunulmuştur.
2918 Sayılı KTK'nun 85-1 maddesinde, işletenin kusursuz sorumluluğu düzenlenmiş, 91.1 maddesinde; "İşletenlerin, bu Kanunun 85 inci maddesinin birinci fıkrasına göre olan sorumluluklarının karşılanmasını sağlamak üzere mali sorumluluk sigortası yaptırmaları zorunludur." hükmü getirilmiştir. Devam eden maddelerde ise zorunlu trafik sigortasının kapsamı düzenlenmiştir.
ZMSS, motorlu bir aracınişletilmesi sırasında bir kimsenin ölümüne veya yaralanmasına veya bir şeyin zarara uğramasına neden olması halinde o aracı işletenin zarara uğrayan 3. kişilere karşı olan sorumluluğunu belli limitlerle sigortalamaktadır.
Manevi tazminat yönünden; hakimin takdir hakkını kullanırken, ülkenin ekonomik koşulları, tarafların sosyal ve ekonomik durumları, paranın satın alma gücü, tarafların kusur durumu, olayın ağırlığı, olay tarihi gibi özellikleri göz önünde tutması ve buna göre manevi tazminat takdir edilmesi gerektiği, murisin, hak sahiplerinin ve davalıların kaza tarihindeki yaşı, geliri, sosyal ve ekonomik durumları, destek süreleri, kusur durumu, paranın satın alma gücü, kaza tarihi dikkate alınarak tazminat belirlenmesi gerektiği kabul edilmektedir (HGK 23/06/2004, 13/291-370).
Öncelikle davacının araçta meydana gelen hasar ve değer kaybı talebi yönünden yapılan incelemede,
Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları'nın A.5. KAPSAMA GİREN TEMİNAT TÜRLERİ başlığı altında;
Bu genel şart kapsamındaki teminat türleri aşağıda yer almaktadır.
a) Maddi Zararlar Teminatı: Hak sahibinin bu Genel Şartta tanımlanan ve zarar gören araçta meydanagelen değer kaybı dahil doğrudan malları üzerindeki azalmadır. Değer kaybı talep edilmesi halinde tespiti, bu Genel Şart ekinde yer alan esaslara göre Sigorta Bilgi ve Gözetim Merkezinde kurulacak sistem üzerinden sıra esasına göre atanan ilgili branşta ruhsat sahibi sigorta eksperleri tarafından yapılacağı, ekler arasında yer alan Ek-1 Değer kaybı hesaplaması'na göre;
2. Teminat dışında kalan halleri düzenleyen başlık altında çekme belgeli ve hurda belgeli işlemi görmüş araçların teminat dışında kalacağının kabul edildiği, buna göre kazaya karışan ... plakalı aracın dosyadan alınan her iki bilirkişi raporunda da pert durumuna geldiği, araç değerinin 16.000,00-TL, aracın davacıda kalması halinde sovtaj bedelinin 6.500,00-TL olacağı, dolayısıyla sigorta şirketinin hasar bedeli olarak (16.000,00-TL-6.500,00-TL =9.500,00-TL) 9.500,00-TL ödemesi gerektiği belirtilmiş olup, davacının dava açarken 9.500,00-TL hasar bedeli ve 500,00-TL değer talebinde bulunduğu, davacının daha sonra ıslah dilekçesiyle hasar bedeli ve değer kaybı talebini arttırdığı, ancak alınan ikinci rapordaki hasar bedeli talebinin yerinde olduğu, davacı ...'e ait aracın pert haliyle sigorta şirketine teslim edildiğine ilişkin sunulan herhangi bir belgenin bulunmadığı, dolayısıyla kazalı-pert aracın davacıda kaldığının anlaşıldığı, bu durumun çekme belgeli ve hurda belgeli işlem görmüş araç statüsünde olduğu, davalılardan karşı araç sürücüsü ...'in kaza tarihi olan 01.06.2016 tarihinden itibaren temerrütünün gerçekleştiği, davacılar ile davalı ... arasında haksız fiile ilişkin bir talebin olduğu anlaşılmakla yasal faize hükmedilerek hasar bedeli yönünden davanın kabulü, değer kaybı talebinin reddi gerekmiştir.
Saniyen, davacılardan ... ve ... yönünden manevi tazminat talep edilmiş bu hususta yapılan incelemede,
Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları'nın A.6. TEMİNAT DIŞINDA KALAN HALLER başlığı altında yer alan (f) fıkrasında; Manevi tazminat taleplerinin teminat dışında olduğunun belirtildiği, Karayolları Trafik Kanunu'nun m.107'de; Bir motorlu aracı çalan veya gasbeden kimse işleten gibi sorumlu tutulur. Hükmünün bulunduğu, davalı ...'in aracı hırsızlamak suretiyle işleten olduğu, her iki davacı yönünden ATK'dan maluliyet raporu aldırılmış, davacı ... hakkında düzenlenen ATK raporunda tüm vücut engellilik oranının %0 (yüzde sıfır), iyileşme süresinin 3 haftaya kadar uzayabileceği, diğer davacı ... hakkında ise tüm vücut engellilik oranının %0 (yüzde sıfır), iyileşme süresinin 1,5 aya kadar uzayabileceği yönünde rapor verildiği, ülkenin ekonomik koşulları, tarafların sosyal ve ekonomik durumları, paranın satın alma gücü, tarafların kusur durumu, olayın ağırlığı, olay tarihi gibi özellikleri göz önünde tutması ve buna göre manevi tazminat takdir edilmesi gerektiği, hak sahiplerinin ve davalıların kaza tarihindeki yaşı, geliri, sosyal ve ekonomik durumları, kusur durumu, paranın satın alma gücü, kaza tarihi de dikkate alınarak davacılardan ... yönünden 1.500,00-TL, diğer davacı ... yönünden ise 3.000,00-TL manevi tazminata hükmedilmesi hukuka uygun bulunmuştur.
Üçüncü olarak davalıların sorumlulukları yönünden yapılan incelemede, her ne kadar işleten olarak ... ve ... plakalı aracın sigortacısı sorumlu olarak görünmekte ise de, Adana Asliye Ceza 22. Mahkemesinin 2016/... Esas 2016/... Karar sayılı dosyasında, sanık Mazlum Yılmaz ile sanık ...'in mağdur ...'e ait ... plakalı aracın ...'nin rızası dışında alınması nedeni ile hırsızlık suçunun işlendiğinin kabul edilerek sanık ... hakkında mahkumiyete karar verildiği, verilen kararın 18.01.2017 tarihinde kesinleştiği, Karayolları Trafik kanununun m.107'de; Bir motorlu aracı çalan veya gasbeden kimse işleten gibi sorumlu tutulur. Hükmünün bulunduğu, devamında ise; çalınan veya gasp edilen araç işleteninin kendisinin veya eylemlerinden sorumlu olduğu kişilerden birinin, aracın çalınmasında veya gasp edilmesinde kusurlu olmadığını ispat ederse, sorumlu tutulamayacağı belirtilmiş olup, işletenin yada eylemlerinden sorumlu olduğu bir kişinin kusurlu hareketinin bulunmadığı, ayrıca Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları'nın A.6. Teminat dışında kalan halleri düzenleyen (h) fıkrasında; Çalınan veya gasp edilen araçların sebep oldukları ve Karayolları Trafik Kanununa göre sigortalının sorumlu olmadığı zararlar, aracın çalındığını veya gasp edildiğini bilerek binen kişilerin zarara uğramaları nedeniyle ileri sürülecek talepler ile çalan ve gasp eden kişilerin talepleri'nin teminat dışında kaldığının belirlendiği, ceza mahkemesi yargılaması sonunda verilen karar gereğince sigortalı aracın çalındığı, hırsızlık suçu sabit olan ...'in işleten sıfatını kazandığı, ...'in işleten sıfatıyla sorumlu olduğu ancak, davalı ...'in sorumlu olmadığı diğer bir ifadeyle işletenin sorumlu tutulamadığı yerde sigorta şirketinin sorumluluğunun da bulunmadığı anlaşıldığından bu davalılar aleyhine hasar, değer kaybı ve manevi tazminat taleplerinin reddine karar vermek gerekmiştir.
Tüm bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde; davacılardan ...'ün araç hasarı ve değer kaybı talep ettiği, diğer davacılar ... ile ...'ın cismani zarar nedeni ile manevi tazminat talep ettikleri, davalılardan ...'in işleten, davalı ...'nın işletenin sigortacısı, diğer davalı ...'in ise sigortalı aracı hırsızlayan-işleten olduğu, alınan kusur bilirkişi raporlarından 18.03.2019 tarihli bilirkişi raporu denetime ve hüküm kurmaya elverişli bulunmakla raporda belirtilen 9.500,00-TL hasar bedelinin davalılardan ...'den alınarak davacıya verilmesinin, davacının hasar bedeli ile değer kaybı yönünden fazlaya ilişkin taleplerinin ise reddi gerektiği, davacılardan ... ile Hafif yönünden manevi tazminat talep edildiği, bu davacılardan cismani zararın ne olduğu hususunda ATK'dan rapor alındığı, her iki davacı yönünden geçici iş göremezlik süresinin tespit edildiği, herhangi bir maluliyetinin bulunmadığı, tarafların sosyal ekonomik durumları ile kusur oranları ve yukarıda belirtilen manevi tazminata ilişkin diğer şartlar birlikte değerlendirildiğinde davacıların ... aleyhine manevi tazminat taleplerinin kısmen kabulünün gerektiği, kabul edilen kısımlar yönünden gerek hasar bedeli ve gerekse manevi tazminat yönünden haksız fiil nedeniyle kaza tarihinden itibaren yasal faize hükmedilmesinin yerinde olacağı, davalılardan ... ile sigorta şirketi yönünden ise davanın reddi gerektiğine ilişkin aşağıdaki şekilde hüküm tesis edilmiştir.
HÜKÜM: Gerekçesi yukarıda açıklandığı üzere;
Davanın kısmen kabulü ile;
A-)Maddi Tazminat Yönünden;
1-Davacı ... yönünden; 9.500,00-TL pert bedelinin kazanın meydana geldiği 01.06.2016 tarihinden itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte davalılardan ...'den alınarak davacıya ödenmesine,
2-Davacı ... yönünden; davacının değer kaybı talebinin reddine,
3-Davacı ... yönünden; davalılardan ... ve ... A.Ş. yönünden açılan davanın reddine,
4-Fazlaya ilişkin talebin reddine,
B-)Manevi tazminat Yönünden;
5-Davacılardan ... yönünden; 1.500,00-TL manevi tazminatın kaza tarihi olan 01.06.2016 tarihinden itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte davalılardan ...'den alınarak davacıya ödenmesine,
6-Davacılardan ... yönünden; 3.000,00-TL manevi tazminatın kaza tarihi olan 01.06.2016 tarihinden itibaren işleyecek yasal faiziyle birlikte davalılardan ...'den alınarak davacıya ödenmesine,
7-Davacılardan ... yönünden; davacının ... ve ... A.Ş yönünden açmış olduğu manevi tazminat talebinin reddine,
8-Davacılardan ... yönünden; davacının ... ve ... A.Ş yönünden açmış olduğu manevi tazminat talebinin reddine,
9-Davacıların manevi tazminat yönünden fazlaya ilişkin taleplerinin reddine,
10-Maddi tazminat yönünden karar ve ilam harcı olarak hesaplanan 648,94-TL'den peşin alınan 273,24-TL peşin harç ve 159,00-TL ıslah harcı olmak üzere toplam 216,70-TL'nin davalılardan ...'ten alınarak hazineye irad kaydına,
11-Manevi tazminat yönünden karar ve ilam harcı olarak hesaplanan 307,40-TL'nin davalılardan ...'ten alınarak hazineye irad kaydına,
12-Hasar bedeli yönünden AAÜT gereğince hesaplanan 4.080,00-TL vekalet ücretinin davalılardan ...'ten alınarak davacılardan ...'e ödenmesine,
13-Hasar bedelinin reddedilen kısmı yönünden AAÜT gereğince hesaplanan 4.080,00-TL vekalet ücretinin davacılardan ...'den alınarak davalılardan ...'e ödenmesine,
14-Hasar bedelinin reddedilen kısmı yönünden AAÜT gereğince hesaplanan 4.080,00-TL vekalet ücretinin davacılardan ...'den alınarak davalılardan ... ve ... A.Ş.'ye ödenmesine,
15-Değer kaybı talebi yönünden AAÜT gereğince hesaplanan 3.255,98-TL vekalet ücretinin davacılardan ...'den alınarak davalılara ödenmesine,
16-Davacıların yapmış olduğu 2.781,85-TL yargılama giderinden kabul ve redde göre hesaplanan 1.372,43-TL yargılama giderinin davalılardan ...'ten alınarak davacılara ödenmesine, kalan masrafın davacılar üzerinde bırakılmasına,
17-Davacı tarafından yatırılan 273,24-TL peşin harç ve 159,00-TL ıslah harcı olmak üzere toplam 216,70-TL'nin davalılardan ...'ten alınarak davacıya ödenmesine,
18-Manevi tazminat yönünden AAÜT gereğince hesaplanan 1.500,00-TL vekalet ücretinin davalılardan ...'ten alınarak davacılardan ...'ye ödenmesine,
19-Manevi tazminatın reddedilen kısmı yönünden AAÜT gereğince hesaplanan 500,00-TL vekalet ücretinin davacılardan ...'den alınarak davalılara ödenmesine,
20-Manevi tazminat yönünden AAÜT gereğince hesaplanan 3.000,00-TL vekalet ücretinin davalılardan ...'ten alınarak davacılardan ...'a ödenmesine,
21-Manevi tazminatın reddedilen kısmı yönünden AAÜT gereğince hesaplanan 1.000,00-TL vekalet ücretinin davacılardan ...'dan alınarak davalılara ödenmesine,
22-) Fazla yatan avans var ise Adalet Bakanlığı HMK Gider Avansı Tarifesi'nin 5. maddesine göre, karar kesinleştikten sonra talep sahibine elektronik ortamda hesap numarası var ise bu numara üzerinden, yok ise PTT aracılığı ile adreste ödemeli gönderilmesine, (gönderme masrafının avanstan karşılanmasına ),
Dair, davacı vekili ile davalı ... ile vekilinin yüzüne karşı, diğer davalının yokluğunda, gerekçeli kararın taraflara tebliğinden itibaren 2 haftalık yasal süre içerisinde mahkememize veya mahkememize gönderilmek üzere başka bir yer mahkemesine verilecek dilekçe veya zabıt katibine yapılacak beyanla Adana İstinaf Mahkemesi’nin ilgili dairesine gönderilmek üzere Mahkememize yapılacak olan istinaf yolu açık olmak üzere karar verildi. 17/09/2021
Katip ...
Hakim ...
e- imzalıdır e- imzalıdır