Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2010-3-31 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 10-52/995-359
Karar Tarihi : 5.8.2010
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
10
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, Mehmet Akif ERSİN, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Doç. Dr. Cevdet İlhan GÜNAY, Murat
ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER: Zeynep MADAN, Hüseyin COŞGUN
C. ŞİKAYET
EDEN : Yılmaz AYDOĞAN
Danabak@ 20
D. HAKKINDA ÖNARAŞTIRMA YAPILANLAR:
Kültüroğlu Süt Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti
Merkez Mahallesi No:842 Düziçi/Osmaniye
Okçular Süt Mamulleri S Tic. Ltd. Şti
Organize Sanayi Bölgesi Toprakkale/Osmaniye
Öztadım Süt ve Süt Ürünleri San ve Tic. Ltd. Şti.
Ceyhan Yolu Büyük Toptancılar Sitesi 25. Blok No:8 30
Yüreğir/Adana
Güney Süt San. ve Gıda Mad. Tic. A.Ş.
Yunus Emre Mah. Nato Yolu Bulvarı. No:58 Tarsus/Mersin
Güneydoğu Süt ve Gıda San. Tic. Ltd. Şti
Kadirli Yolu 3. Km. Kozan/Adana
Vitamin Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.
Kadirli Organize Sanayi Bölgesi 4. Cad. No:2 Kadirli/Osmaniye 40
Kelebek Süt ve Gıda San. Tic. Ltd. Şti.
Mahmutlu Mah. Kelebekler Semti. No:6 Kozan/Adana
E. DOSYA KONUSU: Adana’da ve çevresindeki illerde süt toplayan
teşebbüslerin anlaşarak çiğ süt alım fiyatını belirledikleri iddiası.
50
10-52/995-359
2
F. İDDİALARIN ÖZETİ:Yapılan başvuruda özetle; Adana çevresinde süt toplayan
bazı işletmelerin aralarında yaptıkları toplantıda çiğ süt alım fiyatını düşürme ve
toplantıya katılmayan firmalara ticari baskı uygulama kararı aldıkları iddia edilerek
gereğinin yapılması talep edilmiştir.
G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 8.2.2010 tarih, 1074 sayı ile giren başvuru
üzerine hazırlanan 22.3.2010 tarih, 2010-3-31/11-10-PE sayılı İlk İnceleme Raporu,
Rekabet Kurulu’nun 31.3.2010 tarih ve 10-27/398-M sayılı toplantısında görüşülmüş
ve 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde soruşturma
açılmasına gerek olup olmadığının belirlenmesi amacıyla, Kanun’un 40/1. maddesi
uyarınca önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan 60
inceleme sonucunda düzenlenen 23.7.2010 tarih ve 2010-3-31/ÖA-10-364.ZM sayılı
Önaraştırma Raporu 27.7.2010 tarih ve REK.0.07.00.00-110/318 sayılı Başkanlık
önergesi ile 10-52 sayılı Kurul toplantısında görüşülerek karara bağlanmıştır.
H. RAPORTÖRLERİN GÖRÜŞÜ: İlgili Raporda; Adana çevresinde süt toplayan bazı
işletmelerin aralarında yaptıkları toplantıda çiğ süt alım fiyatını düşürme, toplantıya
katılmayan firmalara ticari baskı uygulama kararı aldıkları iddiasına ilişkin olarak
4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca soruşturma açılmasına yer olmadığı,
şikâyetin reddinin gerektiği sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
70
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Taraflar
I.1.1. Güney Süt San. ve Gıda Mad. Tic. A.Ş. (Güney Süt)
Güney Süt, 1984 yılında Mersin’de kurulmuştur. Türkiye'nin süt sektöründeki önemli
firmalarından biri olan Güney Süt’ün UHT süt (uzun ömürlü süt), beyaz peynir, kaşar
peyniri, yoğurt, ayran, tereyağı, meyve suyu gibi ana üretim faaliyetleriyle 60'a yakın
ürün çeşidi bulunmaktadır. Teşebbüs tarafından sağlanan bilgilere göre; Güney Süt 80
bugün 26 kooperatiften, aylık ortalama …….. ton süt almaktadır. Yoğun olarak süt
alım yaptığı bölgeler Adana, Mersin, Osmaniye ve Kahramanmaraş illerinden
oluşmaktadır. Bunun yanı sıra Konya, Niğde ve Burdur gibi illerden de süt alımı
gerçekleştirmektedir. Yönetim kurulu üyeleri; Selahattin Öder, Şahin Öder ve Atilla
Öder’den oluşmaktadır. Teşebbüs Ambalajlı Süt ve Süt Ürünleri Sanayicileri Derneği
üyesidir.
I.1.2. Güneydoğu Süt ve Gıda San. Tic. Ltd. Şti. (Güneydoğu Süt)
Adana merkezli Güneydoğu Süt, 1983 yılında kurulmuştur. Güneydoğu Süt 100 90
ton/gün süt işleme kapasitesine sahiptir. “Güneydoğu” markası ile pazara peynir,
ayran, yoğurt, tereyağ ve dondurma sunmaktadır. Satın almış olduğu sütlerin %85-
90’ını kendi araç ve personeli ile doğrudan müstahsilden (üreticiden) toplama usulü
ile temin etmektedir. Geri kalan kısmını ise kooperatif ve çiftliklerden satın
almaktadır. Yoğun olarak süt alım yaptığı bölgeler Adana’nın Kozan ve İmamoğlu
ilçelerinden, Osmaniye’nin Kadirli ilçelerinden oluşmaktadır. Yönetim kurulu üyeleri;
Veli Gelebek, Ramazan Gelebek, Sülayman Gelebek, Mehmet Gelebek ve Osman
Gelebek’ten oluşmaktadır. Şirket herhangi bir derneğe, birliğe ya da platforma üye
değildir.
100
10-52/995-359
3
I.1.3. Kelebek Süt ve Gıda San. Tic. Ltd. Şti. (Kelebek Süt)
Adana ilinin Kozan ilçesinde kurulan Kelebek Süt, Kozan ve İmamoğlu ilçelerinden
çiğ süt alımı yapmaktadır. Çiğ sütü doğrudan üreticiden aldığı gibi müstahsil ya da
kooperatifler aracılığıyla da temin edebilmektedir. Yönetim kurulu üyeleri; Mustafa
Gelebek, Hasan Gelebek, Mehmet Gelebek ve A. Kadir Gelebek’ten oluşmaktadır.
Şirket herhangi bir derneğe, birliğe ya da platforma üye değildir.
I.1.4. Kültüroğlu Süt Mamulleri Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti (Kültüroğlu Süt)
110
Kültüroğlu Süt 1979 yılında kurulmuş Adana merkezli bir şirkettir. Kültüroğlu Süt,
sektördeki faaliyetlerine süt hayvancılığı yetiştiriciliğiyle başlamıştır. 1984 yılında
bölgenin ilk yoğurt-peynir işletmesini açmıştır. “Kültüroğlu” markası ile üretimine
başlayan firma, pazara peynir, ayran ve yoğurt sunmaktadır. Osmaniye’nin Düziçi
ilçesi ve çevre köylerden çiğ süt alımı yapan Kültüroğlu Süt, alımlarının hepsini
doğrudan müstahsillerden yapmaktadır. Yönetim kurulu üyeleri; Yusuf Kültüroğlu ve
Hatice Kültüroğlu’ndan oluşmaktadır. Şirket herhangi bir derneğe, birliğe ya da
platforma üye değildir.
I.1.5. Okçular Süt Mamulleri San. ve Tic. Ltd. Şti (Okçular Süt) 120
Osmaniye merkezli Okçular Süt, 1970 yılında “Hacı Kaso” markası ile yoğurt
üretimine başlamıştır. 1995 yılında da beyaz peynir ve kaşar peynir üretimine
girmiştir. Ürün yelpazesini genişleterek markasını “Okçular” adı altında değiştirerek
üretimine devam etmiştir. Günlük …. ton/süt kaşar peyniri üretimi, ….. ton/süt beyaz
peynir süt işleme kapasitesine sahiptir. Üretiminde kullandığı çiğ sütün %’40’ını süt
birliklerinden, %30’unu süt toplayıcılarından ve %20’sini doğrudan müstahsilden ve
%10’unu kooperatiflerden temin etmektedir. Niğde, Sivas, Mersin, Kahramanmaraş
ve Osmaniye gibi çok çeşitli illerden süt alımı yapmaktadır. Yönetim kurulu üyeleri;
Hacı Okçu, Mehmet Okçu, Murat Okçu ve Hasan Okçu’dan oluşmaktadır. Şirket 130
herhangi bir derneğe, birliğe ya da platforma üye değildir.
I.1.6. Öztadım Süt ve Süt Ürünleri San ve Tic. Ltd. Şti. (Öztadım Süt)
Öztadım Süt, 2005 yılında kurulmuş Adana merkezli bir şirkettir. “Öztadım” markası
ile üretimine başlayan firma, pazara peynir, ayran, yoğurt, kaymak ve tereyağı
sunmaktadır. Öztadım Süt’ün, günlük ……. tonluk üretim kapasitesi bulunmaktadır.
Adana ilinin Karaisalı, Sarıçam, Yüreğir, Yumurtalık ve Ceyhan ilçelerinden
müstahsiller aracılığıyla çiğ süt alımı gerçekleştirmektedir. Aldığı sütün %33’lük
kısmını peynir ve yoğurt imalatında kullanmakta, geri kalanını Okçular’a satmaktadır. 140
Şirket herhangi bir derneğe, birliğe ya da platforma üye değildir.
I.1.7. Vitamin Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti. (Vitamin Süt)
Osmaniye merkezli Vitamin Süt, 2006 yılında kurulmuştur. Vitamin Süt, çiğ sütü
doğrudan müstahsilden aldığı gibi kooperatiflerden de temin edebilmektedir. Vitamin
Süt’ün yoğun olarak süt alımı yaptığı bölgeler Adana’nın Kozan, İmamoğlu ve
Ceyhan ilçeleri ile Osmaniye’nin Kadirli ve Sunbas ilçeleri ve Kahramanmaraş’ın
Andırın ilçesinden oluşmaktadır. Teşebbüsçe alınan sütün %10’u yoğurt ve ayran
üretiminde kullanılırken geri kalan süt başka işletmelere satılmaktadır. Yönetim 150
10-52/995-359
4
kurulu üyeleri; Hacı Şahin, Hasan Şahin ve M. Emin Şahin’den oluşmaktadır. Şirket
herhangi bir derneğe, birliğe ya da platforma üye değildir.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. Sektöre İlişkin Genel Bilgiler
Günlük olarak ihtiyaç duyulan ve en önemli besin maddelerinden biri olan süt ve süt
ürünleri, sektör olarak coğrafi konumumuz ve içinde bulunduğumuz iklim kuşağı 160
nedeniyle, ekonomimizin önemli üretim dallarından birisidir. Süt piyasası, sanayi
hammaddesi olarak kullanılan çiğ süt ve nihai tüketiciye sunulan pastörize ve UHT
işlenmiş süt şeklinde ikiye ayrılmaktadır. Bu nedenle süt piyasası islenmiş süt
piyasası ve çiğ süt piyasası şeklinde iki ayrı pazar olarak ele alınmalıdır.
Tarım ve Köyişleri Bakanlığı verilerine göre süt ve süt ürünleri üreten işyeri sayısı
2.153 adettir. Süt işleme tesislerinin kurumsal yapılarına bakıldığında ise; 2153
işletmenin % 95,44’ünün özel sektöre, % 4,14’ünün kooperatiflere, % 0,42’sinin ise
kamuya ait (üniversite, belediye, cezaevi, AOÇ ve TİGEM) olduğu görülmektedir.
170
Yurt içinde üretilen çiğ sütün yaklaşık %50’si sanayiye aktarılmakta, bunun da büyük
bir kısmı ilkel şartlarda üretim yapan işletmelerde işlenmektedir. Üretilen çiğ sütün
%35’i pazara hiç sunulmadan kaynağında tüketilmekte, %11’lik kısmı sokak sütü
şeklinde satılmakta, %35’i mandıralarda ve ancak %19’u modern tesislerde
işlenmekte, pastörize veya UHT süt haline getirilmektedir.
Şekil 1- Türkiye’de Süt ve Süt Mamulleri Pazarlama Kanalları
180
190
Kaynak: TZOB, Ülkemiz Süt Hayvancılığında Mevcut Durum, Sorunlar, 2007, s. 8 200
ÜRETİCİ
Köy Toplayıcısı
Toptancı
Fabrikalara ait Süt
Toplama Merkezi
Fabrika
Bakkal
Süpermarket
TÜKETİCİ
Süt
Kooperatifi
Peynir, Yoğurt,
Tereyağ Üreten
İşletmeler
Süt
Mamulleri
Toptancısı
Semt Pazarlarındaki
Satıcılar
Sokak
Sütçüsü
*Yetiştirici
Birlikleri
10-52/995-359
5
Çiğ süt üreten ve müstahsil olarak adlandırılan işletmelerin büyük bir bölümü bu
faaliyetini, küçük ölçekli aile işletmeleri olup sığırcılık, sebze, meyve ve tahıl
yetiştiriciliği gibi tarımsal faaliyetlerin yanında yapmaktadır. Ülkemizde süt pazarlama
ağı oldukça karmaşık bir yapıya sahiptir. Üreticiler bu karmaşık yapı içerisinde
ürünlerini eder fiyata satamadıkları gibi tüketici de pahalıya tüketmek zorunda
kalmaktadır. Türkiye’deki süt ve süt mamulleri pazarlama kanallarına yukarıdaki
şekilde yer verilmiştir.
Türkiye hayvansal ürün piyasaları genel olarak aracıların hakimiyetindedir. Türkiye’de 210
hayvansal ürünlerde üreticiden nihai tüketiciye kadar 6-7 civarında olan ürünün el
değiştirme sayısı, gelişmiş ülkelerde 2-3’ü geçmemekte olup aracı olanlar genel
itibarıyla üretici örgütleridir. Birlik veya kooperatif şeklindeki üretici örgütleri ürünü
üreticiden almakta, varsa kendi tesislerinde işlemekte, yoksa ürün sanayiciye
satılmakta ve pazara arz edilmektedir. Türkiye’de ise, ürünler simsar veya tüccar
tabir edilen küçük veya orta ölçekte sermaye sahibi yöresel aracılar tarafından nakit
sıkıntısında olan üreticilerden olabildiğince düşük fiyatlarla satın alınmakta, bunlar
daha büyük tüccarlara veya depo sahiplerine satılmaktadır. Bu aşamalardan sonra
sanayiye sevk edilirken, sanayi tarafından işlenen ürünlerin tüketiciye ulaştırılması
aşamasında da aynı şekilde bir süreç izlenmektedir. Yani ürün sanayiden büyük 220
toptancılara veya dağıtım şirketlerine sevk edilmekte, bunlar daha küçük toptancılara
dağıtımı sağlamakta, en son aşamada nihai satış noktalarına ulaşmaktadır.
Tablo 1- 2000-2008 Yılları Arasında Çiğ Süte İlişkin Ortalama Toptan
Fiyatlar (TL/Kg) ve Değişim Oranları
Yıllar Çiğ Süt Yıllık Değişim (%)
2000 0,15117 44,0
2001 0,18448 22,0
2002 0,31254 69,4
2003 0,40548 29,7
2004 0,46233 14,0
2005 0,55000 18,96
2006 0,58000 5,45
2007 0,60000 3,44
2008 0,65000 8,33
Kaynak: TÜİK verilerinden yararlanılmıştır.
Tablo 1’deki verilere göre çiğ sütte en fazla artış %69,4 ile 2002 yılında, en az artış
ise %3,44 ile 2007 yılında gerçekleşmiştir.
Süt, Et, Gıda Sanayicileri ve Üreticileri Birliği (SETBİR)’nin verilerine göre, 2008’de 230
0,65 TL olan çiğ süt fiyatı 2009’un ilk altı ayı boyunca 0,51 TL civarında seyretmiştir.
2009 yılının Temmuz’unda 0,59 TL’ye, Aralık’ta ise 0,73 TL’ye yükselmiştir. 2010
yılının Ocak ayında ise çiğ süt alım fiyatı 0,85 TL’ye çıkmıştır. Bu veriler, bir yılda çiğ
süt alım fiyatlarının % 68 arttığına işaret etmektedir. Bu aşırı fiyat artışının arkasında
hükümet tarafından süt tozu üretiminin desteklenmesi sonucunda artan iç ve dış
talep ve aynı dönemde yükselen et fiyatları ile birlikte üreticinin hayvanını kesime
yollaması ile azalan süt arzı yatmaktadır.
I.2.2. İlgili Ürün Pazarı
240
“İlgili Pazarın Tanımlanmasına İlişkin Kılavuz”da atıf yapılan 1997/1 sayılı Tebliğ’in 4.
maddesine göre, devralma işlemlerinde devre konu mal veya hizmetlerle tüketicinin
gözünde fiyatı, kullanım amaçları ve nitelikleri bakımından aynı sayılan mal veya
10-52/995-359
6
hizmetlerden oluşan pazar, ilgili ürün pazarını oluşturmaktadır. Dolayısıyla belirli bir
ürün ve onunla yüksek ikame edilebilirliği olan diğer ürünlerden oluşan pazar, ilgili
ürün pazarının tanımında esas alınmaktadır.
Şikâyet konusunun çiğ süt alım pazarında faaliyet gösteren teşebbüsler oldukları
dikkate alındığında ilgili ürün pazarı, “çiğ süt pazarı” olarak belirlenmiştir.
250
I.2.3. İlgili Coğrafi Pazar
Teşebbüslerin faaliyet gösterdikleri alanın rekabet koşullarının yeterli derecede
homojen ve özellikle komşu bölgelerden hissedilir derecede farklı olması, ilgili coğrafi
pazarın tespitinde büyük bir önem taşımakta ve belirleyici olmaktadır.
İlgili ürün olan çiğ süt soğutulmadığı takdirde kısa bir süre içerisinde bozulmaktadır.
Bu nedenle, çiğ süt özellikle yaz aylarında müstahsillerden sabah ve akşam olmak
üzere iki kez toplanmaktadır. Çiğ sütün, soğutulsa dahi, uzak mesafelerdeki
işletmelere taşınması çoğu zaman ekonomik olmamaktadır. Bu nedenle, bölgesel bir 260
coğrafi pazar tanımının yapılması yerinde olacaktır.
Şikâyet konusu teşebbüslerin esas olarak Adana ve çevresi illerden (Osmaniye,
Mersin) çiğ süt aldıkları dikkate alındığında “Adana, Osmaniye ve Mersin” illeri ilgili
coğrafi pazar olarak belirlenmiştir.
I.3. Yapılan Tespitler ve Hukuki Değerlendirme
I.3.1. Başvuruya Konu Eylem
270
Başvuruda özetle;
- Adana çevresinde süt toplayan bazı işletmelerin aralarında yapmış oldukları
toplantıda çiğ sütün fiyatını 0, 7 TL/litre’den 0,6 TL/litre’ye düşürme kararı aldıkları,
- Toplantıya katılmayan firmalara da ticari baskı uygulamayı planladıkları
iddia edilmiş, söz konusu durumun 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettiği belirtilerek
gereğinin yapılması talep edilmiştir.
Başvuruya konu olan Şubat döneminde Türkiye genelinde yaşanan gelişmelere
bakıldığı zaman, çiğ süt fiyatlarının 2010 Ocak ayında % 68 oranında artışı süt ve süt
ürünlerinin fiyatlarında artışa gidemeyen süt sanayicisinin tepkisine yol açmıştır. O 280
dönemde basın organlarında da yer aldığı üzere, çiğ süt üreticileri de çiğ süt
fiyatlarının çiğ süt toplayıcısı işletmelerin baskısıyla ederini bulamadığı gerekçesiyle
genel bir greve gitmiştir. Bunun yanı sıra henüz 6 aylık bir geçmişe sahip, tüzel bir
kişiliği bulunmayan Bağımsız Süt Platformu’nun yönlendirmesi sonucunda süt
firmalarının aralarında anlaşarak çiğ süt fiyatlarını tespit ettikleri yönünde çok sayıda
başvuru farklı tarihlerde Rekabet Kurumuna intikal etmiştir. Tüm bu başvurulara ve
şikayetlere bakıldığı zaman sektörde yaşanan tartışmaların Süt Endüstri Kurumu
(SEK) özelleştirmesinden bu yana (1995) uygulanageldiği bilinen ve çiğ süt fiyatının
tespiti için yapılan ihale sistemine ilişkin olduğu anlaşılmıştır. Bunun üzerine Kurul
27.5.2010 tarihli ve 10-38/661-M sayılı kararı ile bu kapsamdaki başvuruların sektör 290
incelemesi kapsamında değerlendirilmesine karar vermiştir.
10-52/995-359
7
Adana bölgesinde çiğ süt toplayan teşebbüslerin 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettikleri
iddiasını içeren mevcut başvuru ise söz konusu başvurulardan ayrı tutularak
önaraştırma açılmıştır. Ancak, gerek yerinde incelemelerde bulunan belgelerden
gerekse şirket yetkilileri ile yapılan görüşmelerden mevcut başvurunun da Türkiye
genelinde o dönemde yaşanan gelişmelerin bir uzantısı olduğunu kanaati
oluşmuştur. Çiğ süt fiyatlarında başvurunun söz konusu olduğu dönemde yaşanan
gelişmeler sektör incelemesi kapsamında ayrıntısıyla incelenmesi planlanmakla
birlikte bu gelişmeler aşağıda kısaca özetlenmektedir. 300
I.3.2. Çiğ Süt Piyasasında Son Dönemde Yaşanan Gelişmeler ve İhale Sistemi
Ülkemizde endüstriyel girdi olarak kullanılan çiğ sütün tamamına yakınının Marmara
ve Ege bölgeleri ile küçük bir bölümünün de Akdeniz Bölgesi’nden sağlandığı
bilinmektedir. Marmara Bölgesi’nin Trakya bölümü dışında neredeyse tamamında çiğ
süt ihale usulü ile satılırken, Trakya’da ortalama fiyat usulü, Ege Bölgesi’nde ise,
pazarlık usulü yaygın olarak kullanılmaktadır. Görüldüğü üzere, çiğ süt piyasası her
bir coğrafi bölgede farklı işlediği gibi; bu bölgelerin farklı bölümlerinde de farklı
usullerle işlemektedir. Bununla birlikte fiyatın tespit edilmesinde esas olarak ihaleler 310
belirleyici olmakta, gerek pazarlık usulü satışta, gerek ortalama fiyat belirlenmesi
usulünde ihale fiyatları baz alınmaktadır. Yapılan ihalelerde satılan çiğ süt miktarı
açısından Mustafakemalpaşa, Balıkesir Merkez ve Biga bölgeleri öncelikli
yörelerdendir. Bu sebeple, diğer süt ihalelerindeki fiyatlar da bu bölgelerde oluşan
fiyatlar baz alınarak ortaya çıkmaktadır.
Söz konusu ihaleler üçer aylık dönemler için çiğ süt üreticilerini temsilen Köy-Koop ile
süt sanayicileri arasında açık artırma usulü ile gerçekleşmektedir. İhale sonucunda
en yüksek birim fiyatı veren firma ihaleyi almaktadır. İhale sonunda ihaleyi kazanan
firma ile Köy-Koop arasında bir sözleşme imzalanmaktadır. 320
Basında yer alan gelişmelerden, son dönemde yapılan ihalelerde oluşan fiyatlara süt
sanayicisinin tek taraflı olarak uymadığı anlaşılmaktadır. Ekim-Kasım-Aralık 2009
dönemini kapsayan ihale fiyatının sanayici tarafından yükseltilerek ihaleye
uyulmadığı, Ocak-Şubat- Mart 2010 dönemini kapsayan ihaledeki çiğ süt fiyatının ise
düşürülerek ihalenin bozulduğu bilgisine ulaşılmıştır. Sanayicilerin Mart ayında çiğ
sütün litre fiyatını ihalede belirlenen 0,85 TL’den, 0,72 TL’ye düşürme çabası, yurt
genelinde çiğ süt üreticisinin genel direnişi ile karşılaşmıştır.
Tüm bu gelişmeler üzerine Bağımsız Süt Platformu başta olmak üzere çeşitli 330
birliklerin girişimleriyle çiğ süt üreticileri ilk kez “süt grevi” yaparak süt satmama
eylemine girmiştir.
İhale yapılmayan bölgelerde üretilen sütün önemli bir kısmının ihalelerde oluşan fiyat
baz alınmak suretiyle alımının yapıldığı dikkate alındığında, ihalelerde oluşan
fiyatların önemi ortaya çıkmaktadır. İhalelerde oluşan fiyatların alıcılarca sık sık tek
taraflı bozulması, bu sistemin sürdürülebilirliğinin olmadığını açıkça ortaya
koymaktadır. 2010 Nisan- Mayıs- Haziran ihale sonuçlarına bakıldığı zaman da süt
sanayicisinin çiğ süt alım fiyatlarını 0,725 TL’ye düşürme çabasının başarılı olduğu
görülmektedir. Alternatif bir çözüm için de henüz somut bir adım kaydedilmemiştir. 340
Bununla birlikte Tarım ve Köyişleri Bakanlığı’nca hazırlanan süt piyasasının
düzenlenmesine yönelik “Çiğ Sütün Değerlendirilmesine Yönelik Destekleme
10-52/995-359
8
Uygulama Esasları Tebliği” 6 Nisan 2010 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak
yürürlüğe girmiştir. Bu tebliğle süt tozu üretimi desteklenerek; belirli dönemlerde çiğ
sütün değerlendirilmesi, süt üretiminin geliştirilmesi, kayıt altına alınması ve çiğ süt
fiyatlarında istikrarın oluşturulması, ihracat yapan imalatçı, imalatçı-ihracatçı
firmaların ihtiyaç duydukları süt tozunun yurt içinde üretilmesi ve temin edilmesi
amaçlanmaktadır.
Yurt dışındaki uygulamalara bakıldığında, hem ABD hem AB’de ürünün ve sektörün 350
yapısal durumundan dolayı yaşanan olumsuzluklardan üreticiyi korumak amacıyla
çeşitli uygulamaların (hedef fiyat, eşik fiyatı, müdahale fiyatları, ihracatı teşvik, ithalatı
kısıtlama) geliştirildiği görülmektedir. Ülkemizde de benzer bir uygulamaya Ulusal Süt
Konseyi ile geçilmesi beklenmekteydi. Ancak Ulusal Süt Konseyi’nin henüz fiyata
müdahale yetkisi bulunmadığı için, SEK’in özelleştirilmesinden sonra sektörde
duyulan düzenleme ihtiyacı giderilememiştir.
Önaraştımaya taraf teşebbüslerin de çiğ süt alım fiyatını belirlerken yukarıda bahsi
geçen ihaleler sonucu yayımlanan süt taban fiyatlarını esas aldıkları bilgisine
ulaşılmıştır. Yayımlanan süt taban fiyatlarından bazı kriterler esas alınarak çiğ süt 360
fiyatları üzerinden ayarlamalar yapmaktadır. Bu kriterler arasında sütün kalitesi, çiğ
süt kodeksine uygunluğu, sütün sabah akşam olmak üzere iki kez toplanması, sütün
soğutulmuş veya soğutulmamış olması, sütün çiftlik sütü olması gibi hususlar
sayılabilir. Bununla birlikte Çukurova bölgesinin çiğ süt üretim ve tüketim şartları
diğer bölgelere göre iklimsel farklılık (yaz mevsiminin kendisini erken hissettirmesi vs)
göstermesi nedeniyle Şubat-Mart-Nisan-Mayıs aylarında süt fiyatları genel olarak
düşük seyretmekte Haziran-Temmuz-Ağustos-Eylül aylarında da süt üretiminde
azalma olması fiyatları tetiklemektedir.
I.3.3. Teşebbüslerle Yapılan İnceleme ve Görüşmeler 370
Önaraştırma kapsamında taraf teşebbüslerde raportörlerce yapılan yerinde inceleme
ve görüşmeler sırasında çiğ süt alım fiyatlarında dönemsel olarak meydana gelen
değişiklikler hakkında bilgi talep edilmiştir. Sağlanan verilere aşağıdaki tablolarda yer
verilmiştir:
Tablo 2- Eylül 2009- Mayıs 2010 Arasındaki Çiğ Süt Alım Fiyatları1
2009 2010
TEŞEBBÜSLER Eylül Ekim Kasım Aralık Ocak Şubat Mart Nisan Mayıs
Güney Süt
Güneydoğu Süt
Kelebek Süt
Kültüroğlu Süt
Okçular Süt
Vitamin Süt
Kaynak: Teşebbüslerden edinilen bilgiler
Yukarıda da belirtildiği üzere örgütlenmenin az olduğu ve bu nedenle de ihale 380
sisteminin yaygın olmadığı Çukurova bölgesi gibi bölgelerde, üretilen sütün önemli bir
1 Bu fiyat listesi, teşebbüsler tarafından Kurumumuza gönderilen ve “ortalama” olduğu anlaşılan fiyatları işaret
etmektedir. Bunun yanı sıra Güney Süt’ün aynı tarihlerde farklı toplayıcılara farklı bedeller ödediği de gönderdiği
belgelerde görülmektedir. Güneydoğu Süt’ün ise müstahsilin evinden alınan süt ve fabrikaya teslim edilen süt için
farklı fiyatlar ödediği de gönderdiği belgelerden anlaşılmaktadır. Öztadım Süt’ün verileri tabloda gösterilen
ayrıntıda sağlanamamıştır.
10-52/995-359
9
kısmının Mustafakemalpaşa, Balıkesir Merkez ve Biga gibi bölgelerdeki ihale
fiyatlarının baz alındığı ve bu ihalelerin üçer aylık yapıldığı bilgisine ulaşılmıştır. Bu
nedenle Tablo 2’de yer verilen zaman aralığı, fiyat değişimlerini yansıtması amacıyla
ihlalin konu olduğu dönem dâhil olmak üzere ihale dönemlerini kapsayacak şekilde
seçilmiştir. Tablo 2’deki teşebbüslerin fiyat verilerine aylık bazda bakıldığı zaman çiğ
süt fiyatlarının birbirinden farklılaştığı ve iddianın aksine 0,60 TL’de sabitlenmediği
görülmektedir.
Tablo 3- Aylık Bazda Çiğ Süt Alım Fiyatlarındaki Değişim Oranı (%) 390
TEŞEBBÜSLER Aralık-Ocak Ocak-Şubat Şubat-Mart Mart-Nisan Nisan-Mayıs
Güney Süt 11,10 -13,00 -4,29 0 1,49
Güneydoğu Süt 0 -7,80 -7,23 -2,60 -6,67
Kelebek Süt 1,64 0 0 0 0
Kültüroğlu Süt 0 9,09 0 0 0
Okçular Süt -1,72 1,75 -1,72 3,50 0
Vitamin Süt 2,67 -9,10 -8,57 -3,13 0
Öztadım Süt - - - - -
Kaynak: Teşebbüslerden edinilen bilgiler
Aylık fiyat verilerinin yanı sıra Tablo 3’de de yer verildiği üzere çiğ süt fiyatlarının
aylık değişim oranlarına bakılmıştır. Bu oranlara göre her bir teşebbüsün her bir
dönemde farklı fiyat artışlarına gittiği görülmüştür.
Grafik 1- ticari sır
400
Kaynak: Teşebbüslerden edinilen bilgiler
Grafik 1’de de yer verildiği üzere, önaraştırmanın tarafı olan teşebbüslerin 2009
Eylül-2010 Mayıs tarihleri arasındaki çiğ süt fiyatlarının seyri incelendiğinde,
Güneydoğu Süt, Vitamin Süt ve Güney Süt’ün çiğ süt fiyatlarının Aralık-Ocak
aylarında Türkiye genelinde de olduğu üzere arttığını ve takip eden aylarda işlenmiş
süt ve süt ürünlerine talebinin de aynı oranda artmaması nedeniyle çiğ süt fiyatlarını
düşürmek zorunda kalındığı gözlenmiştir. Kültüroğlu Süt, Okçular Süt ve Kelebek
Süt’ün fiyat verilerinden, bu dönemdeki fiyat dalgalanmalarından etkilenmedikleri 410
görülmüştür.
I.3.4. Hukuki Değerlendirme
4054 sayılı Kanun’un 4. maddesinde “Belirli bir mal ve hizmet piyasasında doğrudan
veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya
bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar,
uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve 420
yasaktır” ifadesine yer verilmiştir.
Aynı piyasada faaliyet gösteren teşebbüsler arasında akdedilen, satın alınacak
ürünün fiyatını (maliyeti) belirlemek üzere yapılan anlaşmaların rekabeti kısıtlayacağı
ve bu nedenle yukarıda yer verilen madde kapsamına gireceği açıktır.
10-52/995-359
10
Önaraştırma döneminde yapılan incelemelere ilişkin yukarıda yer verilen
açıklamalardan da anlaşılacağı üzere, dosya kapsamında yapılan incelemelerde
Adana ve çevresindeki illerdeki çiğ süt toplayan teşebbüslerin aralarında anlaşmak
suretiyle çiğ süt fiyatını tespit ettikleri iddiasını destekler nitelikte somut herhangi bir 430
bilgi veya belgeye rastlanılmamıştır. Başvuru sahibi tarafından da iddialarını ispat
edecek başkaca somut belge veya bilgi ortaya konmamıştır.
J. SONUÇ
Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre;
Dosya konusu iddialara yönelik olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca
soruşturma açılmasına gerek olmadığına, şikayetin reddine OYBİRLİĞİ ile karar
verilmiştir. 440
Full & Egal Universal Law Academy