Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2012-1-67 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 12-36/1040-328
Karar Tarihi : 04.07.2012
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Prof. Dr. Metin TOPRAK, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ, İsmail Hakkı
KARAKELLE, Dr. Murat ÇETİNKAYA, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER : İsmail Yücel ARDIÇ, Şamil PİŞMAF, Tuğçe KOYUNCU,
Başak ARSLAN
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : Resen
Gizlilik talebi bulunan iki başvuru
Mehmet DÜMEN
Türk Telekom Teknik ve Endüstri Meslek Lisesi
Hızır Paşa Mah. Oniki Haziran Cad. Merkez/Amasya
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN :
- Petrol Sanayi Derneği (PETDER)
Kaptanpaşa Mah. Piyalepaşa Bulvarı, Ortadoğu Plaza No:73/10
34384 Okmeydanı, Şişli/İstanbul
- OMV Petrol Ofisi A.Ş. (POAŞ)
Eski Büyükdere Cad. No:33 Maslak, Şişli/İstanbul
- Shell&Turcas Petrol A.Ş. (SHELL&TURCAS)
Salih Tozan Caddesi Karamancılar İş Hanı B Blok No.18 Esentepe, Şişli/İstanbul
- Opet Petrolcülük A.Ş. (OPET)
Kısıklı Mahallesi Sarıgazi Caddesi No: 65 Üsküdar/İstanbul
- BP Petrolleri A.Ş. (BP)
Kozyatağı Mah. Sarı Kanarya Sk. No:14 K2 Plaza Kadıköy/İstanbul
- Total Oil Türkiye A.Ş. (TOTAL)
Sur Yapı, Onur Ofispark İşmerkezi Saray Mahallesi Üntel Sok. No:10
B1 Blok Ümraniye/ İstanbul
- Lukoil Eurasia Petrol A.Ş. (LUKOIL)
Akatlar Mahallesi Ebulula Mardin Caddesi Maya Park Tower 1
No:22 Beşiktaş/İstanbul
- Altınbaş Petrol ve Ticaret A.Ş. (ALPET)
Atatürk Havalimanı Kavşağı Egs Business Park B2-Blok Kat:10
34149 Yeşilköy/İstanbul
- Milan Petrol San. ve Tic. A.Ş. (MOİL)
Emekyemez Mahallesi Gümüşgerdan Sokak Şişhane Yokuşu
Demirören Han No:2 Azapkapı, Beyoğlu/İstanbul
- Aytemiz Akaryakıt Dağıtım A.Ş. (AYTEMİZ)
Söğütlüçeşme Caddesi No:89 Kadıköy/İstanbul
12-36/1040-328
2/5
- TP Petrol Dağıtım A.Ş. (TPPD)
Söğütözü Caddesi No.27 06520 Söğütözü/Ankara
- Termopet Akaryakıt Nakliyat ve Ticaret Ltd. Şti. (TERMOPET)
Mutlukent Mahallesi S.S. Beysu Villakent Sitesi 2 Serpmeleri
No:13 Çankaya/ANKARA
- Kadooğlu Petrolcülük Taşımacılık Tic. San. İth. ve İhr. A.Ş. (KADOOĞLU)
Dünya Ticaret Merkezi A1 Blok Kat:10 Yeşilköy/İstanbul
- Starpet Garzan Akaryakıt Dağıtım Pazarlama A.Ş. (STARPET)
Dünya Ticaret Merkezi A2 Blok Kat 5 No.203-204 Yeşilköy, Bakırköy/İstanbul
- Turkuaz Petrol Ürünleri A.Ş.
Bulgurlu Mah. Bağlar Cad. No:7 Üsküdar/İstanbul
E. DOSYA KONUSU: Akaryakıt dağıtım sektöründe faaliyet gösteren teşebbüslerin
paralel fiyatlama ve bilgi değişimi yoluyla 4054 sayılı Kanun’un 4. maddesini ihlal
edip etmediklerinin tespiti.
(1) F. DOSYA EVRELERİ: Rekabet Kurumu kayıtlarına 04.04.2012, 02.05.2012, 04.06.2012
tarih ve 2987, 3807, 4659 sayılar ile intikal eden başvurular ve ayrıca resen başlatılmış
olan çalışma ile ilgili olarak hazırlanan 17.05.2012 tarihli ve 2012-1-67/İİ sayılı İlk İnceleme
Raporu Rekabet Kurulunun 23.05.2012 tarih ve 12-27 sayılı toplantısında görüşülerek söz
konusu iddia ile ilgili olarak önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir. Bunun üzerine
hazırlanan 19.06.2012 tarih ve 2012-1-67/ÖA sayılı Önaraştırma Raporu görüşülerek
karara bağlanmıştır.
(2) G. İDDİALARIN ÖZETİ: Türkiye akaryakıt sektöründe gerek rafineriler tarafından
uygulanan toptan satış fiyatları, gerek dağıtım şirketleri tarafından uygulanan dağıtım
fiyatları, gerekse yine dağıtım şirketleri tarafından bayilerine tavsiye edilen ve bayilerce de
büyük ölçüde riayet edilen perakende satış fiyatlarının vergi öncesinde dahi emsal ülkelere
kıyasla yüksek olması bu konuda resen bir araştırma başlatılmasına neden olmuştur.
(3) Öte yandan süreç içerisinde Mehmet DÜMEN tarafından yapılan ve Rekabet Kurumu
kayıtlarına 04.04.2012 tarih ve 2987 sayı ile intikal eden başvuruda özetle; akaryakıt
dağıtım şirketlerinin 2012 yılı Mart ayı içerisinde üç kez eşanlı olarak fiyat artışına gittikleri,
bu durumun serbest rekabet kurallarına aykırı olduğu iddia edilmiştir.
(4) Yine Rekabet Kurumu kayıtlarına 02.05.2012 tarih ve 3807 sayı ile intikal eden gizlilik
talepli başvurularda ise akaryakıt şirketlerinin, maliyetlerin arttığı durumda fiyat artışları
gerçekleştirmelerine karşın, aynı durumun petrol fiyatları ile döviz kurlarının düştüğü
dönemlerde gözlenmediği, mevcut durumda da petrol fiyatları ve ABD doları kuru
düşmesine rağmen indirime gidilmediği öne sürülmüştür.
(5) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda, akaryakıt dağıtım sektöründe faaliyet gösteren
teşebbüsler arasındaki paralel fiyatlama davranışının 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü
maddesi anlamında bir anlaşma veya uyumlu eylemden kaynaklanıp kaynaklanmadığı
konusunda yeterli bulguya ulaşılamadığı, bu nedenle akaryakıt dağıtım şirketlerine ve
teşebbüs birliği konumunda bulunan PETDER’e yönelik olarak soruşturma açılmasına
gerek olmadığı ifade edilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
(6) Türkiye’de hâlihazırda Enerji Piyasası Düzenleme Kurumundan (EPDK) aldıkları “Dağıtıcı
Lisansı” doğrultusunda faaliyet gösteren toplam 47 adet dağıtım şirketi bulunmaktadır.
12-36/1040-328
3/5
(7) Önaraştırma kapsamında Petrol Sanayi Derneği (PETDER)1, Türkiye Petrol Rafinerileri
A.Ş. (TÜPRAŞ), OMV Petrol Ofisi A.Ş. (POAŞ), Shell&Turcas Petrol A.Ş.
(SHELL&TURCAS), Opet Petrolcülük A.Ş. (OPET), BP Petrolleri A.Ş. (BP), Total Oil
Türkiye A.Ş. (TOTAL), Lukoil Eurasia Petrol A.Ş. (LUKOIL), Altınbaş Petrol ve Ticaret A.Ş.
(ALPET), Milan Petrol San. ve Tic. A.Ş. (MOİL), Aytemiz Akaryakıt Dağıtım A.Ş.
(AYTEMİZ), TP Petrol Dağıtım A.Ş. (TPPD), Termopet Akaryakıt Nakliyat ve Ticaret Ltd.
Şti. (TERMOPET), Kadooğlu Petrolcülük Taşımacılık Tic. San. İth. ve İhr. A.Ş.
(KADOOĞLU), Starpet Garzan Akaryakıt Dağıtım Pazarlama A.Ş. (STARPET) ve Turkuaz
Petrol Ürünleri A.Ş.‘de (TURKUAZ) yerinde incelemeler yapılmıştır.
(8) 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesinde; “Belirli bir mal veya hizmet piyasasında
doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan
veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar,
uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve
yasaktır.” hükmüne yer verilerek amacı veya etkisi rekabeti engelleme, sınırlama veya
bozma olan teşebbüsler arası anlaşmalara, uyumlu eylemlere ve teşebbüs birliklerinin
kararlarına karşı genel bir yasaklama getirilmiştir. Buna ek olarak, maddenin ikinci ve
üçüncü fıkralarında uyumlu eylemlere yönelik olarak bir karine getirilerek, koşulların
sağlanması halinde uyumlu eylemde bulunmadıkları hususunun ispatı teşebbüslere
bırakılmıştır.
(9) Anılan mevzuat hükümleri dikkate alındığında, somut olayda uyumlu eylem karinesine
başvurulabilmesi, dolayısıyla ihlalin ortaya konulabilmesi için salt paralel davranışların
yeterli olup olmadığı hususunun değerlendirilmesi gerekmiştir.
(10) Bilindiği üzere oligopol piyasalar, temel itibarıyla az sayıda teşebbüsün faaliyet gösterdiği,
ürünün homojen, yoğunlaşma oranlarının ve giriş engellerinin genellikle yüksek,
teşebbüsler arasında uzun dönemli etkileşimin bulunduğu piyasalardır. Bu tür piyasalarda
faaliyet gösteren teşebbüsler, her türlü pazar davranışının rakipleri tarafından takip
edildiğini ve karşılık göreceğini bilmektedirler. Oligopol piyasalarda teşebbüslerden birinin
rakipleri tarafından takip edilebilmekte, benzer şekilde birinin fiyatı düşürmesi durumunda
bunu genellikle rakipler tarafından yapılan fiyat indirimleri izlemektedir. Zira bu tür bir fiyat
indirimini takip etmeyen teşebbüslerin pazar paylarını kaybetme riski ortaya
çıkabilmektedir. Bu nedenle iktisadi açıdan paralel davranışlar oligopol piyasalarda
genellikle olağan bir durum olarak nitelendirilmektedir. Oligopolistik bağımlılık veya bilinçli
paralellik olarak ifade edilen bu özellik oligopolistik pazarlarda faaliyet gösteren
teşebbüslerin fiyatlandırma davranışlarında paralelliklerin oluşmasına neden
olabilmektedir.
(11) Oligopolistik bağımlılıktan kaynaklanan paralel davranışların teşebbüsler arasındaki
iletişimi gösteren bir delil olmaksızın uyumlu eylem olarak kabul edilip edilemeyeceği
öteden beri tartışılmakla birlikte, gerek literatürde gerekse uygulamada uyumlu eylemin
ortaya çıkması için paralel fiyat hareketleri yanında rakipler arasında iletişimin varlığını
gösteren ek delillerin aranması gerektiği yaygın olarak kabul edilmektedir.. Bundan dolayı,
teşebbüsler arasındaki fiyat hareketlerinin elde edilen delillerle birlikte değerlendirilmesi
gerekmiştir.
(12) 20.09.2010–01.03.2012 tarihleri arasında TÜPRAŞ ve dağıtım firmalarının kurşunsuz
benzin ve motorin vergili bayi fiyatları arasındaki ilişki incelendiğinde fiyatların birbirine
paralellik gösterdiği, dağıtım şirketlerinin TÜPRAŞ tarafından yapılan her bir fiyat değişikliği
1 4054 sayılı Kanun’un 3 üncü maddesine göre bir teşebbüs birliği olan PETDER’in halihazırdaki üyeleri,
SHELL & TURCAS, Turcas Petrol A.Ş., TOTAL, BP, Belgin Madeni Yağlar A.Ş.,POAŞ, Delta Akaryakıt
Ticaret A.Ş. ve ALPET, OPET ve AYTEMİZ’dir.
12-36/1040-328
4/5
doğrultusunda hemen her seferinde aynı tarihlerde ve birbirine çok yakın düzeylerde fiyat
değişikliğine gittikleri görülmüştür. Aynı dönem içerisinde dağıtım şirketlerinin ortalama stok
maliyetlerinde gözlenen farklılıklara karşın, hemen her seferinde TÜPRAŞ’ın yeni fiyat
değişikliğine anında intibak etmeleri, söz konusu teşebbüsler arasında 4054 sayılı Kanun’un
4 üncü maddesi anlamında bir uyumlu eylemin varlığı hususunda şüphelerin ortaya
çıkmasına sebep olmuştur.
(13) Bununla birlikte bahse konu ilgili ürün pazarı, malların homojen olduğu, toplam talebin
artmadığı, olgunlaşmış ve bilgiye erişim konusunda şeffaf bir pazar yapısı özelliği
göstermekte ve bu yapı, paralel davranışları kolaylaştıran, örtülü koordinasyona fırsat
tanıyan bir dizi yapısal özelliği de beraberinde getirmektedir.
(14) Nitekim 5015 sayılı Petrol Piyasası Kanunu ve ilgili ikincil düzenlemeler uyarınca rafineri ve
dağıtım lisansı sahiplerinin düzenli olarak fiyat, üretim, satış, ithalat, ihracat vb. bilgilerini
EPDK’ya bildirim zorunluluğu bulunmaktadır. EPDK tarafından toplanan bu bilgiler
çerçevesinde belirli bir bölgeye ilişkin olarak en yüksek işlem hacmine sahip sekiz dağıtım
şirketinin tavsiye edilen tavan fiyatlarının ortalaması, rafineri, üretim, ithalat fiyatları düzenli
olarak yayımlanan sektör raporları aracılığıyla yine EPDK tarafından duyurulmaktadır.
Bunun yanında her bir dağıtım şirketi, zorunlu olarak, ilçe bazında tavsiye edilen bayi satış
fiyatlarını internet siteleri aracılığıyla yayınlamak durumunda olduğu gibi bu bilgilere yine
EPDK internet sitesinden de erişilebilmektedir. Ayrıca akaryakıt pazarında toptan, dağıtıcı ve
bayi fiyatları ortalamalarına da aylık sektör raporlarında haftalar itibarıyla yer verilmektedir.
(15) Yine önaraştırma sırasında elde edilen bilgi ve belgelerden, pazarda yer alan yüksek
orandaki şeffaflık nedeniyle zaman içinde akaryakıt dağıtım şirketlerince uygulanan fiyat
belirleme modelleri oluştuğu tespit edilmiştir. Şöyle ki, dağıtım şirketleri TÜPRAŞ’ın
dağıtıcılara uyguladığı satış fiyatlarını, Platts Cif Med fiyatları ve dolar kuru satış fiyatlarıyla
karşılaştırmakta, bu şekilde hesaplanan Platts Cif Med fiyatının 5 günlük ortalaması
alınmakta ve satış fiyatı bu fiyatın %3 altında veya üstünde ise indirim ya da zam yapılacağı
tahmin edilmektedir. Bu çerçevede dağıtım şirketleri birbirlerinin fiyatlama davranışını da
tahmin edebilmektedir. Kaldı ki pazardaki aşırı şeffaflık nedeniyle, dağıtım şirketleri
birbirlerinin fiyat hareketlerini kolaylıkla gözlemleyebilmekte ve gerektiği şekilde tepki
verebilmektedir. Önaraştırma sırasında edinilen bilgilere göre dağıtım şirketleri, kendi
akaryakıt istasyonu ya da saha personelini diğer rakip akaryakıt istasyonlarının fiyat
bilgilerini günlük olarak toplamaları ve sonuçları raporlamaları için görevlendirebilmektedir.
(16) Ayrıca dağıtım şirketlerinin PETDER bünyesinde birbirleriyle bilgi paylaşımında
bulundukları ve söz konusu bilgi değişimini geliştirebilmeye yönelik çeşitli toplantılar
yaptıkları da tespit edilmiştir. Bu toplantılar da yasak olan anlaşma veya uyumlu eylem
yerine yasak olmayan bilinçli paralelliği teşvik etmiş olabilir.
(17) Tüm bu bilgi ve belgeler dikkate alındığında, dağıtım seviyesinde faaliyet gösteren
teşebbüsler arasında TÜPRAŞ tarafından yapılan fiyat değişikliklerini izleme yönünde
belirgin bir paralel fiyatlama eğilimi bulunduğu görülmekle birlikte, bahse konu paralel
fiyatlama davranışının 4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesi anlamında bir anlaşma veya
uyumlu eylemden mi kaynaklandığı yoksa mevcut durumda gerek ilgili mevzuat gerekse
düzenleyici otorite uygulamaları ve PETDER bünyesinde gerçekleşen bilgi paylaşımı
nedeniyle aşırı derecede şeffaflaşmış bir oligopol pazar yapısından kaynaklanan bilinçli
paralelliğin bir sonucu mu olduğu konusunda yeterli bulguya ulaşılamamıştır.
(18) Öte yandan dosya mevcudu inceleme ve tespitler doğrultusunda, siyah ve beyaz akaryakıt
ürünleri dağıtımı pazarlarının, veri bir bilgi değişimi anlaşmasının rekabete aykırı etki
doğurmasına müsait birer piyasa yapısı sergiledikleri; bunun yanında, paylaşıma konu
bilgilerin stratejik bilgi niteliğindeki “ürün bazında aylık satış verileri” olması, bu verilerin
toplulaştırmaya tabi tutulmadan teşebbüsler bazında paylaşılması, söz konusu verilerin
12-36/1040-328
5/5
oldukça yakın tarihli olması ve her ay paylaşılması, bilgi toplama ve yayma faaliyetlerinin
görece sık gerçekleştirilmesi ve mevcut haliyle yürütülen bilgi değişimi sisteminin gerçek
anlamda kamuya açık bir bilgi değişimi olmaması gibi hususlar dikkate alındığında,
PETDER bünyesinde gerçekleştirilen bilgi değişiminin, ilgili pazarlardaki stratejik belirsizliği
ve tarafların bağımsız davranma güdülerini zedelemek, böylelikle rakip teşebbüsler
arasında rekabetçi davranışların koordinasyonunu ve anlaşmayı kolaylaştırmak suretiyle
rekabeti kısıtlayıcı etki doğurabileceği anlaşılmıştır.
(19) Bu çerçevede yukarıda yer verilen tüm bu inceleme, tespit ve değerlendirmeler ışığında,
akaryakıt dağıtım şirketleri arasında PETDER aracılığıyla gerçekleştirilen bilgi değişiminin,
4054 sayılı Kanun’un 4 üncü maddesi anlamında rekabeti sınırlayıcı etki gösterme ihtimali
olduğundan, PETDER’e bahse konu bilgi değişimi uygulaması için aynı Kanun’un 8 inci
maddesi kapsamında 20.09.2007 tarihli ve 07-76/907-345 sayılı Kurul kararıyla verilen
menfi tespit belgesinin, 4054 sayılı Kanun’un 13 üncü maddesinin birinci fıkrasının (a)
bendi çerçevesinde geri alınıp alınmayacağına yönelik inceleme yapılması gerektiği
kanaatine varılmıştır.
J. SONUÇ
(20) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, akaryakıt dağıtım sektöründe
faaliyet gösteren teşebbüslerin paralel fiyatlama yoluyla 4054 sayılı Kanun’u ihlal ettikleri
iddiasına yönelik olarak aynı Kanun’un 41. maddesi uyarınca şikayetlerin reddi ile
soruşturma açılmamasına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy