Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2012-5-57 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 12-44/1358-460
Karar Tarihi : 20.09.2012
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Prof. Dr. Nurettin KALDIRIMCI
Üyeler : Prof. Dr. Metin TOPRAK, Doç. Dr. Mustafa ATEŞ,
İsmail Hakkı KARAKELLE, Reşit GÜRPINAR
B. RAPORTÖRLER : Tarkan ERDOĞAN, Mehmet Mete BAŞBUĞ
C. BAŞVURUDA
BULUNAN : - Gizlilik talebi bulunmaktadır.
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILAN : - Aksa Akrilik Kimya Sanayi A.Ş.
Miralay Şefik Bey Sok. Ak-Han No:15 Gümüşsuyu/İstanbul
(1) E. DOSYA KONUSU: Aksa Akrilik Kimya Sanayi A.Ş.’nin akrilik elyaf ürününde
müşterileri arasında fiyat ayrımcılığı yaparak ve bazı müşterilerine mal vermeyi
reddederek hâkim durumunu kötüye kullandığı iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Başvuruda özetle; Türkiye’de akrilik elyaf alanında tekel
konumunda bulunan Aksa Akrilik Kimya Sanayi A.Ş. (AKSA)’nin müşterileri arasında yer
alan Betaş Mensucat San. ve Tic. A.Ş. (Betaş) aleyhine ayırımcılık yaparak hakim
durumunu kötüye kullandığı iddia edilmekte ve anılan teşebbüs hakkında 4054 sayılı
Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (4054 sayılı Kanun) çerçevesinde soruşturma
açılması ve yine aynı Kanun’un 9. maddesi uyarınca geçici tedbir kararı alınması talep
edilmektedir.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 15.06.2012 tarih ve 4930 sayı ile intikal eden
başvuru üzerine hazırlanan 20.06.2012 tarih ve 2012-5-57/İİ sayılı İlk İnceleme Raporu
04.07.2012 tarihli Kurul toplantısında görüşülerek, 12-36/1063-M sayı ile önaraştırma
yapılmasına karar verilmiştir. İlgili karar uyarınca yapılan inceleme üzerine hazırlanan
04.09.2012 tarih ve 2012-5-57/ÖA sayılı Önaraştırma Raporu görüşülerek karara
bağlanmıştır.
(4) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili raporda; dosya konusu iddialara yönelik olarak
soruşturma açılmasına gerek olmadığı görüşüne yer verilmiştir.
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
I.1. Hakkında Önaraştırma Yapılan Teşebbüs: AKSA
(5) Ana faaliyet konusu akrilik esaslı tow1, tops2 ve elyaf üretimi olan Akkök Şirketler Grubu’na
bağlı AKSA, Yalova’daki fabrikasında 1971 yılında üretime başlamıştır. İç ve dış piyasaya
1 Tow: Kesintisiz akrilik elyaf filament demetlerinin yaklaşık 600-650 ve 900-950 kg’lık balyalar halinde
paketlenerek renkli veya ekru olarak satıldığı nihai ürün tipidir.
2 Tops: Akrilik elyaf filamentlerinin belli uzunluklar gözetilerek koparılmasını müteakip 300-400 kg arası
balyalar halinde renkli veya ekru olarak satıldığı nihai ürün tipidir.
12-44/1358-460
2/5
akrilik elyaf ve karbon elyaf satan teşebbüsün yıllık 308.000 ton üretim kapasitesi
bulunmaktadır.
(6) Teşebbüs, 29.03.2012 tarih ve 12-14/410-121 sayılı Rekabet Kurulu kararı sonrası Dow
Chemicals ile kurduğu DowAksa İleri Kompozit Malzemeler Sanayi Ltd. Şti. çatısı altında
karbon elyaf faaliyetlerini sürdürmektedir. AKSA’nın ayrıca Mısır’da da tow boyama ve tops
üretimi yapan küçük ölçekte bir tesisi bulunmaktadır.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. İlgili Ürün Pazarı
(7) Dosya konusu başvuru, AKSA’nın akrilik elyaf ürününde fiyat ayrımcılığı yapması ve bazı
müşterilerine mal vermeyi reddetmesi hakkındadır. Akrilik elyaf, yapay elyaflar arasında
yüne en çok benzeyen elyaf türüdür. Tamamen akrilik olarak kullanılabildiği gibi; pamuk,
yün, polyester, naylon gibi diğer doğal ve yapay elyaf türleri ile karıştırılarak da kullanılan
tekstil hammaddesidir.
(8) Akrilik elyaf, kazak, süveter, atkı, bere, çorap gibi triko sektörü mamullerinde; halı,
battaniye, kilim, pelüş, döşemelik kumaş, kadife kumaş, battaniye gibi ev tekstili
sektöründe; toz filtresi, inşaat yapımında güçlendirici dolgu malzemesi, araba aküleri,
araba tavanları, tekne örtüleri gibi endüstriyel sektörlerde kullanılan bir hammaddedir.
(9) Dosya konusu başvurunun özellikle akrilik elyafa yönelik olması, ısınma gerektiren
ürünlerde doğal yüne en yakın ve yüne göre daha ucuz bir ürün olması, ayrıca Türkiye’de
söz konusu tekstil sektöründe az ikame edilebilir niteliğinin bulunması nedenleriyle ilgili
ürün pazarı “akrilik elyaf” pazarı olarak belirlenmiştir.
I.2.2. İlgili Coğrafi Pazar
(10) İlgili ürün pazarında üretimi ve satışı gerçekleştirilen ürünler bakımından, ülkenin herhangi
bir bölgesinde rekabet koşullarının diğer bölgelerden farklılık göstermemesi nedeniyle
dosya kapsamında ilgili coğrafi pazar “Türkiye” olarak tespit edilmiştir.
I.3. Değerlendirme
(11) Başvuru konusu şikâyette; Türkiye akrilik elyaf pazarında hâkim durumda olan AKSA’nın
bu durumunu kötüye kullanarak, aynı seviyedeki müşterileri arasında fiyat ayrımcılığı
yaptığı, şikâyetçi teşebbüse bazı zamanlarda mal vermeyi reddettiği, müşterilerine
uyguladığı prim ve indirim sistemleri ile müşterileri kendisine bağlayarak müşterilerinin
ithalat yapmasının önüne geçtiği, AKSA’nın Yalova fabrikasında ürettiği akrilik elyafı Yalova
Taşımacılık Koop. ile taşıma zorunluluğu getirdiği şeklinde iddialar yer almaktadır.
(12) 4054 sayılı Kanun’un Hâkim Durumun Kötüye Kullanılması başlıklı 6. maddesinde “Bir
veya birden fazla teşebbüsün ülkenin bütününde ya da bir bölümünde bir mal veya hizmet
piyasasındaki hâkim durumunu tek başına yahut başkaları ile yapacağı anlaşmalar ya da
birlikte davranışlar ile kötüye kullanması hukuka aykırı ve yasaktır.” hükmü yer almaktadır.
(13) Herhangi bir teşebbüsün 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesini ihlal edebilmesi için iki temel
unsurun bir arada bulunması gerekmektedir: İnceleme konusu teşebbüs ilgili pazarda
hâkim durumda olmalı ve bu teşebbüsün eylemleri rekabet hukuku anlamında bir kötüye
kullanma hali teşkil etmelidir. Bu iki unsurdan birinin yokluğu halinde inceleme konusu
teşebbüsün eylemleri hâkim durumun kötüye kullanılması olarak nitelendirilemeyecektir. Bu
çerçevede, öncelikle önaraştırma konusu teşebbüsün hâkim durumda olup olmadığı
değerlendirilmiştir.
(14) Akrilik elyafa, dünyada Çin’den (860 bin ton) sonra en fazla talep Türkiye’den (265 bin ton)
gelmektedir. Dünyanın en büyük ikinci akrilik elyaf pazarı Türkiye’de olmasına rağmen, söz
konusu ürünü üreten tek teşebbüs AKSA’dır. Türkiye akrilik elyaf pazarının 2009’dan
12-44/1358-460
3/5
günümüze kadar olan pazar payı dağılımı incelendiğinde, son üç yılda Türkiye akrilik elyaf
talebinin ortalama %30’unun ithalatla, %70’inin ise AKSA tarafından karşılandığı
görülmüştür. AKSA, dünyada %14’lük pazar payı ile bu sektörün en büyük
teşebbüslerinden biri konumundadır.
(15) Dosya mevcudu bilgiler çerçevesinde; AKSA’nın akrilik elyaf pazarında tek üretici olarak
ortalama %70 gibi yüksek bir oranda pazar payına sahip olması, anılan pazarda faaliyet
gösteren Yalova Elyaf ve İplik Sanayi ve Ticaret A.Ş.’nin 2000-2001 yıllarında kapanması,
yüksek giriş maliyetlerinin yanı sıra son 10 yılda ekonomik iyileşme yaşanmasına ve
pazara giriş ile ithalatın önünde herhangi bir engel bulunmamasına rağmen pazara yeni bir
girişin olmaması hususları dikkate alınarak, anılan teşebbüsün hâkim durumda olduğu
kanaatine varılmıştır.
(16) Şikâyet konusu iddialardan ilki, aynı seviyedeki müşteriler arasında fiyat ayrımcılığı
yapılmasına ilişkindir. Rekabet Hukuku’nda tek taraflı davranış olarak nitelendirilen fiyat
ayrımcılığı, yıkıcı fiyat gibi uygulamalar yoluyla yatay seviyedeki rakipleri pazar dışına
çıkarmak şeklinde ortaya çıkabileceği gibi, bir alt pazara mal temin eden hâkim durumdaki
teşebbüsün aynı seviyedeki alıcıları arasında farklı fiyatlar uygulayarak alt pazarda rekabet
eden teşebbüsler arasındaki rekabetin bozulması şeklinde de görülebilmektedir. Bununla
birlikte, hâkim durumdaki bir teşebbüsün mal tedarik ettiği alt pazara yapacağı fiyat
ayrımcılığının anlamlı olabilmesi için aynı ekonomik bütünlük içerisinde yer alan dikey
bütünleşik bir teşebbüsün varlığı da gerekmektedir.
(17) Önaraştırma kapsamında AKSA’dan akrilik elyaf temin ettikleri aynı ekonomik bütünlük
içerisinde bir teşebbüs olup olmadığı hakkında bilgi talep edilmiş, cevaben; teşebbüsün
geçmiş dönemlerde akrilik elyaf kullanan ve kendilerine bağlı Ak-Al, Aksu ve Dinarsu gibi
şirketlerin bulunduğu, ancak değişen ekonomik şartlar sonucu özellikle Gaziantep’te
faaliyet gösteren ve kurumsallıktan uzak firmaların uygulamaları nedeniyle söz konusu
firmaların ya kapandığı ya da el değiştirdiği, böylelikle alt pazarda akrilik temin ettikleri
kendilerine bağlı bir teşebbüsün bulunmadığı, şirketlerinin de müşterileri arasında herhangi
bir ayrım yapmadığı, fiyatlar arasında olabilecek farklılığın ise müşterilerin ödeme gücüne,
alım hacmine ve AKSA’ya olan bağlılıklarına göre oluşabileceği ifade edilmiştir.
(18) Önaraştırma sürecinde Raportörlerce AKSA’nın müşterileri olan Nako İplik Pazarlama ve
Ticaret A.Ş. (NAKO) ve Kartopu Tekstil Mam. Paz. Tic. San. A.Ş. (KARTOPU) ile
görüşülmüştür. Anılan şirketler, AKSA’dan uzun yıllardır elyaf aldıklarını firma ile aralarında
fiyat politikasına ilişkin herhangi bir sorun yaşanmadığını, firmanın uyguladığı prim ve
indirim sistemlerini müşteri olarak beğendiklerini ifade etmişlerdir. Nitekim, AKSA
tarafından bağımsız (…..) Şirketi’ne yaptırılan ve AKSA’nın 28 müşterisi üzerinde
uygulanan Mayıs 2012 tarihli “Aksa Akrilik Müşteri Memnuniyeti Anketi”nde AKSA’nın
tekstil müşterilerinden 5 üzerinden ortalama 4 puan aldığı görülmüştür.
(19) Yapılan tespit ve incelemelerden; AKSA’nın müşterilerine uyguladığı fiyat farklılıklarının
müşterileri ile arasındaki ilişkilere, alım miktarlarına ve müşterilerin devamlılığına göre
değiştiği anlaşılmıştır. Ayrıca, AKSA’nın müşterilerinin akrilik ithal etmesini engellediğine
yönelik herhangi bir belge ve bilgiye de rastlanmamıştır. Nitekim, şikâyetçinin de bulunduğu
alt pazarın son derece rekabetçi bir pazar olduğu tespit edilmiş ve AKSA’nın bu pazarda
herhangi bir müşterisi lehine ayrımcılığa gitmesinin ekonomik bir gerekçesinin olmayacağı
kanaatine varılmıştır. Bu çerçevede, fiyat ayrımcılığı hususu ile ilgili olarak AKSA’nın 4054
sayılı Kanun’un 6. maddesini ihlal etmediği sonucuna ulaşılmıştır.
(20) Şikâyetçinin diğer bir şikâyeti ise AKSA’nın ürettiği 2. kalite akrilik elyaf ürününden talep
etmelerine rağmen, anılan teşebbüsün söz konusu ürünü vermeyi reddettiği yönündedir.
12-44/1358-460
4/5
(21) 4054 sayılı Kanun’un 6. maddesi kapsamında mal vermeyi reddetme eyleminin bir ihlal
olarak değerlendirildiği durumlar; genellikle dikey olarak bütünleşmiş ve üst pazarda hâkim
durumda olan firmanın, kendisinin de faaliyette bulunduğu alt pazardaki teşebbüsler
açısından söz konusu ürünün faaliyetini sürdürebilmesi açısından kaçınılmaz olması, mal
vermeyi reddetmenin objektif olarak haklı gerekçelere dayanmaması ve bu eylemin
rekabeti sınırlayıcı etkisinin olması şeklinde sayılabilir. Bu durumun alt pazardaki rakipleri
dışlayıcı nitelikte olduğu ve rekabeti engellediği de kabul edilmektedir.
(22) AKSA’dan gelen bilgilere göre, 2. kalite elyafın istem dışı bir ürün olduğu, şirketin bu ürünü
çıkarmak istemediği, ancak çıkan ürünü isteyen müşterilere de temin ettiği belirtilmiş olup,
herhangi bir şirkete mal verilmemesi durumunun ekonomik gerekçeler nedeniyle
olabileceği, teminat eksiği olan, ödemelerini zamanında yapmayan müşterilerine ticaretin
doğası gereği mal verilmediği belirtilmiş ve bu duruma örnek olarak müşterilerinden (…..)
gösterilmiştir.
(23) Akrilik elyaf üreticisi AKSA’nın aynı zamanda elyaf sattığı alt pazarda kendine ait bir şirketi
bulunmamaktadır. Bununla birlikte, gerek AKSA’dan gelen bilgilerde gerekse müşterileri ile
raportörlerce yapılan görüşmelerde, AKSA’nın ekonomik gerekçeye dayanmayan bir mal
vermeyi reddetme eyleminin bulunmadığı tespit edilmiştir.
(24) Öte yandan şikâyetçinin başka bir iddiası da; AKSA’dan satın aldığı akriliği kendi nakliye
araçları ile taşıtmak istemesine rağmen AKSA tarafından fabrikanın bulunduğu Yalova
Taşıma Koop.’a ait araçlarla taşıtılma zorunluluğunun getirildiği, bu durumun kendilerinin
maliyetlerini artırdığı yönündedir.
(25) Anılan iddiaya yönelik olarak AKSA’dan gelen cevabi yazıda, bu konu ile ilgili muhatabın
Yalova Taşıma Koop. olduğu, kendilerinin de bu durumdan muzdarip oldukları, bölgedeki
fabrikaların tamamının söz konusu taşıma kooperatifi ile ürünlerini taşıttıkları, bu durumun
Türkiye’nin her yerinde aynı olduğu, buna karşın müşterilerinin mağduriyetlerini gidermek
adına söz konusu taşıma kooperatifi ile her yıl görüştükleri ve müşterileri adına bazı indirim
yöntemleri uyguladıkları bilgisi verilmiştir. AKSA’nın müşterileri olan NAKO ve KARTOPU
ile yapılan görüşmelerde de söz konusu durumla ilgili bir sıkıntının olduğu, ancak konunun
AKSA ile ilgili olmadığını bildiklerini ifade etmişlerdir.
(26) Taşıma işinin AKSA tarafından dayatılan bir unsur olmadığı, ancak Türkiye’deki tüm taşıma
kooperatiflerinin uygulamalarının bu şekilde olduğu ve konunun akrilik elyaf üretimi ile
bağlantısının bulunmadığı da dikkate alınarak, söz konusu iddia hakkında 4054 sayılı
Kanun çerçevesinde herhangi bir işlem yapılmasına gerek olmadığı kanaatine varılmıştır.
(27) Yapılan inceleme ve değerlendirmeler çerçevesinde; AKSA’nın akrilik elyaf pazarında
hâkim durumda olduğu ve akrilik elyaf temin ettiği alt pazardaki müşterileri arasında
herhangi bir fiyat ayrımcılığı yapmadığı, uyguladığı prim ve indirim sistemlerini her
müşterisine aynı şekilde uyguladığı, hâkim durumdaki bir firma olarak ekonomik bir
gerekçe göstermeden mal vermeyi reddettiği bir müşterisinin bulunmadığı, şikâyetçinin
ekonomik açıdan ödeme zorluğu yaşayan bir firma olduğu ve fabrikasını kapattığı,
şikâyetçinin çok büyük miktarlarda akrilik elyaf alan bir şirket olmadığı ve AKSA ile hukuki
ihtilafları bulunan bir firma olduğu tespit edilmiş olup, önaraştırma sürecinde şikâyetçinin
4054 sayılı Kanun kapsamındaki iddialarını destekler herhangi bir bilgi ve belgeye
ulaşılamamıştır. Dolayısıyla, 4054 sayılı Kanun’un 9. maddesi kapsamında geçici tedbir
kararı alınmasına da gerek olmadığı kanaatine varılmıştır.
12-44/1358-460
5/5
J. SONUÇ
(28) Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, dosya konusu iddialara yönelik
olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi uyarınca şikayetin reddi ile soruşturma
açılmamasına OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy