A.M. AND OTHERS v. POLAND - [Polish Translation] by the Polish Ministry of Justice

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Translation already published on the official website of the Polish Ministry of Justice] Permission to re-publish this translation has been granted by the Polish Ministry of Justice for the sole purpose of its inclusion in the Court’s database HUDOC

© Ministerstwo Sprawiedliwości, www.gov.pl/web/sprawiedliwosc [Tłumaczenie zostało już opublikowane na oficjalnej stronie Ministerstwa Sprawiedliwości] Zezwolenie na publikację tego tłumaczenia zostało udzielone przez Ministerstwo Sprawiedliwości wyłącznie w celu zamieszczenia w bazie Trybunału HUDOC

SEKCJA PIERWSZA

DECYZJA

Skarga nr 4188/21
A.M. przeciwko Polsce
i 7 innych skarg
(zob. załączona lista)

Europejski Trybunał Praw Człowieka (Sekcja Pierwsza), obradujący w dniu 16 maja 2023 r. jako Izba w składzie:

 Marko Bošnjak, Przewodniczący,
 Krzysztof Wojtyczek,
 Alena Poláčková,
 Ivana Jelić,
 Gilberto Felici,
 Erik Wennerström,
 Raffaele Sabato, sędziowie,
oraz Renata Degener, Kanclerz Sekcji,

uwzględniając powyższe skargi złożone w różnych terminach wskazanych w załączonej tabeli,

mając na uwadze decyzję o przyznaniu pierwszeństwa skargom zgodnie z regułą 41 Regulaminu,

uwzględniając decyzję o przyznaniu skarżącym anonimowości zgodnie z regułą 47 ust. 4 Regulaminu oraz poufności akt sprawy zgodnie z art. 33 Regulaminu,

mając na względzie uwagi przedstawione przez pozwany Rząd oraz przekazane w odpowiedzi uwagi skarżących,

uwzględniając uwagi przedstawione przez Komisarza Praw Człowieka Rady Europy, który skorzystał z prawa do interwencji w postępowaniu i przedstawił pisemne uwagi (na podstawie art. 36 ust. 3 Konwencji i reguły 44 ust. 2 Regulaminu Trybunału),

uwzględniając uwagi przedstawione przez interweniujące strony trzecie, którym Przewodniczący Sekcji udzielił zgody na interwencję (na podstawie 36 ust. 2 Konwencji i reguły 44 ust. 3 Regulaminu),

obradując w dniach 15 listopada 2022 r. i 16 maja 2023 r. postanawia, co następuje:

FAKTY

1.  Lista skarżących znajduje się w załączniku.

2.  Rząd polski („Rząd”) reprezentowany był przez swojego pełnomocnika J. Sobczaka z Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Okoliczności sprawy

3.  Okoliczności faktyczne sprawy, przedstawione przez strony, można streścić następująco.

(a)   Sprawa przed Trybunałem Konstytucyjnym sygn. akt K 13/17

4.  W dniu 22 czerwca 2017 r. grupa 104 posłów na Sejm złożyła do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją art. 4a ust. 1 pkt 2 i art. 4a ust. 2 Ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, - zwanej dalej „ustawą z 1993 r.”), legalizujących przerywanie ciąży ze względu na wady płodu (sygn. akt. K 13/17).

5.  Wśród sygnatariuszy wniosku była K.P., poseł na Sejm, która w dniu 5 grudnia 2019 r. została następnie wybrana na urząd sędziego Trybunału Konstytucyjnego.

6.  W październiku 2019 r. odbyły się wybory parlamentarne.

7.  W dniu 21 lipca 2020 r. Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie ze względu na to, że wniosek został złożony w poprzedniej kadencji Sejmu.

(b)   Sprawa przed Trybunałem Konstytucyjnym sygn. akt K 1/20

8.  W dniu 19 listopada 2019 r. grupa 118 posłów złożyła do Trybunału Konstytucyjnego nowy wniosek o stwierdzenie niezgodności z Konstytucją art. 4a ust. 1 i 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy z 1993 r. (sygn. akt K 1/20).

9.  W dniu 22 października 2020 r. Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie (trzynastu sędziów) orzekł większością jedenastu głosów do dwóch, że art. 4a ust. 1 i 2 oraz art. 4a ust. 2 zdanie pierwsze ustawy z 1993 r. są niezgodne z Konstytucją. W składzie orzekającym zasiadali sędziowie K.P. oraz M.M., J.W. i J.A.P., a przewodniczyła mu sędzia J.P., prezes Trybunału Konstytucyjnego. Publikacja wyroku w Dzienniku Ustaw została odroczona (zob. również paragraf 31 poniżej).

10.  W dniu 27 stycznia 2021 r. Trybunał Konstytucyjny opublikował uzasadnienie wyroku z dnia 22 października 2020 r. W tym samym dniu wyrok został opublikowany w Dzienniku Ustaw. Wyrok wszedł w życie z dniem jego publikacji.

(c)   Protesty uliczne

11.  Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wywołało wielkie protesty uliczne i demonstracje z udziałem tysięcy uczestników. Protesty zostały zorganizowane m.in. przez Ogólnopolski Strajk Kobiet - ruch na rzecz praw socjalnych kobiet w Polsce.

(d)   Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny

12.  W styczniu 2021 r. Federacja na rzecz Kobiet i Planowania Rodziny („FEDERA”), polska organizacja pozarządowa działająca w sferze praw seksualnych i reprodukcyjnych, opublikowała w Internecie wstępnie wypełniony formularz skargi do Trybunału wraz z załącznikami. FEDERA zachęcała również kobiety w wieku rozrodczym mieszkające w Polsce do składania skarg do Trybunału.

13.  Potencjalni skarżący zostali poproszeni o wydrukowanie wstępnie wypełnionego formularza skargi, dodanie informacji o swojej sytuacji osobistej, podpisanie go i przesłanie do Trybunału.

14.  Skarżące w przedmiotowej sprawie złożyły skargi z wykorzystaniem wstępnie wypełnionych formularzy oraz załączyły kopie dokumentów przygotowanych przez FEDERĘ (tj. kopie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, opinii prawnych sporządzonych przez Rzecznika Praw Obywatelskich RP, Helsińską Fundację Praw Człowieka i Naczelną Radę Adwokacką oraz artykułów prasowych). Na początku formularza skargi każda ze skarżących dodała również kilka zdań opisujących jej sytuację osobistą. Żadna ze skarżących nie załączyła żadnych dokumentów ani zaświadczeń lekarskich dotyczących jej osobistej sytuacji.

(a)   Skarga nr 4957/21

15.  Skarżąca podała, że ma trzydzieści pięć lat i cierpi na przewlekłą leukopenię, ciężką alergię i wysoką krótkowzroczność. W ciągu ostatnich kilku lat doświadczyła kilku wstrząsów anafilaktycznych. Ze względu na swoje choroby przyjmowała środki antykoncepcyjne i nie planowała ciąży. Żadna z metod antykoncepcji nie była jednak całkowicie skuteczna. Skarżąca stwierdziła, że jest bardzo zaniepokojona wpływem, jaki wyrok Trybunału Konstytucyjnego będzie miał na jej sytuację.

(b)   Skarga nr 6217/21

16.  Skarżąca podała, że ma czterdzieści lat i od dziesięciu lat poddawała się leczeniu bezpłodności. Ma za sobą trzy nieudane cykle zapłodnienia in vitro (IVF). Podczas pierwszej ciąży zarodek nie rozwinął się, a kobieta spędziła kilka dni w szpitalu w celu farmakologicznego przerwania ciąży.

17.  Pomimo tego, że jej wiek nie wykluczał ciąży, a sytuacja finansowa pozwalała na kontynuowanie leczenia in vitro, to w obliczu sytuacji w Polsce zaprzestała starań o dziecko. Biorąc pod uwagę własną historię medyczną, obawiała się, że jeśli zajdzie w ciążę, a płód okaże się mieć poważne nieprawidłowości, nie będzie mogła przerwać ciąży.

(c)   Skarga nr 4188/21

18.  Skarżąca podała, że ma trzydzieści lat i jest w dwunastym tygodniu ciąży. Stwierdziła, że jest bardzo zaniepokojona możliwością wystąpienia wad genetycznych u płodu. Wyraziła obawę, że nie otrzyma niezbędnej opieki ze strony państwa. Stwierdziła, że gdyby wymagano od niej donoszenia ciąży do terminu porodu nawet w przypadku stwierdzenia wad płodu, byłoby to równoznaczne z torturami.

(d)   Skarga nr 5876/21

19.  Skarżąca podała, że ma dwadzieścia siedem lat i jest w dziesiątym tygodniu ciąży. Jednak zamiast szczęścia czuła niepokój. Obawiała się, że w przypadku komplikacji zostanie pozbawiona niezbędnej opieki medycznej. Obawiała się również, że sytuacja ta negatywnie wpłynie na jej ciążę.

(e)   Skarga nr 5014/21

20.  Skarżąca podała, że ma trzydzieści cztery lata i planuje ciążę. Stwierdziła, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego spowodował u niej stres i cierpienie. Czuła, że jej życie może być zagrożone w przypadku problemów zdrowotnych i obawiała się, że nie otrzyma odpowiedniej opieki medycznej od państwa.

(f)     Skarga nr 5523/21

21.  Skarżąca podała, że ma 36 lat i planuje ciążę. Stwierdziła, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego wywołał u niej stres i sprawił, że obawia się zajść w ciążę. Czuła, że gdyby doszło do jakichkolwiek komplikacji zdrowotnych, to jej życie mogłoby być zagrożone i obawiała się, że nie otrzyma odpowiedniej opieki medycznej od państwa.

(g)   Skarga nr 6114/21

22.  Skarżąca podała, że ma trzydzieści siedem lat. W dniu 22 października 2020 r., kiedy zapadł wyrok Trybunału Konstytucyjnego, zaniechała prób zajścia w ciążę. Oświadczyła, że żyje w strachu i upokorzeniu. Obawiała się, że jeśli zajdzie w ciążę, a u płodu zostaną wykryte poważne nieprawidłowości, to nie otrzyma pomocy.

(h)   Skarga nr 8857/21

23.  Skarżąca nie podała swojego wieku, ale wskazała, że ma dwie córki. Ona i jej mąż chcieliby mieć więcej dzieci, ale wyrok Trybunału Konstytucyjnego oznaczał, że jej prawa jako matki i pacjentki mogą nie być przestrzegane. Nie chciała ryzykować własnego życia i zdrowia w wypadku ewentualnych komplikacji podczas kolejnych ciąż.

WŁAŚCIWE RAMY PRAWNE I PRAKTYKA

24.  Ustawa z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży („ustawa z 1993 r.”) określa warunki dostępu do legalnej aborcji.

25.  Początkowo ustawa z 1993 r. dopuszczała możliwość legalnej aborcji do dwunastego tygodnia ciąży, jeśli ciąża zagrażała życiu lub zdrowiu matki; lub badania prenatalne lub inne wyniki medyczne wskazywały na wysokie ryzyko ciężkiego i nieodwracalnego uszkodzenia płodu lub nieuleczalnej choroby zagrażającej życiu; lub zachodziło uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku gwałtu lub kazirodztwa.

26.  W dniu 4 stycznia 1997 r. ustawa z 1993 r. została zmieniona. W szczególności poprawka zezwalała na legalną aborcję w ciągu pierwszych dwunastu tygodni, gdy kobieta ciężarna znajdowała się w ciężkich warunkach życiowych lub trudnej sytuacji osobistej.

27.  Jednakże w grudniu 1997 r. wprowadzono dalsze poprawki do tekstu ustawy z 1993 r., w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego wydanego w maju 1997 r. W wyroku tym sąd orzekł, że przepis legalizujący aborcję ze względu na ciężkie warunki życiowe lub trudną sytuację osobistą był niezgodny z Konstytucją w jej ówczesnym brzmieniu.

28.  Następnie, 22 października 2020 r., Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepis zezwalający na legalną aborcję w przypadku upośledzenia płodu jest również niezgodny z Konstytucją. Wyrok wszedł w życie w dniu 27 stycznia 2021 r. (zob. paragraf 32 poniżej).

29.  Artykuł 4a ustawy z 1993 r., w jego obecnym brzmieniu, w istotnym dla sprawy zakresie stanowi:

„1. Przerwanie ciąży może być dokonane wyłącznie przez lekarza, w przypadku gdy:

1) ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej,

2) (utracił moc)

3) zachodzi uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego.

4) (utracił moc)

2. W przypadkach określonych w ust. 1 pkt 2 przerwanie ciąży jest dopuszczalne do chwili osiągnięcia przez płód zdolności do samodzielnego życia poza organizmem kobiety ciężarnej; w przypadku określonym w ust. 1 pkt 3, [przerwanie ciąży jest dopuszczalne] jeżeli od początku ciąży nie upłynęło więcej niż 12 tygodni.

3. W przypadkach, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, przerwania ciąży dokonuje lekarz w szpitalu.

(...)”.

30.  Przerwanie ciąży z naruszeniem warunków określonych w ustawie z 1993 r. jest przestępstwem podlegającym karze na podstawie art. 152 kodeksu karnego. Kto przerywa ciążę z naruszeniem ustawy z 1993 r. lub pomaga w takim przerwaniu ciąży, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Jednakże sama kobieta w ciąży nie ponosi żadnej odpowiedzialności karnej za aborcję przeprowadzoną z naruszeniem ustawy z 1993 r.

(a)   Wybór sędziów w 2015 r.

31.  Chronologia wydarzeń związanych z wyborem sędziów Trybunału Konstytucyjnego w 2015 r. została szczegółowo przedstawiona w wyroku Trybunału w sprawie Xero Flor w Polsce sp. z o.o. przeciwko Polsce (nr 4907/18, §§ 4-63, 7 maja 2021 r.).

(b)   Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2020 r. w sprawie sygn. akt K 1/20

32.  W wyroku z dnia 22 października 2020 r. (sprawa nr K 1/20) Trybunał Konstytucyjny w pełnym składzie trzynastu sędziów orzekł, że art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy z 1993 r. jest niezgodny z art. 38 (prawo do życia) w związku z art. 30 (prawo do godności) w związku z art. 31 ust. 3 (ograniczenie praw konstytucyjnych) Konstytucji (zob. również paragraf 9 powyżej). Dwóch sędziów dołączyło swoje zdania odrębne do wyroku, a trzech sędziów dołączyło zdania odrębne do uzasadnienia wyroku. Wyrok wszedł w życie w dniu jego publikacji, 27 stycznia 2021 r.

33.  W swoim wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził w szczególności, że życie ludzkie ma wartość na każdym etapie rozwoju, a ponieważ wartość ta wynika z przepisów Konstytucji, powinna być chroniona przez ustawę. Trybunał stwierdził również, że dziecko jeszcze nieurodzone, jako istota ludzka – człowiek, któremu przysługuje przyrodzona i niezbywalna godność – jest podmiotem mającym prawo do życia, zaś system prawny musi gwarantować należytą ochronę temu centralnemu dobru, bez którego owa podmiotowość zostałaby przekreślona. Podmiotowość konstytucyjnoprawna dziecka w okresie przed narodzinami nie oznacza jednak, że w sposób pełny przysługuje mu ochrona wszelkich praw i wolności gwarantowanych przez Konstytucję. Związane są one bowiem z określonym poziomem dojrzałości psychofizycznej i społecznej.

34.  Trybunał Konstytucyjny zauważył ponadto, że ocena dopuszczalności przerwania ciąży, w przypadku gdy badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu, a więc możliwości poświęcania dobra leżącego po stronie dziecka, wymaga wskazania analogicznego dobra po stronie innych osób.

35.  Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 4a ust. 1 pkt 2 ustawy z 1993 r. nie pozwala przyjąć, że duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu ma stanowić podstawę do automatycznego domniemania naruszenia dobrostanu kobiety ciężarnej, zaś samo wskazanie na potencjalne obciążenie dziecka takimi wadami ma charakter eugeniczny. W przepisie tym zabrakło odniesienia do mierzalnych kryteriów naruszenia dobra matki uzasadniających przerwanie ciąży, czyli takiej sytuacji, w której nie można byłoby od niej prawnie wymagać poświęcenia danego dobra prawnego.

36.  W Komentarzu Ogólnym nr 36 (2018) do art. 6 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, dotyczącym prawa do życia, z dnia 30 października 2018 r. (UN Doc. CCPR/C/GC/36), Komitet Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ) stwierdził, co następuje:

„8. [O]graniczenia możliwości przeprowadzenia aborcji przez kobiety lub dziewczęta nie mogą m. in. zagrażać ich życiu, narażać ich na fizyczny lub psychiczny ból lub cierpienie, naruszające art. 7, dyskryminować ich lub w sposób arbitralny ingerować w ich prywatność. Państwa-strony muszą zapewnić bezpieczny, legalny i skuteczny dostęp do aborcji w przypadku, gdy życie i zdrowie ciężarnej kobiety lub dziewczyny jest zagrożone lub gdy donoszenie ciąży spowodowałoby znaczny ból lub cierpienie ciężarnej kobiety lub dziewczyny, zwłaszcza gdy ciąża jest wynikiem gwałtu, kazirodztwa lub w sytuacji, w której płód nie jest zdolny do przeżycia. Ponadto Państwa-strony nie mogą regulować ciąży lub aborcji we wszystkich innych przypadkach w sposób, który jest sprzeczny z ich obowiązkiem zagwarantowania, żeby kobiety i dziewczęta nie musiały uciekać się do przeprowadzania niebezpiecznych aborcji, w związku z czym powinny odpowiednio zrewidować swoje przepisy dotyczące aborcji ...”

37.  W dwóch sprawach rozpatrywanych przez Komitet Praw Człowieka (Mellet przeciwko Irlandii, komunikat nr CCPR/C/116/D/2324/2013 i Whelan przeciwko Irlandii, komunikat nr CCPR/C/119/D/2425/2014) Komitet stwierdził, że odmowa dostępu do opieki aborcyjnej może stanowić okrutne, nieludzkie lub poniżające traktowanie.

38.  W dniach 11-15 marca 2019 r. Komisarz Praw Człowieka Rady Europy Dunja Mijatović odbyła wizytę w Polsce. W raporcie po wizycie, opublikowanym w dniu 28 czerwca 2019 r., stwierdziła, co następuje:

„84. Brak działania lub opóźnienia w dostępie do opieki aborcyjnej mogą w niektórych przypadkach tworzyć bardzo rzeczywiste i poważne ryzyko dla życia i zdrowia kobiety. Komisarz z zaniepokojeniem dowiedziała się, że tak wiele Polek – których liczba wedle niektórych szacunków może sięgać dziesiątek tysięcy rocznie – ucieka się do potajemnej aborcji lub jeździ za granicę, by uzyskać pomoc w przerwaniu ciąży i powiązanej z nim opiece bądź też uzyskać dostęp do nowoczesnych środków antykoncepcyjnych. Komisarz jest również zaniepokojona faktem, że w niektórych obszarach Polski opieka aborcyjna jest zupełnie niedostępna lub bardzo poważnie ograniczona ze względu na odmowę zapewnienia opieki ze strony lekarzy powołujących się na swoje sumienie. Komisarz jest zdania, że kobiety i dziewczęta, którym przysługuje prawo do legalnej aborcji, nie powinny napotykać żadnych przeszkód w uzyskaniu takich świadczeń i opieki we własnym kraju.

85. W związku z powyższym Komisarz apeluje do władz o pilne przyjęcie niezbędnych przepisów w celu zapewnienia dostępności legalnych usług aborcyjnych w praktyce. Korzystanie przez lekarzy z wolności sumienia nie może zagrażać terminowemu dostępowi kobiet do przysługującej im opieki w zakresie zdrowia seksualnego i reprodukcyjnego zgodnie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. (...)

86. Komisarz wyraża obawy w związku z powtarzającymi się i nadal podejmowanymi próbami dalszego zaostrzenia już i tak bardzo restrykcyjnych polskich przepisów dotyczących dostępu do aborcji. (...)

87. Komisarz odnotowuje zmianę w nastawieniu opinii publicznej do kwestii aborcji i rosnące poparcie społeczne dla prawa kobiet do przerwania ciąży do 12. tygodnia, o czym świadczą niedawne badania opinii publicznej. Przywołując rekomendacje sformułowane w dokumencie „Zdrowie i prawa seksualne i reprodukcyjne kobiet w Europie” („Issue Paper on women’s sexual and reproductive health and rights in Europe”), Komisarz apeluje do Polski o rozważenie zagwarantowania dostępu do bezpiecznej i legalnej opieki aborcyjnej poprzez zapewnienie legalności aborcji na życzenie kobiety we wczesnym okresie ciąży, a także w późniejszym okresie w celu ochrony zdrowia i życia kobiety i zagwarantowania wolności od nieludzkiego lub poniżającego traktowania.”

ZARZUTY

39.  Skarżące podniosły, że są potencjalnymi ofiarami naruszenia art. 8 Konwencji. Chociaż nie odmówiono im aborcji ze względu na wady płodu, ustawa z 1993 r. nadal naruszała ich prawa, ponieważ zostały zmuszone do zmiany swojego postępowania.

40.  Skarżące zarzuciły również na podstawie art. 8 Konwencji, że ograniczenie nie było „przewidziane przez ustawę”, ponieważ (i) skład Trybunału Konstytucyjnego był nieprawidłowy i sprzeczny z Konstytucją, jako że sędziowie J.A.P., M.M. i J.W. zasiadający w składzie orzekającym, zostali wybrani przez Sejm na stanowiska sędziowskie, które były już obsadzone; (ii) powołanie sędzi J.P., Prezes Trybunału Konstytucyjnego, która przewodniczyła w sprawie, także budziło wątpliwości oraz (iii) sędzia K.P., która orzekała tej sprawie, nie była bezstronna, ponieważ wcześniej była posłem opowiadającym się za ograniczeniem przepisów aborcyjnych w Polsce.

41.  Skarżące twierdziły, że są potencjalnymi ofiarami naruszenia art. 3 Konwencji. Perspektywa bycia zmuszonym do urodzenia chorego lub martwego dziecka powodowała u nich niepokój i cierpienie.

PRAWO

42.  Mając na uwadze podobieństwo przedmiotu skarg, Trybunał uznaje za właściwe rozpatrzenie ich łącznie.

43.  Skarżące podniosły, że są potencjalnymi ofiarami naruszenia art. 8 Konwencji w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2020 r. Na podstawie tego samego artykułu skarżyły się również, że ograniczenie nie było „przewidziane przez ustawę”, biorąc pod uwagę nieprawidłowy skład Trybunału Konstytucyjnego. Wreszcie twierdziły, że są potencjalnymi ofiarami naruszenia art. 3 Konwencji. Powołane przepisy Konwencji, w zakresie istotnym dla sprawy, brzmią następująco:

Artykuł 3

„Nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu”.

Artykuł 8

„1.  Każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego [...]

2)  Niedopuszczalna jest ingerencja władzy publicznej w korzystanie z tego prawa z wyjątkiem przypadków przewidzianych przez ustawę i koniecznych w demokratycznym społeczeństwie z uwagi na bezpieczeństwo państwowe, bezpieczeństwo publiczne lub dobrobyt gospodarczy kraju, ochronę porządku i zapobieganie przestępstwom, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności osób”.

(a)   Rząd

44.  Rząd stwierdził na wstępie, że żadna ze skarżących nie może być uznana za ofiarę naruszenia art. 3 lub art. 8. W szczególności Rząd odniósł się do stanowiska Trybunału w sprawie „potencjalnych ofiar” przedstawionego w sprawach Dudgeon przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (22 października 1981 r., Seria A nr 45), Norris przeciwko Irlandii (26 października 1988 r., Seria A nr 142) i S.A.S. przeciwko Francji ([WI], nr 43835/11, ETPCz 2014 (fragmenty)).

45.  Rząd zauważył, że skarżący, aby móc twierdzić, że jest „potencjalną ofiarą”, winien był przedstawić rozsądne i przekonujące dowody na istnienie prawdopodobieństwa, że dojdzie do naruszenia, które dotknie skarżącego osobiście; samo podejrzenie lub przypuszczenie było niewystarczające. W związku z tym rząd podniósł, że skargi w przedmiotowej sprawie zostały złożone przed publikacją wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 stycznia 2021 r. Żadna ze skarżących, które były w ciąży w chwili składania skarg do Trybunału (skargi nr. 4188/21 i 5876/21) nie podniosła, że u płodu zdiagnozowano ciężkie i nieodwracalne upośledzenie płodu albo nieuleczalną chorobę zagrażającą jego życiu. Co więcej, w swoich pismach skarżące skupiły się raczej na szczegółach dotyczących składu Trybunału Konstytucyjnego niż na opisie faktów dotyczących ich indywidualnych sytuacji. Żadna ze skarżących nie przedstawiła jakichkolwiek dokumentów potwierdzających jej indywidualną sytuację oraz stan zdrowia. Przedstawiły one wyłącznie bardzo ograniczone informacje, które nie pozwalały na określenie ich sytuacji zdrowotnej. Ponadto większość skarżących (skargi nr. 4957/21, 5014/21, 5523/21, 6114/21, 6217/21 i 8857/21) w ogóle nie była w ciąży, a jedna ze skarżących (skarga nr 4957/21) nawet nie chciała zakładać rodziny.

46.  Zdaniem Rządu, przedmiotową sprawę należy wyraźnie odróżnić od spraw, w których Trybunał uznał skarżących za „potencjalne ofiary” na tej podstawie, że należeli oni do kategorii osób zagrożonych bezpośrednim wpływem przedmiotowego ustawodawstwa. W tych przypadkach żadne dodatkowe warunki nie musiały zostać spełnione, aby wejść w zakres zaskarżonych przepisów, a skarżący zostali zmuszeni do zmiany swojego postępowania pod rygorem pociągnięcia do odpowiedzialności karnej.

47.  Natomiast w przedmiotowej sprawie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2020 r. nie tylko nie wpłynął na skarżące, ale mógł wpłynąć na nie tylko w bardzo szczególnych okolicznościach związanych ze zdarzeniami przyszłymi i niepewnymi. Po pierwsze, skarżące musiałyby zajść w ciążę, a po drugie, musiałoby zostać zdiagnozowane ciężkie i nieodwracalne upośledzenie płodu lub nieuleczalna choroba zagrażająca jego życiu. Rząd stwierdził, że formularze skargi zawierały bardzo niewiele informacji dotyczących poszczególnych skarżących i zostały wprowadzone w następstwie krajowej kampanii zorganizowanej przez organizację pozarządową działającą na rzecz dostępu do wolnej aborcji, która opublikowała wzór formularza skargi w Internecie. W opinii rządu skarżące miały na celu zwrócenie się do Trybunału o dokonanie kontroli in abstracto odpowiedniego prawa i praktyk dotyczących przerywania ciąży oraz wniesienie wkładu w debatę polityczną dotyczącą praw reprodukcyjnych i dostępu do przerywania ciąży w Polsce. Takie skargi należało uznać za wniesienie actio popularis, którego Konwencja nie przewidywała.

48.  Rząd argumentował również, że skargi były niezgodne ratione materiae z postanowieniami Konwencji, ponieważ art. 8 Konwencji nie mógł być interpretowany jako przyznający prawo do aborcji.

49.  Wreszcie, Rząd stwierdził, że skargi powinny zostać uznane za niedopuszczalne jako nadużycie prawa do skargi indywidualnej w rozumieniu art. 35 ust. 3 lit. a Konwencji. Rząd podkreślił, że skargi te zostały złożone w kontekście debaty politycznej dotyczącej zdrowia reprodukcyjnego. W tym względzie odniósł się do komunikatu prasowego Trybunału z dnia 8 lipca 2021 r., zawierającego informację o otrzymaniu przez Trybunał ponad 1000 podobnych skarg.

(b)   Skarżące

50.  Skarżące nie zgodziły się z twierdzeniami Rządu, jakoby nie mogły uważać się za ofiary naruszenia Konwencji. Skarżące, powołując się na orzecznictwo Trybunału(Marckx przeciwko Belgii, 13 czerwca 1979 r., Seria A nr 31; Norris, cyt. powyżej; Burden przeciwko Zjednoczonemu Królestwu [WI], nr 13378/05, ETPCz 2008; Michaud przeciwko Francji, nr 12323/11, ETPCz 2012; i S.A.S. przeciwko Francji, cyt. powyżej) podniosły, że były „potencjalnymi ofiarami” w rozumieniu Artykułu 34 Konwencji. Chociaż nie odmówiono im dostępu do legalnej aborcji z powodu wad rozwojowych płodu, to utrzymywały one, że ustawa z 1993 r., zmieniona w dniu 22 października 2020 r., narusza ich prawa. Prawo krajowe zobowiązywało je bowiem do dostosowania swojego postępowania do jego wymogów, co w praktyce oznaczało, że kobiety miały prawny obowiązek donoszenia ciąży, nawet jeśli płód był uszkodzony lub chory, i ewentualnie urodzenia poważnie chorego dziecka.

51.  Utrzymywały one, że wszystkie kobiety w wieku rozrodczym podlegają powszechnie obowiązującym przepisom krajowym regulującym dostępność aborcji. W związku z tym musiały dostosować swoje zachowanie do warunków określonych przez prawo i wziąć je pod uwagę przy dokonywaniu wyborów w kwestii reprodukcji. Potrzeba dostosowania swojego postępowania w najbardziej intymnej sferze życia osobistego niewątpliwie sprawiła, że kobiety stały się potencjalnymi ofiarami w sytuacjach, w których prawo ustanowiło obostrzone warunki dostępu do legalnej aborcji lub gdy de facto niemożliwe było przekonanie osób ze środowiska medycznego, że warunki te zostały spełnione.

52.  Skarżące ze skarg nr. 4188/21 i 5876/21 (które były w ciąży w chwili złożenia skarg do Trybunału) oraz ze skarg nr. 4957/21 i 6217/21 (u których występowało podwyższone ryzyko wad rozwojowych płodu) stwierdziły, że doświadczyły niepewności i strachu z powodu niejasnego statusu wyroku Trybunału Konstytucyjnego w prawie krajowym przed jego urzędową publikacją.

53.  Ponadto skarżące stwierdziły, że ograniczenia prawne dotyczące aborcji w Polsce, w powiązaniu z zagrożeniem odpowiedzialnością karną na podstawie art. 156 § 1 Kodeksu karnego, mogą mieć zastraszający wpływ na lekarzy przy rozstrzyganiu, czy w indywidualnej sprawie zachodzą przesłanki do przeprowadzenia zgodnego z prawem zabiegu przerwania ciąży.

54.  W odniesieniu do rządowego zarzutu niezgodności ratione materiae, skarżące utrzymywały, że nie domagały się „prawa do aborcji”, a jedynie twierdziły, że ustawodawstwo dotyczące dostępności legalnej aborcji dotyka najbardziej intymnej sfery ich życia: decyzji, czy i w jakich okolicznościach urodzić dziecko.

55.  Ponadto skarżące nie zgodziły się z twierdzeniami rządu, że skargi stanowiły nadużycie prawa do skargi indywidualnej.

(a)   Komisarz Praw Człowieka Rady Europy

56.  Komisarz, odnosząc się w szczególności do swojej wizyty w Polsce w 2019 r. (zob. paragraf 38 powyżej), przedstawiła informacje na temat ram prawnych i praktycznej sytuacji związanej z dostępem do aborcji w Polsce. Przedstawiła również przegląd porównawczy pokazujący utrwalony europejski konsensus w kwestii dostępu do bezpiecznej i legalnej opieki aborcyjnej. Komisarz omówiła szkodliwy wpływ restrykcyjnych ram prawnych i politycznych dotyczących dostępu do aborcji na prawa człowieka przysługujące kobietom. Stwierdziła, że w celu zapewnienia skutecznej ochrony praw człowieka kobiet, Polska powinna pilnie zagwarantować wszystkim kobietom i dziewczętom pełny i należyty dostęp do bezpiecznej i legalnej opieki aborcyjnej poprzez dostosowanie swojego prawa i praktyki do międzynarodowych standardów praw człowieka, w tym Konwencji, oraz najlepszych praktyk regionalnych.

(b)   Europejskie Centrum Prawa i Sprawiedliwości

57.  Europejskie Centrum Prawa i Sprawiedliwości (ECLJ – z ang. European Centre for Law and Justice) stwierdziło, że aborcja eugeniczna jest sprzeczna z prawami człowieka. Ze względu na swój charakter aborcja nigdy nie może być prawem ani wolnością. Co więcej, Polska zdecydowała się uznać nienarodzone dzieci za podmioty prawa i przyznała im ochronę prawną od momentu poczęcia. Przyznając dziecku prawo do niedyskryminacji ze względu na niepełnosprawność, Polska dostosowała się do najnowszych zmian w prawie międzynarodowym, które zakazały wskazywania niepełnosprawności jako szczególnej podstawy do aborcji.

(c)   Amnesty International, Centrum Praw Reprodukcyjnych (ang. Center for Reproductive Rights), Human Rights Watch, Międzynarodowa Komisja Prawników (ang. International Commission of Jurists – ICJ), Międzynarodowa Federacja Praw Człowieka (ang. International Federation for Human Rights – FIDH), Europejska Sieć Współpracy Międzynarodowej Federacji Planowanego Rodzicielstwa (ang. International Planned Parenthood Federation European Network), Women Enabled International, Women’s Link Worldwide i Światowa Organizacja Przeciwko Torturom (ang. World Organisation Against Torture – OMTC)

58.  W swoim wspólnym stanowisku interwenienci stwierdzili, że kobiety w wieku reprodukcyjnym należą do grupy osób narażonych na bezpośrednie i poważne pokrzywdzenie przez prawne zakazy aborcji, niezależnie od tego, czy są obecnie w ciąży lub czy starają się o aborcję. Opieka aborcyjna to niezbędny element opieki zdrowotnej, którego mogą wymagać wyłącznie kobiety w wieku reprodukcyjnym. Zakazy aborcji zmuszały kobiety w wieku reprodukcyjnym do poszukiwania potajemnych i często niebezpiecznych zabiegów aborcji, donoszenia ciąży wbrew ich woli lub, jeśli możliwe, do podróżowania za granicę w celu uzyskania opieki aborcyjnej, co narażało ich zdrowie, pogłębiało nierówności społeczne oraz naruszało ich prawa człowieka.

59.  Wreszcie interwenienci stwierdzili, że zakazy aborcji, które zostały wprowadzone jako retrogresywne środki usuwające istniejące podstawy prawne dostępu do opieki aborcyjnej, mogą zaostrzyć szkodliwą stygmatyzację oraz pogłębić istniejące poczucie niepewności i obawy kobiet w wieku rozrodczym, a także spotęgować zastraszający wpływ na podmioty świadczące opiekę zdrowotną.

(d)   Ordo Iuris - Instytut na rzecz Kultury Prawnej

60.  Instytut Ordo Iuris przedstawił szczegółowe uwagi dotyczące początku życia ludzkiego i statusu prawnego nasciturusa zgodnie z definicją zawartą w dokumentach międzynarodowych, orzecznictwie Trybunału i dokumentach przygotowawczych do Konwencji. Organizacja stwierdziła ponadto, że biorąc pod uwagę szeroki margines oceny przyznany państwom członkowskim, mogą one decydować o tym, czy aborcja będzie legalna, czy też nie.

(e)   Grupa robocza ONZ ds. dyskryminacji kobiet i dziewcząt (WGDAWG), Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. prawa każdego do korzystania z najwyższych standardów zdrowia fizycznego i psychicznego, Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. tortur oraz innego okrutnego, nieludzkiego lub poniżającego traktowania albo karania oraz Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. przemocy wobec kobiet i dziewcząt, jej przyczyn i skutków – „eksperci ONZ”

61.  W swoich wspólnych stanowiskach eksperci ONZ zauważyli, że istnieje wyraźny międzynarodowy konsensus co do tego, że państwa muszą zapewnić dostęp do aborcji na szerokich podstawach, w tym w przypadkach poważnego uszkodzenia płodu, oraz muszą zdekryminalizować aborcję w każdych okolicznościach, ponieważ w przeciwnym razie naruszają nie tylko prawo do prywatności, ale także prawo do wolności od nieludzkiego i poniżającego traktowania, jak również prawo do równości i niedyskryminacji. W szczególności eksperci ONZ odnieśli się do dwóch orzeczeń Komitetu Praw Człowieka ONZ (Mellet przeciwko Irlandii i Whelan przeciwko Irlandii – zob. paragraf 37 powyżej), w których stwierdzono, że odmowa dostępu do opieki aborcyjnej może stanowić okrutne, nieludzkie lub poniżające traktowanie.

(f)     Clinique doctorale Aix Global Justice (Uniwersytet Aix-Marseille)

62.  Interweniująca organizacja zaznaczyła, że istnieje europejski konsensus w odniesieniu do prawa do aborcji oraz międzynarodowy konsensus w sprawie prymatu życia i zdrowia kobiet w ciąży, które należy wziąć pod uwagę przy ocenie zakresu krajowego marginesu oceny. Prawo do bezpiecznej, legalnej i skutecznej aborcji obejmuje aborcję terapeutyczną oraz aborcję w przypadku gwałtu lub kazirodztwa. Aborcja terapeutyczna różni się od dobrowolnego przerwania ciąży, ponieważ może być przeprowadzona tylko wtedy, gdy istnieje zagrożenie dla zdrowia lub życia matki lub gdy płód jest dotknięty wadami rozwojowymi.

(g)   Rzecznik Praw Dziecka

63.   Rzecznik Praw Dziecka stwierdził, że obowiązujące w Polsce przepisy zezwalające na przerwanie ciąży w przypadku upośledzenia płodu są niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony życia jako wartości najwyższej. Odwołując się do Konwencji ONZ o prawach dziecka i Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, interwenient argumentował, że obowiązkiem państw jest ochrona życia dziecka zarówno w okresie prenatalnym, jak i po urodzeniu.

(h)   Międzynarodowa Federacja Ginekologii i Położnictwa (FIGO)

64.  FIGO stwierdziła, że niebezpieczna aborcja jest możliwą do uniknięcia przyczyną śmiertelności i zachorowalności matek. Jedna z głównych metod ograniczania liczby niebezpiecznych aborcji polega na zapewnieniu szerokiego legalnego dostępu do opieki aborcyjnej. Restrykcyjne przepisy aborcyjne mają negatywny wpływ na kompleksową opiekę zdrowotną i podstawowe prawa kobiet i dziewcząt.

(i)     Profesor Fiona de Londras w imieniu ośmiu jurystek

65.  Profesor de Londras przedstawiła swoje uwagi w imieniu dr Silvii de Zordo, prof. Sandry Fredman, dr Atiny Krajewskiej, dr Natasy Mavronicoli, prof. Sheelagh McGuinness, prof. Joanny Mishtal, prof. Ruth Rubio Marín i prof. Rosamund Scott.

66.  Interwenientki argumentowały, że wszystkie osoby, które mogły zajść w ciążę, wszystkie osoby, które były w ciąży i wszystkie osoby, u których zdiagnozowano upośledzenie płodu, były „ofiarami” w rozumieniu art. 34 Konwencji w odniesieniu do środków zakazujących aborcji, w tym w przypadkach upośledzenia płodu. Ponadto, odnosząc się do ustaleń poczynionych przez różne organy ochrony praw człowieka, w szczególności Komitet Praw Człowieka ONZ, stwierdziły, że zakaz i kryminalizacja aborcji są niezgodne z międzynarodowym prawem w zakresie praw człowieka.

(j)     ADF International (Sojusz Obrony Wolności)

67.  Organizacja ADF International argumentowała, że państwa, wykorzystując własne krajowe ramy prawne, mogą decydować o tym, czy chronić nienarodzone dzieci przed dyskryminującą aborcją skierowaną przeciwko nienarodzonym dzieciom z chorobą ograniczającą życie lub niepełnosprawnością (lub „upośledzeniem płodu”). Ponadto, jeśli państwo jest w stanie wykazać, że wzięło pod uwagę szeroką ochronę praw człowieka nienarodzonego dziecka oraz dowody naukowe wskazujące, że aborcja z powodu „upośledzenia płodu” nie jest terapeutyczna w aspekcie fizjologicznym ani pomocna dla kobiety w ciąży, to nie można uznać, że owo państwo przekroczyło margines oceny.

(k)   Helsińska Fundacja Praw Człowieka („HFPC”)

68.  HFPC przedstawiła wyniki badania dotyczącego dostępu do aborcji w Polsce, które zostało przeprowadzone w okresie od listopada 2020 r. do stycznia 2021 r. W szczególności organizacja ta oznajmiła, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2020 r. wpłynął na dostępność legalnej aborcji w Polsce jeszcze przed jego opublikowaniem w Dzienniku Ustaw. Ponadto wskazała na szereg praktycznych i proceduralnych przeszkód w dostępie do legalnej aborcji w Polsce.

(l)     Naczelna Rada Adwokacka

69.  Naczelna Rada Adwokacka uzyskała zgodę na przystąpienie do sprawy w charakterze interweniującej strony trzeciej, ale nie zgłosiła uwag.

70.  Instytut na rzecz Kultury Prawnej Ordo Iuris, HFPC oraz Amnesty International wraz z ośmioma innymi organizacjami powtórzyły uwagi, które przedstawione w związku ze skargami nr. 4188/21, 4957/21, 5876/21 i 6217/211 (zob. paragrafy 59‑61 i 69 powyżej).

71.  Trybunał najpierw rozważy zarzut braku właściwości ratione personae i zbada, czy skarżące mogą twierdzić, że są ofiarami naruszenia art. 3 i 8 Konwencji.

(a)   Zasady ogólne

72.  Trybunał powtarza, że art. 34 Konwencji nie dopuszcza skarg in abstracto zarzucających naruszenie Konwencji. Konwencja nie przewiduje instytucji actio popularis (zob. Centre for Legal Resources w imieniu Valentin Câmpeanu przeciwko Rumunii [WI], nr. 47848/08, § 101, ETPCz 2014), co oznacza, że skarżący nie mogą skarżyć się na przepis prawa krajowego, praktykę krajową lub akty publiczne tylko dlatego, że wydają się one sprzeczne z Konwencją. Niemniej jednak osoba fizyczna może twierdzić, że norma prawna narusza jej prawa nawet bez konkretnego przypadku egzekwowania, a tym samym twierdzić, że jest „ofiarą” w rozumieniu art. 34, jeżeli wymaga się od niej zmiany jej postępowania lub naraża na ściganie, lub jeżeli jest członkiem kategorii osób, na które dane normy mogą mieć bezpośredni wpływ (zob. w szczególności S.A.S. przeciwko Francji, cyt. powyżej §§ 57 i 110, ETPCz 2014 (fragmenty) i przytoczone tam orzecznictwo).

73.  Trybunał przyjął, że skarżący może być potencjalną ofiarą w wielu przypadkach. Na przykład, Trybunał przyjął, że skarżącemu przysługiwał status ofiary na podstawie art. 34 Konwencji, mimo że skarżący nie był w stanie wykazać, że przepisy, na które się skarżył, zostały faktycznie zastosowane wobec niego, ze względu na tajny charakter środków, które dopuszczały (zob. Klass i Inni przeciwko Niemcom, 6 września 1978 r., § 33, Seria A nr 28); gdy ustawa przeciwko aktom homoseksualnym mogła zostać zastosowana do pewnej kategorii osób, do której należał skarżący (zob. Norris, cyt. powyżej §§ 31‑33); gdy nakazano deportację cudzoziemca, ale nakaz nie został jeszcze wykonany, zaś wykonanie tego nakazu naraziłoby skarżącego w kraju przyjmującym na traktowanie sprzeczne z art. 3 (zob. Soering przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, 7 lipca 1989 r., §§ 90,91, Seria A nr 161); i wreszcie, gdy nakaz sądowy zakazujący skarżącym spółkom i ich agentom udzielania pewnych informacji kobietom w ciąży mógł pośrednio wpłynąć na skarżących nienależących do przedmiotowych spółek (zob. Open Door i Dublin Well Woman przeciwko Irlandii, 29 października 1992 r., § 44, Seria A nr 246‑A). W ostatnim ze wspomnianych wyroków Trybunał uznał status ofiary pani X i pani Geraghty – dwu skarżących, które z uwagi na swoje przekonania zdecydowały przyłączyć się do skargi złożonej przez skarżące spółki – ponieważ „nie było kwestionowane, że należą one do klasy kobiet w wieku rozrodczym, na które nałożone ograniczenia mogą mieć niekorzystny wpływ” oraz „nie dążyły do zakwestionowania in abstracto zgodności prawa irlandzkiego z Konwencją”. Z kolei w sprawie Willis przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (nr 36042/97, ETPCz 2002-IV) ryzyko odmowy przyznania skarżącemu renty wdowiej ze względu na płeć w przyszłości zostało uznane za hipotetyczne, ponieważ nie było pewne, czy skarżący spełniłby ustawowe warunki wypłaty świadczenia w dniu, w którym kobieta w jego sytuacji uzyskałaby prawo do takiego świadczenia.

74.  W związku z tym, aby skarżący mógł twierdzić, że jest ofiarą, musi przedstawić rozsądne i przekonujące dowody na istnienie prawdopodobieństwa, że dojdzie do naruszenia, które dotknie go lub ją osobiście; samo podejrzenie lub przypuszczenie jest w tu niewystarczające (zob. Tauira i 18 innych przeciwko Francji, nr 28204/95, decyzja Komisji z dnia 4 grudnia 1995 r., Zbiór Wyroków i Decyzji 83-B, p. 112 na. s. 131 oraz Centre for Legal Resources w imieniu Valentina Câmpeanu, cyt. powyżej, § 101). W tym względzie Trybunał orzekł na przykład, że aby móc twierdzić, że jest ofiarą ustawowego ograniczenia odwiedzin w więzieniu, skarżący więzień musiał wykazać, że istnieli potencjalni odwiedzający, a on dostosował swoje dotychczasowe prawa do odwiedzin (patrz Chernenko i inni przeciwko Rosji (dec.), nr 4246/14, § 45, 5 lutego 2019 r.).

(b)   Zastosowanie powyższych zasad w przedmiotowej sprawie

75.  Trybunał zauważa, że skarżące w przedmiotowej sprawie złożyły skargę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2020 r. (zob. paragraf 32 powyżej) i stwierdziły, że jako kobiety w wieku rozrodczym zostały dotknięte zmianami ram prawnych, ponieważ musiały dostosować swoje postępowanie w najbardziej intymnej sferze życia osobistego.

76.  Przedmiotowy wyrok usunął jeden z przepisów legalizujących aborcję z ustawy z 1993 r., a tym samym skutecznie zakazał dostępu do legalnej aborcji ze względu na wady rozwojowe płodu (zob. paragrafy 28 i 29 powyżej). Skarżące argumentowały, że należały do grupy osób, a mianowicie „kobiet w wieku rozrodczym”, na które środek ten mógł mieć bezpośredni wpływ (zob. paragraf 51 powyżej). Nie twierdziły, że odmówiono im dostępu do legalnej aborcji, ale argumentowały, że ustawa z 1993 r., zmieniona w dniu 22 października 2020 r., i tak naruszyła ich prawa, ponieważ przepisy krajowe zobowiązały je do dostosowania swojego postępowania, oraz napotykały na konkretny obowiązek prawny donoszenia ciąży do terminu, nawet jeśli płód był uszkodzony lub chory, i ewentualnie urodzenia poważnie chorego dziecka (zob. paragraf  50 powyżej). Jednocześnie Rząd zakwestionował status skarżących jako „ofiar”, zauważając, że celem skarżących było zwrócenie się do Trybunału o dokonanie kontroli in abstracto prawa i praktyki dotyczącej przerywania ciąży oraz że ich skargi stanowiły actio popularis (zob. paragraf 47 powyżej).

77.  W związku z tym Trybunał powtarza, że tylko w bardzo wyjątkowych okolicznościach skarżący może twierdzić, że jest ofiarą naruszenia Konwencji ze względu na ryzyko przyszłego naruszenia (zob. sprawa Tauira i 18 innych, cyt. powyżej).

78.  Prawdą jest, że w sprawach Open Door i Dublin Well Woman (cyt. powyżej, § 44) kategoria osób realnie zagrożonych bezpośrednim wpływem kwestionowanego środka została zdefiniowana bardzo szeroko. Sprawa ta dotyczyła jednak skarg na podstawie art. 10 Konwencji i ograniczenia nałożonego na skarżące w zakresie otrzymywania informacji dotyczących klinik aborcyjnych działających zgodnie z prawem w Wielkiej Brytanii. W sprawie tej było jasne, że dwie skarżące jako „kobiety w wieku rozrodczym” mogły zostać dotknięte ograniczeniami nałożonymi przez odpowiedni nakaz. Jednakże w przedmiotowej sprawie skarżące skarżyły się generalnie na usunięcie jednej konkretnej podstawy legalnej aborcji z ustawy z 1993 roku. Zdaniem Trybunału grupa osób, które mogą twierdzić, że są „ofiarami” takiego naruszenia, musi być siłą rzeczy znacznie węższa. Jakkolwiek kobieta w wieku rozrodczym w Polsce, narażona na ryzyko ciąży z nieprawidłowościami płodu, może zostać dotknięta kwestionowanymi ograniczeniami w dostępie do aborcji terapeutycznej, to aby jednak skarżąca mogła twierdzić, że jest w takiej sytuacji ofiarą, musi przedstawić rozsądne i przekonujące dowody na prawdopodobieństwo wystąpienia naruszenia, które dotknie ją osobiście. Samo podejrzenie lub przypuszczenie jest w tym względzie niewystarczające (zob. zasady ogólne przytoczone w paragrafie 74 powyżej).

79.  Trybunał zbada zatem, czy skarżące w przedmiotowej sprawie przedstawiły rozsądne i przekonujące dowody, aby móc twierdzić, że są ofiarami naruszenia Konwencji.

80.  W tym względzie Trybunał zauważa, że dwie skarżące, które twierdziły, że mają schorzenia, które miały powodować podwyższone ryzyko wystąpienia wad rozwojowych płodu (zob. paragrafy 15 i 16 powyżej), nie przedstawiły żadnych dowodów medycznych potwierdzających ich twierdzenia w pierwotnych skargach (zob. paragraf 14 powyżej). Nie przedstawiły też żadnych takich dowodów nawet w odpowiedzi na uzasadnione zastrzeżenia Rządu (zob. paragraf 45 powyżej).

81.  Trybunał zauważa ponadto, że dwie skarżące, które były w ciąży w chwili składania skarg (skargi nr. 4188/21 i 5876/21) nie twierdziły, że u ich płodów zdiagnozowano jakiekolwiek nieprawidłowości (zob. paragrafy 18 i 19 powyżej). Nie przedstawiły również żadnych dowodów odnoszących się do ich stanu zdrowia lub potencjalnie wyższego ryzyka wystąpienia wad rozwojowych płodu. Nie dostarczono żadnych dokumentów dotyczących ich indywidualnej sytuacji, na przykład raportów medycznych lub innych istotnych dokumentów.

82.  Jeśli chodzi o pozostałe skarżące, to opisały one swoją sytuację osobistą w bardzo ogólny sposób. Skarżące ze skarg nr. 5014/21 i 5523/21 stwierdziły jedynie, że planują ciążę, a wyrok Trybunału Konstytucyjnego wywołał u nich stres i niepokój. Obawiały się również, że nie otrzymają odpowiedniej opieki medycznej od państwa (zob. paragrafy 20 i 21 powyżej). Niemniej jednak skarżące nie przedstawiły żadnych dalszych szczegółów ani dokumentów na poparcie swoich roszczeń.

83.  Wreszcie Trybunał zauważa, że skarżąca ze skargi nr 6114/21 stwierdziła, że po ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego zaprzestała prób zajścia w ciążę. Obawiała się, że jeśli zajdzie w ciążę, a u płodu zostaną wykryte poważne nieprawidłowości, to nie otrzyma pomocy (zob. paragraf 22 powyżej). Podobnie skarżąca w skardze nr 8857/21 zauważyła tylko, że nie chce ryzykować swojego życia i zdrowia w przypadku ewentualnych komplikacji podczas ciąży (zob. paragraf 23 powyżej). Skarżące nie przedstawiły jednak żadnych dokumentów dotyczących ich indywidualnej sytuacji, ani żadnych dalszych, szczegółowych argumentów. Ponadto odnosząc się do argumentów skarżących, że ich życie lub zdrowie może być zagrożone w przypadku problemów zdrowotnych podczas przyszłej ciąży lub że nie będą w stanie uzyskać odpowiedniej opieki medycznej (zob. paragrafy 19, 20, 21 i 23 powyżej), Trybunał zauważa, że art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z 1993 r. nadal obowiązuje (zob. paragraf 29 powyżej). Zgodnie z tym przepisem, jeśli ciąża zagraża życiu lub zdrowiu matki, aborcja medyczna jest prawnie dopuszczona.

84.  Trybunał zauważył również, że chociaż na początku treści swoich skarg prawie wszystkie skarżące podały swój wiek, to żadna z nich nie argumentowała, ani wyraźnie, ani zasadniczo, że ze względu na swój wiek była bardziej narażona na urodzenie dziecka z wadami chromosomalnymi.

85.  Trybunał uznaje wszystkie wyżej wymienione czynniki za istotne i stwierdza, że sytuację skarżących w przedmiotowej sprawie należy wyraźnie odróżnić od sytuacji skarżących m.in. w sprawach Dudgeon (cyt. powyżej § 41), Michaud (cyt. powyżej § 52) i S.A.S. przeciwko Francji (cyt. powyżej § 57), którzy stanęli przed dylematem zastosowania się do kwestionowanych przepisów lub odmowy ich zastosowania i narażenia się na ściganie. Przedmiotową sprawę należy również odróżnić od sprawy Parrillo przeciwko Włochom ([WI], nr 46470/11, §§ 117-19, ETPC 2015), w której samo istnienie zaskarżonych przepisów miało ciągły i bezpośredni wpływ na życie prywatne skarżącej, ponieważ od czasu wejścia w życie zaskarżonych przepisów nie mogła ona oddać swoich zarodków do badań .

86.  W związku z powyższym Trybunałowi nie pozostaje nic innego, jak stwierdzić, że skarżące nie przedstawiły żadnych przekonujących dowodów na to, że były realnie dotknięte bezpośrednim wpływem zmian wprowadzonych wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Wydaje się zatem, że ograniczenia wynikające z tych zmian mogą mieć jedynie hipotetyczne konsekwencje dla osobistej sytuacji skarżących, a takie konsekwencje wydają się zbyt odległe i abstrakcyjne, aby skarżące mogły twierdzić, że są „ofiarami” w rozumieniu art. 34 Konwencji. Trybunał zauważa ponadto całkowity brak szczegółowych indywidualnych danych i jakichkolwiek dowodów z dokumentów dotyczących osobistej sytuacji skarżących, co uniemożliwia przeprowadzenie oceny ich sytuacji (zob. mutatis mutandis, Zambrano przeciwko Francji (dec.), nr 41994/21, §§ 43 i 44, 21 września 2021 r.).

87.  Wynika z tego, że skarżące nie mogą twierdzić, że są ofiarami w rozumieniu art. 34 Konwencji, oraz że skargi muszą zostać uznane za niedopuszczalne w całości, zgodnie z art. 35 ust. 1, 3 i 4 Konwencji.

88.  W świetle tego ustalenia Trybunał uznaje, że nie ma potrzeby rozpatrywania pozostałych zastrzeżeń wstępnych podniesionych przez rząd.

Z powyższych względów Trybunał jednogłośnie:

postanawia połączyć skargi;

uznaje skargi za niedopuszczalne;

Sporządzono w języku angielskim i obwieszczono pisemnie w dniu 8 czerwca 2023 r.

 Renata Degener Marko Bošnjak
 Kanclerz Przewodniczący

Załącznik

Lista skarżących

Lp.

Nr skargi

Nazwa sprawy

Złożona

Skarżący/a
Rok urodzenia
Miejsce zamieszkania
Obywatelstwo

Reprezentowany/a przez

1)

4188/21

A.M. przeciwko Polsce

8 stycznia 2021 r.

A.M.
1990
Bydgoszcz
polskie

Monika GĄSIOROWSKA

Agata BZDYŃ

Kamila FERENC

2)

4957/21

E.P. przeciwko Polsce

8 stycznia 2021 r.

E.P.
1985
Orzesze
polskie

Monika GĄSIOROWSKA Agata BZDYŃ

Kamila FERENC

3)

5014/21

M.B. przeciwko Polsce

11 stycznia 2021 r.

M.B.

1986
Warszawa
polskie

Monika GĄSIOROWSKA

Agata BZDYŃ

Kamila FERENC

4)

5523/21

M.G. przeciwko Polsce

13 stycznia 2021 r.

M.G.

1984
Kraków
polskie

Monika GĄSIOROWSKA

Agata BZDYŃ

Kamila FERENC

5)

5876/21

A.F. przeciwko Polsce

14 stycznia 2021 r.

A.F.
1993
Kraków
polskie

Monika GĄSIOROWSKA

Agata BZDYŃ

Kamila FERENC

6)

6114/21

K.N. przeciwko Polsce

9 stycznia 2021 r.

K.N-S.

1984
Kościelisko
polskie

Monika GĄSIOROWSKA

Agata BZDYŃ

Kamila FERENC

7)

6217/21

M.O.-M. przeciwko Polsce

8 stycznia 2021 r.

M. O.-M.

1980
Podkowa Leśna
polskie

Monika GĄSIOROWSKA

Agata BZDYŃ

Kamila FERENC

8)

8857/21

A.C.przeciwko Polsce

26 stycznia 2021 r.

A.C.
1992
Warszawa
polskie

Monika GĄSIOROWSKA

Agata BZDYŃ

Kamila FERENC