Rekabet Kurumu Başkanlığından,
REKABET KURULU KARARI
Dosya Sayısı : 2019-3-025 (Önaraştırma)
Karar Sayısı : 20-57/785-346
Karar Tarihi : 30.12.2020
A. TOPLANTIYA KATILAN ÜYELER
Başkan : Birol KÜLE
Üyeler : Arslan NARİN (İkinci Başkan), Şükran KODALAK,
Ahmet ALGAN, Hasan Hüseyin ÜNLÜ, Ayşe ERGEZEN
B. RAPORTÖRLER: Kerem TOMUR, Nesrin ATA
C. BAŞVURUDA
BULUNAN :- Türkiye Arı Yetiştiricileri Merkez Birliği (TAYMB)
İzmir 2 Cad. No:42/7 Kızılay/Ankara
D. HAKKINDA İNCELEME
YAPILANLAR : - Altıparmak Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.
Çavuşbaşı Cad. No:70 Çekmeköy/ İstanbul
- S.S. 745 Sayılı Kozan Bal Tarım Satış Koop.
Varsaklar Mah. Adana Cad. No:219/A Kozan/Adana
- Balarısı Gıda San. ve Tic. A.Ş
Beyköy Beldesi İstiklal OSB 1 Mah. No:5 Merkez/Düzce
- Melis Arı Çiftliği Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti.
Bülten Sk. No:28/A-B Kavaklıdere, Ankara
- Destek Tarımsal Üretim İşletmeleri Oto Kiralama San. ve Tic
A.Ş.
Fatih Mah. Vakıf Caddesi No:43 Kahramankazan/Ankara
- Beyçeri Tarımsal A.Ş.
Ciğir Mah. Ciğir Sk. No:121 Kahramankazan/Ankara
- Özçakırlar Gıda San ve Tic.
Cumhuriyet mah. Ergüder Demir Cad. 7. Sk. No:11 Toparlar
Beldesi Köyceğiz/Muğla
- Aksuvital Doğal Ürünler Gıda San. ve Tic. A.Ş.
Kavaklı Mah. Kuzey Cd. No:5 Beylikdüzü/İstanbul
- Tabur Gıda İhtiyaç Maddeleri İth. İhr. San. ve Tic. Ltd. Şti.
Fevzi Çakmak Mah. Süper Toptancılar Sitesi 10472. Sk. No:9
Karatay/Konya
- Ege NKM Gıda ve San. Tic. A.Ş.
Cumhuriyet Meydanı No:12/902, Konak/İzmir
20-57/785-346
2/17
- Doğa Arı Ürünleri Gıda San. ve Tic. A.Ş.
Atatürk Mah. Fatih Cad. No:157 Karakuyu Beldesi,
Torbalı/İZMİR
- Sezen Gıda Mad. Tarım ve Hayvancılık Ürün. Tic. ve San. Ltd.
Şti.
Çamlık Mahallesi İkbal Caddesi Dinç Sokak No:4 Kat 7
D:48-49 Muyar Plaza, Ümraniye/İstanbul
- Çalcalar Gıda Turizm İnşaat Ticaret ve Sanayi Ltd. Şti.
Yazılıtaş Mah. Fethiye Bulv. No:88 Gökova Beldesi Ula/Muğla
(1) E. DOSYA KONUSU: Ambalajlı bal üreticisi teşebbüslerin ham bal alım fiyatlarını
birlikte belirlediği iddiası.
(2) F. İDDİALARIN ÖZETİ: Rekabet Kurumu (Kurum) kayıtlarına 08.04.2019 tarih, 2509
sayı ve 30.04.2019 tarih, 2988 sayı ile intikal eden Türkiye Arı Yetiştiricileri Merkez
Birliği (TAYMB) tarafından yapılan başvurularda özetle;
- Bal piyasasının piyasaya hakim birkaç firma tarafından belirlendiği,
- 2018 yılında Orta ve Doğu Anadolu’da ham bal üretiminin iklimsel değişiklik
nedeniyle bir önceki yıla göre %50 azaldığı, TAYMB tarafından yapılan maliyet
çalışmasına göre 2017’den 2018’e girdi fiyatlarının arttığı ve bir kg ham balın
üretim maliyetinin 17,40 TL olmasına rağmen toptan ham balın alış fiyatının bir
önceki yıl alış fiyatı olan 11-12 TL olarak gerçekleştiği,
- Ham bal toptan alım fiyatının piyasa koşullarına göre değil, ambalaj bal üreticisi
az sayıda firmanın İstanbul lideri tarafından belirlendiği, üreticiden düşük fiyata
alınan ham balın market raflarında 850 gr. lık ambalaj içerisinde 40-45 TL fiyat ile
tüketiciye satıldığı,
- Arıcılardan herhangi bir müstahsil fişi ya da evrak karşılığı olmaksızın bal alımı
yapıldığı, bunun hem kayıt dışı ticarete neden olduğu hem de arıcıların fiyatı
kabul etmek zorunda bırakılarak mağdur edildiği
iddia edilerek konunun 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun (4054 sayılı
Kanun) kapsamında incelenmesi talep edilmiştir.
(3) G. DOSYA EVRELERİ: Kurum kayıtlarına 08.04.2019 tarih, 2509 sayı ve 30.04.2019
tarih, 2988 sayı ile intikal eden başvurular üzerine düzenlenen 10.05.2019 tarih ve
2019-3-025/İİ sayılı İlk İnceleme Raporu, Rekabet Kurulunun (Kurul) 23.05.2019 tarihli
toplantısında görüşülmüş, 19-19/297-M sayı ile dosya konusu iddialara yönelik olarak
önaraştırma yapılmasına karar verilmiştir.
(4) Bu karar uyarınca düzenlenen 22.09.2020 tarih ve 2019-3-025/ÖA sayılı Önaraştırma
Raporu 01.10.2020 tarihli Kurul toplantısında görüşülmüş ve 20-44-606/Mİ sayı ile ek
çalışma yapılmasına karar verilmiştir. Yapılan ek çalışma sonucu düzenlenen
23.12.2020 tarih ve 2019-3-025/BN-01 sayılı Bilgi Notu ilgili Önaraştırma Raporu ile
birlikte görüşülerek karara bağlanmıştır.
(5) H. RAPORTÖR GÖRÜŞÜ: İlgili rapor ve Ek Çalışmada özetle; önaraştırma konusu
iddialar ile ilgili olarak 4054 sayılı Kanun’un 41. maddesi gereğince soruşturma
açılmasına gerek olmadığı sonuç ve kanaatine ulaşıldığı ifade edilmiştir.
20-57/785-346
3/17
I. İNCELEME VE DEĞERLENDİRME
(6) Önaraştırma kapsamında TKV markası ile faaliyet gösteren Destek Tarımsal Üretim
İşletmeleri Oto Kiralama San. Ve Tic. AŞ (TKV) ve Beyçeri Tarımsal A.Ş.’de
(BEYÇERİ) yerinde inceleme gerçekleştirilmiş, iddiayı destekleyecek herhangi bir
belgeye rastlanmamıştır.
(7) Mevcut dosya çerçevesinde, Altıparmak Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş.
(ALTIPARMAK/BALPARMAK), S.S. 745 Sayılı Kozan Bal Tarım Satış Koop.
(BİNBOĞA), Balarısı Gıda San. ve Tic. AŞ (BALARISI), Melis Arı Çiftliği Gıda San. ve
Tic. Ltd. Şti. (FERBAL), Özçakırlar Gıda San ve Tic. (KÖYCEĞİZ BAL), Aksuvital
Doğal Ürünler Gıda San. ve Tic. A.Ş. (AKSUVİTAL), Tabur Gıda İhtiyaç Maddeleri İth.
İhr. San. ve Tic. Ltd. Şti. (YÖREM BAL), Ege NKM Gıda ve San. Tic. A.Ş. (EGE NKM),
Doğa Arı Ürünleri Gıda San. ve Tic. A.Ş. (DOĞARI), Sezen Gıda Mad. Tarım Ve
Hayvancılık Ürün. T San. Ltd. Şti. (ANAVARZA), Çalcalar Gıda Turizm İnşaat
Ticaret ve Sanayi Ltd. Şti.’nden (ÇALCALAR) talep edilen bilgilere istinaden gelen
cevabi yazılar Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.
(8) Yapılan Ek Çalışma kapsamında,
- Ham bal üreticilerini temsilen şikayetçi ile görüşülmüş,
- BALPARMAK ve ANAVARZA’da yerinde incelemeler yapılmış,
- Pazar liderinin fiyat açıklamasının, bir fiyat sinyali olarak algılanıp
algılanmadığının ya da açıklamanın böyle bir potansiyelinin bulunup bulunmadığı
değerlendirilmiş,
- Ambalaj bal üreticisi firmaların fiyat/maliyet marjının ve varsa alım gücünün ham
bal alım fiyatlarına yansıyıp yansımadığı belirlenmeye çalışılmış,
- Ambalaj bal perakende satış pazarında ‘private label’ olarak tabir edilen özel
markalı ürünlerin hangi üreticiler tarafından üretildiğinin ve bu üreticilerin
pazardaki konumlarının, ayrıca özel markalı ürünlerin ambalaj bal perakende
satış içindeki payı incelenmiş ve bunun için ambalaj bal perakende satışı yapan
ve ulusal markalar yanında özel markalı ürünler de bulunduran Migros Ticaret
A.Ş. (MİGROS), Bim Birleşik Mağazalar A.Ş. (BİM), Yeni Mağazacılık A.Ş.
(A101) ve Şok Marketler Ticaret A.Ş.’den (ŞOK) bilgi talep edilmiştir. Talep edilen
bilgilere istinaden gelen cevabi yazılar Kurum kayıtlarına intikal etmiştir.
I.1. Hakkında İnceleme Yapılan Teşebbüsler
I.1.1. Altıparmak Gıda Sanayi ve Ticaret A.Ş. (ALTIPARMAK/BALPARMAK)
(9) Ambalajlı bal pazarında lider konumunda bulunan teşebbüs, Balparmak, Balkovan ve
Binbirçiçek markalarının sahibidir. Balparmak Süzme Çiçek Yüksek Yayla Balı (Özel
Seçim), Balparmak Süzme Çiçek Yayla Balı, Balparmak Süzme Çiçek Yayla ve Ova
Balı, Balparmak Süzme Çam Balı, Balparmak Yöresel Serisi (Yüksekova, Kayseri,
Şemdinli, Bingöl, Muş), Balparmak Monoflora Serisi (Tek Çiçek) (Lavanta, Kestane,
Kekik, Ihlamur, Narenciye), Balparmak Apitera Serisi, Balparmak BallıMix (Ballı
Fındıklı Ezme), Katla Balla, Balparmak Balkovan, Balparmak Çocuklara Özel,
Balparmak Ev Dışı Tüketim, Balkovan Ev Dışı Tüketim olmak üzere geniş bir ürün
gamı ile faaliyet göstermektedir.
20-57/785-346
4/17
I.1.2. S.S. 745 Sayılı Kozan Bal Tarım Satış Koop. (BİNBOĞA)
(10) Yörede arıcılık yapan ailelerin bir araya gelmesiyle oluşturulmuş bir kooperatif olarak
1973 yılından itibaren faaliyet göstermektedir. Bugün 1400’e yakın ortağı olup,
“Binboğa” markasının sahibidir. Ürün portföyünde; perakendeye yönelik çiçek balı,
çam balı, keven & kekik balı, tüp bal yanı sıra ev dışı tüketime yönelik ballar
bulunmaktadır.
I.1.3. Sezen Gıda Mad. Tarım ve Hayvancılık Ürün. Tic. ve San. Ltd. Şti.
(ANAVARZA)
(11) Adana Kozan merkezli teşebbüs, 1995 yılından itibaren Anavarza markası ile bal
dolum ve paketlemesi yapmakta ve yoğunluklu olarak bu bölgenin gezgin arıcılarından
ham bal temin etmektedir. Teşebbüsün ürün gamında perakendeye ve ev dışı tüketime
yönelik farklılaşan ambalaj seçenekleriyle çiçek balı, çam balı ve keven-kekik balı
yanında gurme ballar olarak sınıflandırdığı özel aromalı ballar, krem bal ve bal bazlı
özel karışımlar yer almaktadır.
I.1.4. Aksuvital Doğal Ürünler Gıda San. ve Tic. A.Ş. (AKSUVİTAL)
(12) 1989 yılından itibaren arı ürünleri konusunda faaliyet gösteren teşebbüs ilerleyen
zamanda arıcılık ürünlerini fitoterapi ve aromaterapi ile birleştirerek ürün gamını
genişletmiştir. Aksuvital, Shiffa, Home, Softem, Vitalest ve Natural Hekimce markaları
ile ürünlerini aktar, eczane ve market kanallarında tüketiciye sunmakta, ayrıca Orta
Doğu başta olmak üzere beş farklı kıtaya ihracat yapmaktadır. Ürün gamında klasik
çam balı, çiçek balı ve “vital ürünler” olarak kategorize ettiği bal bazlı karışımlar (arı
sütü, ginseng, propolis gibi) yer almaktadır.
I.1.5. Destek Tarımsal Üretim İşletmeleri Oto Kiralama San. ve Tic. A.Ş. (Türkiye
Kalkınma Vakfı (TKV))
(13) 1978 yılından itibaren Ankara Kazan’da faaliyet gösteren teşebbüs entegre tesis
olması nedeniyle bal dolum ünitesi, kalite kontrol ve analiz laboratuvarı, iki adet arıcılık
laboratuvarı, suni tohumlama ünitesi, petek işleme alanı, ana arı ve damızlık ana arı
üretim merkezi ve kovan atölyesi alanlarını bünyesinde bulundurmaktadır. Çiçek balı,
çam balı, kestane balı, karakovan balı yanında “gurme ballar” olarak kategorize ettiği
özel aromalı ballar (narenciye, okaliptüs, lavanta) ve diğer bal bazlı karışımları
tüketiciye farklı gramaj ve ambalaj tasarımı ile sunmaktadır.
I.1.6. Tabur Gıda İhtiyaç Maddeleri İth. İhr. San. ve Tic. Ltd. Şti. (YÖREM BAL)
(14) 1991 yılından itibaren Konya’da Yörem markası ile faaliyet gösteren teşebbüs, klasik
çiçek ve çam balının toptan ve perakende satışını gerçekleştirmektedir.
I.1.7. Balarısı Gıda ve San. Tic. A.Ş. (BALARISI)
(15) Düzce’de kurulu teşebbüs Balarısı Çiçek Balı, Balarısı Çam Balı ve Balarısı Kestane
Balı etiketleri ile ürünlerinin yurt içi ve yurt dışı pazarlara perakende satışını
gerçekleştirmektedir.
I.1.8. Doğa Arı Ürünleri Gıda San. ve Tic. A.Ş. (DOĞARI)
(16) Torbalı’da faaliyet gösteren teşebbüs çam ve çiçek balının yurt içi ve yurt dışına satışını
gerçekleştirmektedir.
20-57/785-346
5/17
I.1.9. Melis Arı Çiftliği Gıda San. ve Tic. Ltd. Şti. (FERBAL)
(17) Ankara merkezli teşebbüs çiçek ve çam balı, petek bal, özel aromalı ballar (lavanta,
kekik vb.), organik bal ürünlerin yanında FerHoneyMix markası ile bal bazlı karışımların
satışını gerçekleştirmektedir.
I.1.10. Özçakırlar Gıda San ve Tic. (KÖYCEĞİZ BAL)
(18) Muğla Köyceğiz’de bal ve arı ürünlerinin BALPARMAK gibi sektörün büyük alıcılarına
ve yurt dışına toptan satışı işi ile iştigal etmektedir. 2015 yılı itibarıyla toplamda dokuz
satış noktası ve iki sanal satış mağazası ile perakende satışa başlamıştır.
I.1.11. Ege NKM Gıda ve San. Tic. A.Ş. (EGE NKM)
(19) İzmir’de kurulu teşebbüs çam ve çiçek balının ağırlıklı (teşebbüsün kendi beyanına
göre yaklaşık %90) olarak yurt dışına satışını gerçekleştirmektedir.
I.1.12. Çalcalar Gıda Turizm İnşaat Ticaret ve Sanayi Ltd. Şti. (ÇALCALAR)
(20) 2005 yılından bu yana Muğla Gökova beldesinde Öğün Bal markası ile çam ve çiçek
balının perakende satışı konusunda faaliyet göstermektedir.
I.1.13. Beyçeri Tarımsal A.Ş. (BEYÇERİ)
(21) Ankara Kazan’da aktif faaliyeti 2018 yılı itibarıyla başlayan teşebbüs, çam ve çiçek
balı, özel aromalı ballar (kestane, narenciye, sütleğen gibi), karakovan balı ve diğer arı
ürünlerinin (arı sütü, polen ve propolis vs.) satışı konusunda faaliyet göstermektedir.
I.2. İlgili Pazar
I.2.1. Ham Bal Piyasasına İlişkin Genel Bilgiler1
(22) Bal hakkında yasal düzenlemeler 27.07.2012 tarih ve 28366 sayılı Resmî Gazete’de
yayınlanan Türk Gıda Kodeksi Bal Tebliği’nde (Tebliğ No:2012/58) yer almaktadır. Bu
Tebliğe göre bal; bitki nektarlarının, bitkilerin canlı kısımlarının salgılarının veya
bitkilerin canlı kısımları üzerinde yaşayan bitki emici böceklerin salgılarının bal arısı
tarafından toplandıktan sonra kendine özgü maddelerle birleştirerek değişikliğe
uğrattığı, su içeriğini düşürdüğü ve petekte depolayarak olgunlaştırdığı doğal ürün
olarak tarif edilmiştir. Aynı Tebliğ’de ballar sınıflandırılarak özellikleri belirlenmiştir.
(23) Balın kaynağına göre yapılan sınıflandırmaya göre çiçek balı ya da nektar bal, bitki
nektarından elde edilen bal, salgı balı ise bitkilerin canlı kısımlarının salgılarından veya
bitkilerin canlı kısımları üzerinde yaşayan bitki emici böceklerin -Hemiptera-
salgılarından elde edilen baldır.
(24) Balın kimyasal kompozisyonu bitki kaynağına bağlıdır ve bu nedenle nektar/çiçek ve
salgı ballarının içeriği birbirinden farklıdır. Çiçek balı, bal arısının bitkilerin çiçeklerinde
bulunan nektaryumlardan topladığı nektarın, vücutlarındaki bezlerden salgılanan
maddelerle karıştırarak zenginleştirmesi ve peteklerde olgunlaştırması sonucu elde
edilir. Bal arıları nektarı dilleri ile toplayıp mideleri ile kovana taşıyarak petek gözlerine
depolarlar. Türkiye’de üretilen balların büyük bir kısmı çiçek kaynaklı ballardır. Bu
ballar, düşük kül, mineral madde, sukroz ve yüksek oranda invert şekerler
içermektedir.
1 Bu bölümün hazırlanmasında Türkiye’de Bal Sektörünün Mevcut Durum Değerlendirilmesi Ve Tüketici
Eğilimleri, Ahmet Coşkun, 2019, (Yüksek Lisans Tezi); Güney Ege Kalkınma Ajansı Arıcılık Ürünleri
Sektör Analizi, 2019 ve Tarım ve Orman Bakanlığı Arıcılık Tarım Ürünleri Piyasa Raporu, 2020’den
faydalanılmıştır.
20-57/785-346
6/17
(25) Salgı balı, bal arılarının bitkiler üzerinde yaşayan bazı böceklerin salgılarını topladıktan
sonra, kendine özgü salgılarla karıştırarak değişikliğe uğratıp, petek gözlerine
depoladıkları maddedir. Bir salgı balı çeşidi olan çam balı, balçiği sekresyonununun
bal arıları tarafından kovana taşınması ile üretilmektedir. Bu bal çeşidinin büyük
bölümü Türkiye’de üretilmektedir. Keskin bir tadı ve aroması olmayan çam balı, koyu
kıvamlı ve kolay saklanabilirdir.
(26) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) veri tabanında bal üretimi için ülkemiz 12 bölgeye
ayrılmıştır. 2016-2018 yılları bal üretim değerlerine bakıldığında Ege Bölgesi lider
konumda yer almakta ve Türkiye balının %23,4’lük kısmını tek başına üretmektedir.
Bunda en önemli etken yıllık yaklaşık 15.000 ton ile çam balının hemen hemen
tamamının bu bölgede üretilmesidir. Doğu Karadeniz Bölgesi %20,3’lük üretimi ile
ikinci, Akdeniz Bölgesi ise %18,0’lık pay ile üçüncü sırada yer almaktadır. Ülkemiz
arıcılarının genellikle arılarını kışlatmak için tercih ettikleri bölgelerin, ılıman iklime
sahip Akdeniz ve Ege Bölgelerindeki sahil bandı olması, bu bölgelerdeki bal üretimine
kısmen katkı sağlamaktadır. Örneğin Akdeniz sahil bandında malta eriği, yabani
hardal, çiğdem, gelincik, çiriş, gökdiken gibi bitkiler arılar için özellikle beslenme amaçlı
nektar ve polen kaynağıdır. Sandal, çeti, çayır çiçekleri ve narenciye çiçekleri Mart,
Nisan ve Mayıs aylarında arılar için nektar ve polen kaynağıdır. Doğu Karadeniz
bölgesinde de ilkbaharda sahil bandından itibaren çiçeklenme başlamakta ve kademeli
olarak rakımı yüksek olan yaylalara kadar çiçeklenme devam etmektedir. Bölge, sahip
olduğu bitki zenginliği ve ballı bitkilerin çokluğu2 sebebiyle arıcılar için cazip bölgeler
arasındadır. Nitekim “Anzer balı” bu bölgenin ve hatta Türkiye’nin en önemli
ballarındandır.
(27) Türkiye, genel olarak farklı iklim ve doğa koşulları, arazi yapısı, zengin bitki örtüsü ve
bal arısı popülâsyonlarındaki genetik çeşitlilik bakımından ciddi arıcılık potansiyeline
sahip olmasına rağmen, gerek arı yetiştiriciliğine ilişkin yapısal sorunlar gerekse global
çevre sorunları ve iklim değişikliği sebebiyle, genel olarak üretimde artış gözlense bile
bu artış kovan sayısındaki artışın gerisinde kalmıştır. Ayrıca, sebepleri tam olarak
henüz ortaya konulamamış olan “koloni çöküş bozukluğu”3 da küresel anlamda ciddi
arı kayıplarına sebep olmakta ve arıcılık faaliyetlerini olumsuz etkilemektedir.
I.2.2. Ambalajlı Bal Piyasasına ilişkin Bilgiler
(28) Türkiye’de üretilen balların önemli bir kısmı toptancılar tarafından işleyici firmalara
ulaştırılmakta, ballar bu tesislerde işlenip, ambalajlandıktan sonra büyük tüketim
merkezlerindeki nihai tüketiciye ulaştırılmaktadır. Geriye kalan miktarı ise üretim
bölgelerindeki yerel pazarlarda bizzat üreticiler tarafından toptan veya perakende
olarak pazarlanmaktadır. Bu pazarlama kanallarına ek olarak arıcılık işletmeleri
ürünlerini aracılara ya da direk işleyici firmalara verebilmekte ve/veya kooperatifler
aracılığı ile ürünlerine pazar bulabilmektedir. Arıcılık işletmeleri kooperatifler
aracılığıyla pazarlamayı, kâr marjının düşük olmasından dolayı genellikle en son
alternatif olarak düşünmektedir.
(29) Ambalajlı bal üreticileri, ilgili yörede tedarikçiden alınan numune örneklerini analizden
geçirerek uygun gördükleri balı tenekeler halinde üretim tesislerine sevk etmektedir.
2 Bölge, bir kısmı endemik tür olmak üzere 450-500 farklı bitkiye ev sahipliği yapmaktadır.
3Terim, işçi arıların kraliçe arıyı ve larvalarını birkaç hemşire arı ile birlikte geride bırakarak ortadan
kaybolması ve nihayetinde bu durumun kovan yıkımına sebep olmasını ifade etmek üzere
kullanılmaktadır. Nedenleri kesin olarak tespit edilemeyen bu durum, arıcılık faaliyetlerini tehdit eden
önemli bir olgudur. Düzenlenen rapora ve incelenen dosya kapsamına göre, 4054 sayılı Kanun’un 41.
maddesi uyarınca şikayetin reddi ile soruşturma açılmamasına, gerekçeli kararın
tebliğinden itibaren 60 gün içinde Ankara İdare Mahkemelerinde yargı yolu açık olmak
üzere OYBİRLİĞİ ile karar verilmiştir.
Full & Egal Universal Law Academy