Anasayasa Mahkemesi - Bireysel Başvuru - ASİYE KARAASLAN Başvurusuna İlişkin Karar - 10/2/2021

Başkan

:

Hasan Tahsin GÖKCAN

Üyeler

:

Muammer TOPAL

Recai AKYEL

Yusuf Şevki HAKYEMEZ

Selahaddin MENTEŞ

Raportör

:

Gizem Ceren DEMİR KOŞAR

Başvurucu

:

Asiye KARAASLAN

I. BAŞVURUNUNKONUSU

1. Başvuru, düşük riski bulunmasına karşın gözaltındagerekli tedbirlerin alınmaması nedeniyle kötü muamele yasağının ihlal edildiğiiddiasına ilişkindir.

II. BAŞVURUSÜRECİ

2. Başvuru 25/10/2017 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yöndenyapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca başvurucunun adli yardım talebinin kabulünekarar verilmiştir.

5. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlikincelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

6. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabuledilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

7. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için AdaletBakanlığına (Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüşünü bildirmiştir.

8. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı süresinde beyandabulunmuştur.

III. OLAY VEOLGULAR

9. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyleilgili olaylar özetle şöyledir:

10. Başvurucu, eski hâkim olup 18/7/2016 tarihindeFetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanmasına (FETÖ/PDY) üye olma suçuisnadıyla gözaltına alınmıştır. Üç gün gözaltında kalan başvurucu, BüyükçekmeceÇocuk Şube Müdürlüğünün bekleme salonunda tutulmuştur.

11. Başvurucu 19/7/2016 tarihinde Büyükçekmece DevletHastanesine götürülmüş, burada saat 11.30 sıralarında düzenlenen Hasta MüşahadeFormu'na göre başvurucunun düşük tehlikesinin olduğu tespit edilmiştir.

12. Aynı gün Özel Beylikdüzü Medilife Hastanesitarafından düzenlenen adli muayene raporunda kasık ağrısı olan başvurucununkanamasının olmadığı, kanama olması hâlinde hastanede acil kontrol gerekeceğive kontrol amacıyla yatışının uygun olacağı, aksi durumda üç gün sonra kontrolönerildiği, genel durumun iyi olduğu ve mevcut şartlarda yatış ve gözlemgerekmediği belirtilmiştir.

13. Büyükçekmece Adliyesinde ifadesi alınan başvurucu,hamile olması ve sağlık durumu gözetilerek 20/7/2016 tarihinde adli kontrolşartıyla serbest bırakılmıştır.

14. Özel Beylikdüzü Medilife Hastanesi tarafından28/7/2016 tarihinde düzenlenen raporda; başvurucunun 9 hafta 2 gün ile uyumlu,tekil fetüs kalp aktivitesi izlenmeyen gebeliği olduğu, tıbbi tahliyesiningerektiği belirtilmiştir. Bunun üzerine 1/8/2016 tarihinde Kanuni SultanSüleyman Eğitim ve Araştırma Hastanesinde kalp atışı olmayan fetüs için kürtajyapılmıştır.

15. Başvurucu 21/12/2016 tarihinde, gözaltına alındığıtarihte gebe olduğunu, düzenli olarak vurulması gereken iğneler bulunduğunu,bunların uygulanması için her gün hastaneye götürüldüğünü, araba yolculuklarıve gözaltındaki tutma koşulları nedeniyle gebeliğinin riske girdiğini, yapılanmuayenelerde düşük riski tespit edilmiş ve yatak istirahati önerilmiş olmasınakarşın açığa alınan hâkim ve savcılarla ilgili talimat nedeniyle yatışyapamayacağının kendisine söylendiğini, gebelik için uygun olmayan gözaltışartlarında sandalye üzerinde beklediğini veya sandalyeleri birleştirerekuzanmak zorunda kaldığını, bu koşullarda bulunmaması gerektiğini doktorlarasöylemesine rağmen kendisine rapor verilmediğini, gözaltında ve sonrasındayaşadıklarından dolayı bebeğinin kalp atışlarının durduğunu belirterek emniyetgörevlileri ve muayene eden doktorlar hakkında suç duyurusunda bulunmuştur.

16. Büyükçekmece Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından13/1/2017 tarihinde, başvurucunun gözaltına alındıktan sonra nezarethanededeğil Büyükçekmece Çocuk Büro Amirliğinin bekleme odasında tutulduğu, mevcutrahatsızlığı sebebiyle başvurucunun isteği üzerine gerek Büyükçekmece DevletHastanesine gerekse Özel Medilife Hastanesine başvurusunun sağlandığı,kendisine tıbbi destek verildiği, reçete ve ilaçlarının temin edildiği, başvurucununşikâyetçi olduğu görevlilerin ve kurumların başvurucuya yönelik olarak kastenişledikleri bir suç ve suç unsurunun tespit edilemediği gerekçesiylekovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmiştir.

17. Bakırköy 2. Sulh Ceza Hâkimliğinin 6/9/2017 tarihlikararıyla başvurucunun itirazı reddedilmiştir. Söz konusu karar başvurucuya25/9/2017 tarihinde tebliğ edilmiştir.

18. Başvurucu 25/10/2017 tarihinde bireysel başvurudabulunmuştur.

19. İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığının 18/7/2019 tarihlikararıyla başvurucu hakkında üzerine atılı FETÖ/PDY'ye üye olma ve anayasaldüzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs etme suçlarını işlediğine dair kamu davasıaçılmasını gerektirir nitelikte delil elde edilemediği gerekçesiylekovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmiştir.

IV. İLGİLİHUKUK

20. 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza MuhakemesiKanunu'nun "Gözaltı" kenar başlıklı 91. maddesinin ilgilikısmı şöyledir:

"(1) Yukarıdaki maddeye göreyakalanan kişi, Cumhuriyet Savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanıntamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir...

 (2) Gözaltına alma, bu tedbirinsoruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesinigösteren somut delillerin varlığına bağlıdır.

 (3) Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerintoplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle; Cumhuriyetsavcısı gözaltı süresinin, her defasında bir günü geçmemek üzere, üç günsüreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir. Gözaltı süresinin uzatılmasıemri gözaltına alınana derhâl tebliğ edilir."

21. 5271 sayılı Kanun’un "Gözaltı İşlemlerininDenetimi" kenar başlıklı 92. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:

"Cumhuriyet başsavcıları veyagörevlendirecekleri Cumhuriyet savcıları, adlî görevlerinin gereği olarak,gözaltına alınan kişilerin bulundurulacakları nezarethaneleri, varsa ifade almaodalarını, bu kişilerin durumlarını, gözaltına alınma neden ve sürelerini,gözaltına alınma ile ilgili tüm kayıt ve işlemleri denetler; sonucunuNezarethaneye Alınanlar Defterine kaydederler."

22. 1/6/2005 tarihli ve 25832 sayılı Resmî Gazete’deyayımlanarak yürürlüğe giren Yakalama, Gözaltına Alma ve İfade AlmaYönetmeliği’nin 4., 9., 25. ve 26. maddelerinin ilgili kısmı şöyledir:

"Madde 4 - …

Gözaltına alma: Kanunun verdiği yetkiye göre,yakalanan kişinin hakkındaki işlemlerin tamamlanması amacıyla, yetkili hâkimönüne çıkarılmasına veya serbest bırakılmasına kadar kanunî süre içindesağlığına zarar vermeyecek şekilde özgürlüğünün geçici olarak kısıtlanıpalıkonulmasını,

…

ifade eder.

...

Madde 9 – ...

Gözaltına alınanlardan herhangi birnedenle sağlık durumu bozulanlar ile sağlık durumundan şüphe edilenler, derhâlhekim kontrolünden geçirilerek gerekiyorsa tedavileri yaptırılır. Bu durumdakikişilerden kronik bir rahatsızlığı olanların, istekleri hâlinde varsa kendihekimi nezaretinde resmî hekim tarafından muayene ve tedavi edilmelerisağlanır.

...

Madde 25 - Nezarethaneler en az 7metrekare genişliğinde, 2,5 metre yüksekliğinde ve duvarlar arasında en az 2metre mesafe olacak şekilde düzenlenir. Yeterli doğal ışıklandırma vehavalandırma imkânları sağlanır. Ancak, şüpheli sayısının çokluğu sebebiylenezarethane imkânlarının yetersiz olması durumunda, nezarethaneler içinöngörülen fizikî şartlara sahip başka yerler de kullanılabilir.

Nezarethanelerde gözaltına alınankişilerin yatmaları ve oturmaları için yeteri kadar sabit ve dayanıklı oturmayerleri bulundurulur.

Mevsim ve gözaltı yerlerinin maddîşartları da dikkate alınarak, geceyi gözaltında geçirecek şahıslar için yeterlimiktarda battaniye ve yatak temin edilir.

Tuvalet, banyo ve temizlikihtiyaçlarının giderilmesi için gerekli tedbirler alınır.

Nezarethane girişine, onaylanmışnezarethane talimatı asılır.

İç ve dış emniyeti sağlanmış, özelsurette hazırlanmış, teknik donanımlı, bağımsız yerlerin ifade alma odasıolarak kullanılmasına özen gösterilir.

Mevcut nezarethane ve ifade almaodalarının standartlara uygun hâle getirilmesi bütçe imkânları çerçevesindesağlanır.”

...

Madde 26 – Nezarethane ve ifade almaodalarının standartlara uygunluğunu sağlamak amacı ile kolluk kuvvetlerininyetkili birimleri tarafından denetleme yapılır.

Cumhuriyet başsavcıları veyagörevlendirecekleri Cumhuriyet savcıları, adlî görevlerinin gereği olarak,gözaltına alınan kişilerin bulundurulacakları nezarethaneleri, varsa ifade almaodalarını, bu kişilerin durumlarını, gözaltına alınma neden ve sürelerini,gözaltına alınma ile ilgili tüm kayıt ve işlemleri denetler; sonucunuNezarethaneye Alınanların Kaydına Ait Deftere kaydederler.

Yetkili ve görevli mercilerin mevzuattaöngörülen denetim yetkileri saklıdır."

V. İNCELEME VEGEREKÇE

23. Mahkemenin 10/2/2021 tarihinde yapmış olduğutoplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucununİddiaları ve Bakanlık Görüşü

24. Başvurucu; gözaltında maruz kaldığı koşullar iledüşük tehlikesinin tespit edilmesine karşın önlem alınmayarak bebeğinikaybetmesine sebebiyet verilmesi nedeniyle yaşam hakkı, maddi ve manevivarlığın korunması hakkı, kötü muamele yasağı, adil yargılanma hakkı, kişihürriyeti ve güvenliği hakkı, ayrımcılık yasağı ve etkili başvuru hakkınınihlal edildiğini sürmüştür.

25. Bakanlık görüşünde; başvurucunun gözaltına alındığıilk günden beri gebeliği sebebiyle kullanması zorunlu olan ilaç ve iğnelerintemin edilerek sağlık görevlileri tarafından tatbikinin sağlandığı, ağrısıolduğu yönündeki şikâyetleri sebebiyle emniyet görevlileri tarafından aynı güniçinde birden fazla kez hastaneye götürüldüğü ve gerekli muayenelerinyaptırıldığı, başvurucu hakkında düzenlenen raporlarda yatarak tedavi olmasınagerek görülmediğinin belirtildiği, gebe olduğu gözönünde bulundurularaknezarethane koşullarında değil gözaltı süresi boyunca Çocuk Şube Amirliğininbekleme odasında tutulduğu, somut olayın özellikleri dikkate alınarak asgari eşiğinaşılıp aşılmadığının değerlendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Bakanlık,etkili soruşturma yürütülmediğine ilişkin iddia yönünden ise başvurucununiddiasının savunulabilir bir iddia kriterini taşımadığı yönünde görüşbildirmiştir.

26. Başvurucu, Bakanlık görüşüne karşı beyanında düşükriski tespit edilmesine karşın yatak ve istirahat imkanı tanınmadığını, beklemeodasında tutulduğuna ilişkin Bakanlık cevabının bunun en büyük delili olduğunubeyan etmiş; ayrıca bireysel başvuru dilekçesindeki beyanlarını tekrarlamıştır.

B. Değerlendirme

27. Anayasa'nın "Kişinin dokunulmazlığı, maddî vemanevî varlığı" kenar başlıklı 17. maddesinin birinci ve üçüncüfıkraları şöyledir:

"Herkes, yaşama, maddi ve manevivarlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir.

...

Kimseye işkence ve eziyet yapılamaz;kimse insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabitutulamaz."

28. Anayasa'nın "Devletin temel amaç vegörevleri" kenar başlıklı 5. maddesi şöyledir:

 “Devletin temel amaç ve görevleri, Türkmilletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyetive demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunusağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adaletilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyalengelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gereklişartları hazırlamaya çalışmaktır.”

29. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafındanyapılan hukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukukitavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013,§ 16).

30. Anayasa Mahkemesi daha önce Zeki Kartal (B.No: 2013/2803, 21/1/2016) kararında ceninin yaşam hakkına ilişkin hukuki durumudeğerlendirmiştir. Bu kararda ceninin yaşam hakkı süjesi olduğu konusundaolumlu veya olumsuz bir sonuca varılmamıştır. Bununla birlikte tıbbi ve hukukidurumu dikkate alındığında ceninin annenin vücut bütünlüğünden ayrıdüşünülemeyeceği kuşkusuzdur. Annenin sağlığını ve vücut bütünlüğünü koruyanhükümler dolaylı olarak cenini de korumaktadır (Zeki Kartal, § 77).Mevcut dosyadaki ihlal iddiaları başvurucunun düşük riski bulunmasına karşıngözaltında maruz bırakıldığı koşullar ile önlem alınmayarak bebeğini kaybetmesinesebebiyet verilmesine ilişkindir. Anılan iddiaların tamamının kötü muameleyasağı kapsamında incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.

1. KabulEdilebilirlik Yönünden

31. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabuledilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığıanlaşılan kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabuledilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

2. EsasYönünden

a. Genelİlkeler

32. Anayasa’nın 17. maddesinde herkesin maddî ve manevîvarlığını koruma ve geliştirme hakkı güvence altına alınmıştır. Maddenin üçüncüfıkrasında; kimseye işkence ve eziyet yapılamayacağı, kimsenin insanhaysiyetiyle bağdaşmayan bir cezaya veya muameleye tabi tutulamayacağıdüzenlenmiştir. Anılan fıkrayla özel olarak insan onurunun korunmasıamaçlanmıştır (Cezmi Demir ve diğerleri, B. No: 2013/293, 17/7/2014, §80).

33. Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrası ile Avrupaİnsan Hakları Sözleşmesi'nin (Sözleşme) 3. maddesi istisna öngörmemekte; işkence,insanlık dışı ve onur kırıcı muamele ve cezaların yasaklanmasının mutlakmahiyetini belirtmektedir. Kötü muamele yasağının mutlak mahiyeti Anayasa'nın15. maddesi kapsamında belirtilen savaş veya ulusun varlığını tehdit eden başkabir genel tehlike hâlinde dahi istisna öngörmemiştir. Aynı şekilde Sözleşme'nin15. maddesi kapsamında da benzer bir düzenleme ile kötü muamele yasağınailişkin herhangi bir istisna öngörülmemiştir (Ali Rıza Özer ve diğerleri[GK], B. No: 2013/3924, 6/1/2015, § 74).

34. Ancak bir ceza veya muamelenin insanlık dışıya da aşağılayıcı olarak nitelendirilebilmesi için belirli bir yasalmuamele veya ceza ile bağlantılı ızdırap veya aşağılamanın kaçınılmazunsurlarının ötesine geçmesi gerekmektedir (Cem Özen, B. No: 2014/1328,29/9/2016, § 55).

35. Anayasa’nın 17. maddesi özgürlüğünden yoksunbırakılan kişinin içinde bulunduğu şartların insan onuruna yakışır bir şekildeolmasını da koruma altına almaktadır. Tutma yöntemi ve bu süreçtekidavranışların, kişileri özgürlükten mahrum kalmanın doğal sonucu olankaçınılmaz elem seviyesinden daha fazla sıkıntılı veya eziyetli bir durumasokmaması gerekir (Turan Günana, B. No: 2013/3550, 19/11/2014, § 39). Buçerçevede bir kişinin uygun olmayan fiziki ve tıbbi koşullarda tutulması daAnayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasına aykırı bir muamele olarak kabuledilebilir (Murat Karabulut, B. No: 2013/2754, 18/2/2016, § 65).

36. Anayasa’nın 17. maddesi ayrıca devlete, söz konusukişilerin işkence ve eziyete ya da insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir ceza veyamuameleye maruz bırakılmalarını engelleyecek tedbirler alma ödeviniyüklemektedir. Dolayısıyla yetkililerce bilinen ya da bilinmesi gereken birkötü muamelenin gerçekleşmesini engellemek için makul tedbirlerin alınmamasıdurumunda devletin sorumluluğu ortaya çıkabilir (Cezmi Demir ve diğerleri,§ 82).

37. Bu çerçevede özgürlüğünden yoksun bırakılan kişileredevletin gerekli tıbbi yardımı sağlama yükümlülüğü bulunmaktadır. Buyükümlülüğün hiç veya gerektiği gibi yerine getirilmemesi sonucunda kişininyaşamı veya vücut bütünlüğü bakımından tehlike arz eden acil bir duruma, ağırveya uzun süreli bir acı çekmesine sebebiyet verilmiş olması, belirtilensonuçlar ortaya çıkmamakla birlikte kişinin tıbbi yardımdan mahrum kalmışolması nedeniyle yaşadığı stres, huzursuzluk veya aşağılanma hissinin -olayınkendine has koşulları çerçevesinde- insan haysiyeti ile bağdaşmayan muameledüzeyine ulaşacak ciddiyette olması hâlinde Anayasa'nın 17. maddesinin üçüncüfıkrasının ihlal edildiği kabul edilebilir. Bu kapsamdaki değerlendirmedekişinin özgürlüğünden yoksun bırakılmasına bağlı dezavantajlı konumunun dadikkate alınması gerekir (Hayati Kaytan, B. No: 2014/19527, 16/11/2016,§ 44).

b. İlkelerinOlaya Uygulanması

38. İncelemeye konu olayda başvurucu, gözaltınaalındığında yaklaşık üç aylık gebedir. Başvurucunun gözaltına alındığı sıradadüşük riski bulunduğuna ilişkin bir iddiası ya da bu konuda sunduğu bir raporbulunmamaktadır. Başvurucu gözaltına alındıktan sonra gerek tutulduğu koşullargerek reçeteli iğnesinin uygulanması için hastaneye götürülüp getirilmesisırasında gebeliğinin riske girdiğini ileri sürmektedir. Başvurucu serbestbırakıldıktan sekiz gün sonra hakkında düzenlenen raporda bebeğin kalp atışınınbulunmadığının tespit edildiği anlaşılmıştır.

39. Başvurucunun gözaltında tutulma süresi üç gün olupnezarethane koşullarında tutulmamış, gebelik durumu gözetilerek emniyetmüdürlüğünün bekleme salonunda tutulmuştur.

40. Başvurucunun üç günlük gözaltı süresince sağlıkhizmetlerine erişiminin sağlandığı ve reçetelerinin temin edildiğianlaşılmaktadır. Sağlık kuruluşu tarafından düzenlenen 19/7/2016 tarihliraporda üç gün sonra kontrol önerilmiş, mevcut koşullarda başvurucununhastaneye yatışının gerekli olmadığı belirtilmiştir. Başvurucu her ne kadarsağlık personelinin hastaneye yatış yapılmaması yönünde talimat almasınedeniyle yatış önermediğini ileri sürmekte ise de bu iddiasını destekleyen birveri bulunmaktadır.

41. Başvurucu, raporun alınmasından bir gün sonra gebelikdurumu da gözetilerek 20/7/2016 tarihinde serbest bırakılmıştır. Serbestbırakılmasının akabinde üç gün sonrası için önerilen kontrol muayenesine gidipgitmediği yönünde başvurucu bilgi sunmamıştır. Başvurucunun bebeğinin kalpatışının ne zaman durduğu net olmamakla birlikte buna ilişkin tespitinbaşvurucu serbest bırakıldıktan sekiz gün sonra yapılmış olması karşısındayaşanan kayıp ile gözaltı koşulları arasında bağlantı kurulmasının zorlaştığısöylenebilecektir.

42. Tüm bu hususlar bir bütün olarak değerlendirildiğindebaşvurucunun özel tıbbi durumu dikkate alınarak gözaltında tutma koşullarınınbelirlendiği ve üç gün sonunda yine gebelik durumu gözetilerek serbestbırakıldığı, gerekli tıbbi yardımı sağlama yükümlülüğünün yerine getirildiği,başvurucunun maruz kaldığı koşulların özgürlükten mahrum kalmanın doğal sonucuolan kaçınılmaz elem seviyesinin ötesine geçmediği sonucuna ulaşılmıştır.

43. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 17. maddesininüçüncü fıkrasında güvence altına alınan kötü muamele yasağının ihlal edilmediğisonucuna varılmıştır.

VI. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkiniddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

B. Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvencealtına alınan kötü muamele yasağının İHLAL EDİLMEDİĞİNE,

C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk MuhakemeleriKanunu'nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca tahsil edilmesimağduriyetine neden olacağından adli yardım talebi kabul edilen başvurucununyargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA,

D. Kararın bir örneğinin Adalet BakanlığınaGÖNDERİLMESİNE 10/2/2021 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Full & Egal Universal Law Academy