TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
I.I. BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2014/15876)
Karar Tarihi: 21/9/2016
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
GİZLİLİK TALEBİ KABUL
Başkan
:
Burhan ÜSTÜN
Üyeler
:
Hicabi DURSUN
Hasan Tahsin GÖKCAN
Kadir ÖZKAYA
Rıdvan GÜLEÇ
Raportör
:
Hüseyin MECEK
Başvurucu
:
I. I.
Vekili
:
Av. Mehmet Ali BAŞARAN
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru; Geri Gönderme Merkezi (GGM) ve Kabul BarınmaMerkezinde (KBM) tutma koşullarının gayriinsani ve onur kırıcı olması nedeniyleAnayasa'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan işkence,eziyet ve insan haysiyeti ile bağdaşmayan muamele yasağının ihlal edildiği, özgürlüktenmahrum bırakılmanın yasal dayanaktan yoksun olması, yargısal denetimininbulunmaması ve bu çerçevede iç hukukta tazminat sağlama imkânı tanınmamasınedeniyle Anayasa'nın 19. maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti vegüvenliği hakkının ihlal edildiği, tutma koşullarına ve idari gözetim sürecinekarşı etkili bir iç hukuk yolu bulunmaması nedeniyle Anayasa'nın 17. ve 19.maddesindeki güvencelerle bağlantılı olarak 40. maddesinin ihlal edildiğiiddialarına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 10/10/2014 tarihinde Bakırköy 16. Ağır Ceza Mahkemesivasıtasıyla yapılmıştır. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan önincelemesi neticesinde başvurunun Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bireksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.
3. Birinci Bölüm Birinci Komisyonunca 24/12/2015 tarihinde,başvurucunun adli yardım talebinin kabulüne ve başvurunun kabul edilebilirlikincelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
4. Bölüm Başkanı tarafından 25/2/2016 tarihinde, başvurununkabul edilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına kararverilmiştir.
5. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlığın 11/3/2016 tarihli yazısında, AnayasaMahkemesinin önceki kararlarına ve bu kapsamda sunulan görüşlerine atfenbaşvuru hakkında görüş sunulmayacağı bildirilmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
A. Olaylar
6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle veİçişleri Bakanlığı tarafından sunulan bilgi ve belgeler çerçevesinde ilgiliolaylar özetle şöyledir:
7. Rusya Federasyonu vatandaşı olan başvurucu kendi beyanınagöre ülkesini "etnik, dinî ve siyasi düşünceleri nedeniyle, zulüm ve baskıgöreceği korkusuyla" terk etmiştir.
8. Başvurucu 10/10/2013 tarihinde Atatürk Havalimanı'ndanTürkiye'ye giriş yapmış ve ailesi ile birlikte Kemer'de (Antalya) yaşamayabaşlamıştır.
9. Başvurucu 6/5/2014 tarihinde Reyhanlı'da (Hatay) bir taksiile seyahat hâlindeyken gözaltına alınmış ve Hatay GGM'yesevk edilmiştir.
10. Başvurucu 9/5/2014 tarihinde uluslararası koruma talebindebulunmuştur.
11. Göç İdaresi Genel Müdürlüğünün 22/5/2014 tarihli işlemi ilebaşvurucunun anılan talebinin reddine karar verilmiştir.
12. Anılan karar başvurucuya 26/5/2014 tarihinde tebliğ edilmişolup başvurucu aynı tarihte Adana KBM'ye sevkedilmiştir.
13. Başvurucu, uluslararası koruma talebinin reddine dair kararakarşı 6/6/2014 tarihinde Ankara 1. İdare Mahkemesinde iptal davası açmış ise desonradan feragat ettiğinden anılan Mahkemenin 8/9/2014 tarihli ve E.2014/1169,K.2014/1390 sayılı kararı ile "konusukalmayan dava hakkında karar verilmesine yer olmadığına" kararverilmiştir.
14. Başvurucu 14/8/2014 tarihinde Adana Sulh Ceza Hâkimliğinebaşvurarak serbest bırakılmayı talep etmiştir.
15. 6/9/2014 tarihinde memur refakatinde İstanbul ilinegötürülen başvurucunun, kendi isteğiyle Gürcistan'a çıkışı sağlanmıştır.
16. Adana 4. Sulh Ceza Hâkimliğinin 8/9/2014 tarihli ve 2014/472Değişik İş sayılı kararı ile başvurucunun talebinin kabulüne ve "idari gözetim kararının kaldırılmasına"karar verilmiştir.
17. Başvurucu 10/10/2014 tarihinde bireysel başvurudabulunmuştur.
B. İlgili Hukuk
1. Ulusal Hukuk
18. 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve UluslararasıKoruma Kanunu'nun 3. maddesinin (d) ve (r) bentleri, 4. maddesi, 53. maddesinin(3) numaralı fıkrası, 54. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (d) bendi ve (2)numaralı fıkrası ile 55. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendi, 57.maddesi; anılan Kanun’un 125. maddesi uyarınca 11/4/2014 tarihinde yürürlüğegiren aynı Kanun’un 58. maddesinin birinci fıkrası; anılan Kanun’un 124.maddesinin (1) numaralı fıkrası ile yürürlükten kaldırılan 15/7/1950 tarihli ve5683 sayılı Yabancıların Türkiye’de İkamet ve Seyahatleri Hakkında Kanun’un 17.ve 23. maddeleri; 22/10/2014 tarihli ve 29153 sayılı Resmî Gazete’deyayımlanarak yürürlüğe giren Geçici Koruma Yönetmeliği’nin 6. maddesi (K.A. [GK], B. No:2014/13044, 11/11/2015,§§ 30-35).
2. Uluslararası Hukuk
19. Avrupa İşkencenin ve İnsanlık Dışı Ceza veya MuameleninÖnlenmesi Komitesinin (CPT) tarafından kabul edilen "Yabancı UyrukluKişilerin Tutulma Koşullarına İlişkin Standartlar [CPT/Inf/E(2002) 1- Rev. 2013]; Birleşmiş Milletler GenelKurulu’nun 9 Aralık 1988 tarihli ve 43/173 sayılı kararıyla kabul edilenHerhangi Bir Biçimde Tutulan veya Hapsedilen Kişilerin Korunması İçin Prensipler’in 1. ve 4. maddeleri; Birleşmiş MilletlerMülteciler Yüksek Komiserliği Yürütme Komitesinin (UNCHR EXCOM) “Mültecilerinve Sığınmacıların Alıkonulması” konulu 44 No.lu kararının dördüncü fıkrasının(f) bendi (F.A. ve M.A., B. No:2013/655, 20/1/2016, §§ 34-37).
IV. İNCELEME VE GEREKÇE
20. Mahkemenin 21/9/2016 tarihinde yapmış olduğu toplantıdabaşvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucunun İddiaları
21. Başvurucu, Hatay GGM ve Adana KBM'detutulma koşullarının "gayriinsani" ve "onur kırıcı"olduğunu, bu nedenle Anayasa'nın 17. maddesinde düzenlenen işkence, eziyet veinsan haysiyeti ile bağdaşmayan muamele yasağının ihlal edildiğini, tutmaişleminin yasal dayanaktan yoksun ve keyfî olduğunu, herhangi bir yargıkararına dayanmadığını, tutmanın yargısal denetimi olmadığını ve tutma sonrasıtazminat ödenmesine dair bir başvuru yolu bulunmadığını, tutma nedenlerihakkında kendisine bilgi verilmediğini, bu nedenlerle Anayasa'nın 19.maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlaledildiğini, ayrıca GGM'deki tutma koşullarına vetutma işlemine karşı başvurabileceği etkili bir iç hukuk mekanizması bulunmadığını,bu nedenle Anayasa'nın 17. ve 19. maddeleri ile bağlantılı olarak 40.maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmüş; kamuya açık belgelerde kimliğiningizli tutulması ile maddi ve manevi tazminat taleplerinde bulunmuştur.
B. Değerlendirme
1. Kabul EdilebilirlikYönünden
22. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 47. maddesinin (5) numaralıfıkrası ile Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 64.maddesinin (1) numaralı fıkrası gereği bireysel başvurunun, başvuru yollarınıntüketildiği, başvuru yolu öngörülmemiş ise ihlalin öğrenildiği tarihtenitibaren otuz gün içinde yapılması gerekir.
23. Anılan kuralın, başvurucunun işkence, eziyet ve insanhaysiyeti ile bağdaşmayan muamele yasağının ve bununla bağlantılı olarak etkilibaşvuru hakkının ihlal edildiği iddiaları ile kişi hürriyeti ve güvenliği hakkıile bu hakla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddialarıbakımından ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir.
24. Anayasa Mahkemesince karara bağlanan birçok bireyselbaşvuruda 6458 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği 11/4/2014 tarihinden önce veyasonra idari nedenlerle özgürlüğünden yoksun bırakılan yabancıların tutmakoşulları açısından Anayasa’nın 17. maddesinin üçüncü fıkrası ile güvencealtına alınan hukuksal değerlerin korunması noktasında, teori ve pratikte çözümüretme kabiliyetini haiz ve makul bir başarı şansı sunan etkili idari veyargısal bir başvuru yolunun bulunmadığı kanaatine varılmıştır (birçok karararasında bkz. K.A., §§ 66-82; F.A. ve M.A., §§ 51-68). Bu çerçevedeanılan kategoriye dahil kişilerin, tutma koşulları nedeniyle Anayasa'nın 17.maddesinin üçüncü fıkrasında güvence altına alınan işkence, eziyet ve insanhaysiyeti ile bağdaşmayan muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin bireyselbaşvurularını en geç, ihlalin öğrenildiğinin kabul edilebileceği son tarih olanserbest bırakılma tarihinden itibaren otuz gün içinde yapmış olmaları gerekir.
25. Diğer taraftan, suç isnadına bağlı özgürlükten yoksun bırakılmahâllerinde, derece mahkemesince hüküm verilmeden önce tutukluluk hâli sona erenbir kişinin, en geç tahliye edildiği tarihten itibaren otuz günlük yasal süresiiçinde Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunarak tutuklulukla ilgilişikâyetlerini ileri sürmesi gerekmektedir (CüneytKartal, B. No: 2013/6572, 20/3/2014, § 22). Bu doğrultuda, idarinedenlerle özgürlüğünden yoksun bırakılan yabancıların da Anayasa'nın 19.maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlaledildiğine ilişkin bireysel başvurularını en geç, serbest bırakıldıklarıtarihten itibaren otuz gün içinde yapmış olmaları gerekir.
26. Görüldüğü üzere başvurucunun tüm ihlal iddiaları bakımındanbireysel başvuru süresi en geç, başvurucunun serbest kaldığı tarih itibarıylabaşlamaktadır.
27. Somut olayda başvurucunun, yurt dışına çıkış yaptığı6/9/2014 tarihi itibarıyla serbest kaldığı anlaşılmakta olup bu tarihtenitibaren otuz gün içinde yapılması gereken başvurunun 10/10/2014 tarihindeyapıldığı anlaşılmıştır.
28. Açıklanan nedenlerle başvurunun, diğer kabul edilebilirlikkoşulları yönünden incelenmeksizin süreaşımı nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
V. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Kamuya açık belgelerde başvurucunun kimliğinin gizlitutulması talebinin KABULÜNE,
B. Başvurunun süre aşımı nedeniyleKABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk MuhakemeleriKanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca tahsil edilmesimağduriyetine neden olacağından başvurucunun yargılama giderlerini ödemektenTAMAMEN MUAF TUTULMASINA 21/9/2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.