TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
BİLAL TURAN VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2013/1942)
Karar Tarihi: 4/12/2013
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Serruh KALELİ
Üyeler
:
Mehmet ERTEN
Zehra Ayla PERKTAŞ
Burhan ÜSTÜN
Zühtü ARSLAN
Raportör
:
Cüneyt DURMAZ
Başvurucular
:
Bilal TURAN
Esma TURAN
Mutlu TURAN
Muhammed TURAN
Ebubekir TURAN
Nida TURAN
Çiğdem TURAN
Ahmet BAYKAL
Naice BAYKAL
Feyza BAYKAL
Yaser BAYKAL
Esra BAYKAL
Emin BAYKAL
Vekili
:
Av. Emine ARSLAN AVCI
I. BAŞVURUNUNKONUSU
1. Başvurucular, yakınlarının Hidro Elektrik Santrali (HES) göletiiçinde kalan enerji nakil hattı direklerinde meydana gelen arızanın onarımınagiderken geçirdikleri iş kazasında HES projesinin geçici kabul işlemleriniyapan kişilerin ihmali nedeni ile hayatlarını kaybettiklerinden ve ölümolayında ihmali bulunan kamu görevlilerinin gerekli izin verilmediği içinyargılanamadıklarından bahisle Anayasa’da güvence altına alınan haklarınınihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru, başvurucuların vekili tarafından 14/3/2013 tarihinde doğrudan yapılmıştır. İdari yöndenyapılan ön incelemede başvurunun Komisyona sunulmasına engel bir durumunbulunmadığı tespit edilmiştir.
3. Birinci Bölüm İkinci Komisyonunca, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 33. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca,kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölümegönderilmesine karar verilmiştir.
4. Bölüm tarafından 26/6/2013tarihinde yapılan toplantıda Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün28. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b) bendi uyarınca kabul edilebilirlikve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
5. Başvuru konusu olay ve olgular 27/6/2013tarihinde Adalet Bakanlığına bildirilmiştir. Adalet Bakanlığı, görüşünü 23/8/2013 tarihinde Anayasa Mahkemesine sunmuştur.
6. Adalet Bakanlığı tarafından Anayasa Mahkemesine sunulangörüş başvurucuya 5/9/2013 tarihinde bildirilmiştir.Başvurucu, görüşünü 2/10/2013 tarihinde AnayasaMahkemesine sunmuştur.
III. OLAYLAR VEOLGULAR
A. Olaylar
7. Başvuru dilekçesinde ifade edildiği şekliyle olaylarözetle şöyledir:
8. Başvurucuların Aras Elektrik Dağıtım Anonim Şirketinin(Aras EDAŞ) hizmet alımı sözleşmesi ile bölgedeki elektrik dağıtımşebekelerinin arıza onarım ve bakım işlerini devrettiği şirkette teknisyenolarak çalışan yakınları Ahmet Sait Turan ve Şahin Baykal, 3/4/2012tarihinde Erzurum ili Aşkale ilçesi Karasu–2 HES göletiiçinde yer alan enerji nakil hattı direklerinde meydana gelen arızanın onarımıiçin yola çıkmışlardır. Saat 18.00 sularında göl içinde kullandıkları plastikdeniz bisikletinin alabora olması sonucu araç içindeki diğer 3 teknisyenlebirlikte suya düşmüşler, kısmen buz tutmuş gölette yaklaşık 1,5 saatkurtarılmayı beklemiş, ancak kendilerine ulaşılamayınca suda kaybolmuşlardır.Yaşamını kaybeden teknisyenlerin cesetlerine arama kurtarma ekiplerinin sonrakiiki gün yapılan çalışmaları sonucunda ulaşılmıştır.
9. Başvurucular yakınlarının ölümünden sorumlu olanlarhakkında soruşturma başlatılması için Aşkale Cumhuriyet Başsavcılığınaşikâyette bulunmuşlardır. Bunun üzerine Aşkale Cumhuriyet Savcılığı soruşturmabaşlatmıştır.
10. Aşkale Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen2012/195 numaralı soruşturma kapsamında, 16/4/2012tarihinde, yaşanan kazadan sorumlu olduğu düşünülen diğer kişilerin yanı sıra,Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığının (Enerji Bakanlığı) 12/5/2011 tarih veb.15.EGM.60.04.04/2670–6238 sayılı emri ile oluşturulan Karasu–2 HES projesigeçici kabul heyeti üyeleri hakkında da soruşturma izni talep edilmiştir. Aşkale Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından anılan Bakanlığagönderilen talep yazısında, iş kazasının meydana geldiği Karasu–2 HES projesi ileilgili geçici kabul işlemlerinin yapıldığı, ancak enerji yüklü nakil hatlarınınKarasu–2 HES gölet alanında kaldığı halde geçici kabul tutanağında bu hususailişkin çekince konulmadığı ve diğer sebeplerle görevin kötüye kullanıldığındanbahisle geçici kabul tutanağında imzaları bulunan kişiler hakkında soruşturmaizni talep edilmiştir.
11. Aşkale Cumhuriyet Başsavcılığı, 24/4/2012tarihinde, söz konusu kişiler yönünden dosyayı, işçilerin ölümüne ilişkinyürütülen E.2012/195 sayılı dosyadan tefrik etmiş ve Savcılığın E.2012/215sayılı soruşturma sırasına kaydetmiştir
12. Enerji Bakanlığı Denetim Hizmetleri Başkanlığının, Bakanoluruyla verilen 25/5/2012 tarih ve B.15.0.DHB. Onay No: 62 sayılı kararında, konuya ilişkin geçici kabul heyetiüyelerinin görüşlerinin ve “HES ProjelerininDSİ ile Enerji Bakanlığı Tarafından Proje Onayı, Denetim ve Kabul İşlemlerininYapılmasına Dair Protokol”ünek olarak yer aldığı “Ön İnceleme Raporu”esas alınarak, Karasu–2 Regülatörü ve HES projesinin inşaatı tamamlandıktansonra, göletin su alma yapısı, iletim kanalı, cebriboru ve yükleme havuzu ile ilgili kontrol ve kabul işlemlerinin Devlet Suİşleri Genel Müdürlüğünce (DSİ) yapıldığı, Enerji Bakanlığı teknik heyetininsadece elektrik üretimi ile alakalı kısımların kontrol ve kabul işlemlerinigerçekleştirdiği belirtilerek, söz konusu HES projesinin geçici kabulü ilegörevlendirilen teknik heyetin elektrik hatlarının gölet alanı içinde kalmasıile ilgili herhangi bir değerlendirme yapma görev ve sorumluluğu bulunmamasınedeniyle soruşturma izni verilmesine gerek bulunmadığına karar vermiştir.
13. Başvurucular bu karara karşı 30/10/2012tarih ve 2012/484 evrak kayıt numarası ile Ankara Bölge İdare Mahkemesineitirazda bulunmuşlardır.
14. Ankara Bölge İdare Mahkemesinin 9/1/2013tarih ve E.2012/484, K.2013/11 sayılı kararında “ön inceleme raporu ve eki belgelerde yer alan tespitlerin isnat edileneylemden dolayı Cumhuriyet Başsavcılığınca hazırlık soruşturması yapılmasınıgerektirecek nitelik ve yeterlikte olmadığı anlaşıldığından, adı geçen hakkındasoruşturma izni verilmemesine ilişkin karara karşı itirazın reddine”karar verilmiştir.
15. İtirazın Ankara Bölge İdare Mahkemesi tarafından reddiüzerine, Aşkale Cumhuriyet Başsavcılığı, 26/11/2012 tarihve Soruşturma No:2012/215, K.2012/364 sayılı kararında Enerji Bakanlığıyetkililerine ilişkin başlamış bir soruşturma bulunmadığından incelemeyapılmasına yer olmadığına “itiraz yolukapalı olmak üzere”, kamu görevlisi olmayan diğer şüphelilerhakkında üzerlerine atılı suçun unsurları oluşmadığından kamu adına kovuşturmayapılmasına yer olmadığına ise itiraz yolu açık olmak üzere karar vermiştir.
16. Bu karara başvurucular 2/1/2013tarihli dilekçeleri ile itiraz etmişlerdir. Oltu Ağır Ceza Mahkemesi 28/1/2013 tarih ve 2013/17 Değişik İş sayılı kararında,yapılan soruşturmanın olaya göre oldukça yetersiz olduğu ifade edildikten sonra“maddi gerçeğin kuşkuya yer vermeyecekşekilde tespiti açısından şüphelilerin taksirle adam öldürme suçunu işleyip işlemediğinintespiti için geçici kabul heyetinin Karasu 2 Hesprojesi ile ilgili yaptıkları geçici kabulün gölet içerisinde kalan direklerikapsayıp kapsamadığını, kapsıyorsa geçici kabul tutanağında bu hususa ilişkinçekince koymadıklarından ve “Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği”kapsamında ifade edilen can ve mal emniyeti ile ilgili şartlar sağlanmadığı dagöz önüne alınarak sonuca göre şüphelilerin hukuki durumlarının tayinigerekirken KYOK verilmesinin usul ve yasaya aykırı olduğu anlaşıldığındanitirazın kabulü ile KYOK kararının kaldırılmasına” kararverilmiştir.
17. Bakanlık, başvuru konusu olaylara ilişkin 3/6/2013 tarihli görüşünde (§ 5), başvurucuların Bakanlığıngörüşüne karşı beyanlarında itiraz etmediği ilave şu bilgilere yer vermiştir:
18. Kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın (KYOK)kaldırılması üzerine, Aşkale Cumhuriyet Başsavcılığı Enerji Bakanlığıyetkilileri hakkında 2013/36 sayılı dosya üzerinden taksirle adam öldürmesuçundan soruşturmaya devam etmiştir. Savcılık, bu soruşturma kapsamında 14/5/2013 tarihinde Ankara Talimat Bürosuna hitaben yazdığıtalimatnamede, Enerji Bakanlığı yetkilileri hakkında verilen KYOK kararınınOltu Ağır Ceza Mahkemesince ilgili kişiler hakkında taksirle ölüme neden olmaksuçundan da soruşturma yürütülmesi gerektiği gerekçesiyle kaldırıldığı, bunabağlı olarak Savcılık tarafından yürütülen 2012/195, 2013/36 ve 2012/213 sayılısoruşturma dosyalarının gönderildiği belirtilmiştir. Bakanlıkgörüşü ekinde bulunan söz konusu yazıda, 2013/36 sayılı dosya ile ilgili olarakdaha önce verilmiş bilirkişi raporu da incelenmek suretiyle içinde ceza hukukuuzmanı da bulunan yeni bilirkişi heyetinin özellikle olayın oluş şekli veşüpheliler ile illiyet bağı hususunun irdelenerek taksirle ölüme neden olmasuçunun oluşup oluşmadığı hususunda rapor düzenlenmesi istenmiştir. Yazınındevamında aynı bilirkişi heyetince 2012/213 sayılı dosya ile ilgili olarak DSİpersoneli hakkında taksirle ölüme neden olma suçunun oluşup oluşmadığı hususundayine illiyet bağı hususu irdelenerek rapor düzenlenmesi ve ayrıca DSİ personelihakkında 4483 sayılı Kanun bağlamında soruşturma izni verilmiş olması nedeniylegörevi kötüye kullanma suçunun oluşup oluşmadığı hususunda rapor düzenlenmesitalep edilmiştir. Düzenlenecek rapor sonucunun beklendiğianlaşılmaktadır.
19. Bireysel başvuruya konu olayla ilgili olarak, olayınsorumlusu olduğu iddia edilen diğer kişiler yönünden Erzurum CumhuriyetBaşsavcılığı tarafından E.2013/2229, Soruşturma No:2013/4607 sayılı dosyakapsamında 29/4/2013 tarihinde iddianamehazırlanmıştır. Söz konusu iddianamede, “olaydakusuru bulunanların tespiti amacıyla … 2/5/2012 ve24/7/2012 tarihli bilirkişi raporlarının alındığı, 24/7/2012 tarihli bilirkişi raporuile, İdeal Enerji şirketinde proje müdürü olarak çalışmakta olan Ahmet Duran Kürkçü’nün … baraj göletinde su tutulacağı aşikar olduğu ve direklerin deplaseedilmesi için hazırlanan proje onaylandığı halde gerekli deplaseyi yaptırmamışolması nedeniyle, Aras Elektrik Şirketinde bakım müdürü olarak görev yapanTuncer Yeşilyurt’un gölet alanında kalan dört direğin relokasyonununtakibini yapmamış olması ve uzun süredir direklerin yer değiştirilmesi işlemigerçekleştirilmediği halde gerekli girişim ve eylemde bulunmamış olmasınedeniyle, Temel ElektrikŞirketinin sahibi olan Fehmi Temel ve aynı şirkette koordinatör mühendis olarakgörev yapan Nurullah Gümüş’ün elektrik bakım, onarım ve tamir işlerininyapımında sorumlu kişiler olarak onarım işine giden işçilerin uygun olmayanşartlarda ve uygun olmayan ekipmanlarla arıza mahalline gitmelerini önlememişve bununla ilgili işyerinde iş disiplinini oluşturmamış olmaları nedeniyle,Aras Elektrik Şirketi personel müdürlüğüne olay tarihinde vekâleten bakan ŞahinTorun’un eğitim için Erzurum’a giden Aşkale işletme şefi Yalçın Turda’nın yerine bir yetkili görevlendirmemiş olmalarınedeniyle, Aras Elektrik Şirketinde il müdürü olarak görev yapan Ziya Özpeker’in ise il müdürlüğü bünyesinde yapılan çalışmalardagerekli organizasyonu yapmamış ve iş disiplinini sağlamamış olması nedeniylekusurlu olduğunun belirtildiği, şüpheliler açısından alınan bilirkişi raporununsomut olaya, oluşa ve toplanan delillere uygun bulunduğu”belirtilerek haklarında taksirle birden fazla kişinin ölümüne neden olmaksuçundan Erzurum 3. Ağır Ceza Mahkemesine dava açılmıştır. Erzurum 3. Ağır CezaMahkemesi 21/5/2013 tarihinde iddianamenin kabulünekarar vermiş olup E.2013/121 sayılı dosya üzerinden yürütülen yargılamanındevam ettiği anlaşılmaktadır.
20. Başvurucular, Ankara Bölge İdare Mahkemesinin 9/1/2013 tarih ve E.2012/484, K.2013/11 sayılı EnerjiBakanlığının soruşturma izni verilmemesine ilişkin kararına yapılan itirazınreddine ilişkin kararının 13/2/2013 tarihinde kendilerine tebliğinden itibarensüresi içinde 14/3/2013 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.
B. İlgili Hukuk
21. Başvuru konusu olayda şikayet konusu yapılan “taksirle öldürme” ve “görevi kötüye kullanma” suçlarına ilişkin 26/9/2004 tarih ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nunhükümleri şöyledir:
“Taksirle öldürme
MADDE 85. –
(1) Taksirle bir insanın ölümüne neden olankişi, iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
(2) Fiil, birden fazla insanın ölümüne ya dabir veya birden fazla kişinin ölümü ile birlikte bir veya birden fazla kişininyaralanmasına neden olmuş ise, kişi iki yıldan onbeşyıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
…
Görevi kötüye kullanma
MADDE 257. - (1) Kanunda ayrıca suç olaraktanımlanan hâller dışında, görevinin gereklerine aykırı hareket etmeksuretiyle, kişilerin mağduriyetine veya kamunun zararına neden olan ya dakişilere haksız bir kazanç sağlayan kamu görevlisi, altı aydan iki yıla kadarhapis cezası ile cezalandırılır.
(2) Kanunda ayrıca suç olarak tanımlanan hâllerdışında, görevinin gereklerini yapmakta ihmal veya gecikme göstererek,kişilerin mağduriyetine veya kamunun zararına neden olan ya da kişilere haksızbir kazanç sağlayan kamu görevlisi, üç aydan bir yıla kadar hapis cezası ilecezalandırılır.
(3) İrtikâp suçunu oluşturmadığı takdirde,görevinin gereklerine uygun davranması için veya bu nedenle kişilerdenkendisine veya bir başkasına çıkar sağlayan kamu görevlisi, birinci fıkrahükmüne göre cezalandırılır.”
22. 4/12/2004 tarih ve 5271 sayılı Ceza MuhakemesiKanunu’nun (CMK) “Bir suçun işlendiğiniöğrenen Cumhuriyet savcısının görevi” başlıklı 160. maddesinin (1)numaralı fıkrası şöyledir:
“Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka birsuretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamudavasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğiniaraştırmaya başlar.
23. Bununla birlikte, memurlar ve diğer kamu görevlileriningörevleri sebebiyle işledikleri suçlardan dolayı yargılanabilmeleri izne tabiolup izin vermeye yetkili merciler ve izlenecek usul 4483 sayılı Memurlar veDiğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun’da düzenlenmiştir.
24. 4483 sayılı Kanun’un “Hazırlıksoruşturmasını yapacak merciler” başlıklı 12. maddesinin birincifıkrası şöyledir:
“Hazırlık soruşturması genel hükümlere göreyetkili ve görevli Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yapılır. AncakCumhurbaşkanlığı Genel Sekreteri, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Sekreteri,müsteşarlar ve valiler ile ilgili olarak yapılacak olan hazırlık soruşturmasıYargıtay Cumhuriyet Başsavcısı veya Başsavcıvekili,kaymakamlar ile ilgili hazırlık soruşturması ise il Cumhuriyet Başsavcısı veya Başsavcıvekili tarafından yapılır.”
25. 4483 sayılı Kanun’un “İzinvermeye yetkili merciler” başlıklı 3. maddesinin birinci fıkrasının(e) bendi ile son fıkrası şöyledir:
“Soruşturma izni yetkisi
…
e) (Değişik : 17/7/2004-5232/1md.) Bakanlar Kurulu kararı ile veya Başbakanlık vebakanlıklar ile bağlı kuruluşların merkez teşkilâtında görevli olup, ortak kararlaatanan memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında ilgili bakan veya Başbakan,
…
Ast memur ile üst memurun aynı fiile iştirakihalinde izin, üst memurun bağlı olduğu merciden istenir.”
26. 4483 sayılı Kanun’un “Öninceleme” başlıklı 5. maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir:
“Ön inceleme, izin vermeye yetkili mercitarafından bizzat yapılabileceği gibi, görevlendireceği bir veya birkaç denetimelemanı veya hakkında inceleme yapılanın üstü konumundaki memur ve kamugörevlilerinden biri veya birkaçı eliyle de yaptırılabilir. İncelemeyapacakların, izin vermeye yetkili merciin bulunduğu kamu kurum veyakuruluşunun içerisinden belirlenmesi esastır. İşin özelliğine göre bu merci,anılan incelemenin başka bir kamu kurum veya kuruluşunun elemanlarıyla yaptırılmasınıda ilgili kuruluştan isteyebilir. Bu isteğin yerine getirilmesi, ilgilikuruluşun takdirine bağlıdır.”
27. 4483 sayılı Kanun’un “Öninceleme yapanların yetkisi ve rapor” başlıklı 6. maddesi şöyledir:
“Ön inceleme ile görevlendirilen kişi veyakişiler, bakanlık müfettişleri ile kendilerini görevlendiren merciin bütünyetkilerini haiz olup, bu Kanunda hüküm bulunmayan hususlarda Ceza MuhakemeleriUsulü Kanununa göre işlem yapabilirler; hakkında inceleme yapılan memur veyadiğer kamu görevlisinin ifadesini de almak suretiyle yetkileri dahilinde bulunan gerekli bilgi ve belgeleri toplayıp,görüşlerini içeren bir rapor düzenleyerek durumu izin vermeye yetkili merciesunarlar. Ön inceleme birden çok kişi tarafından yapılmışsa, farklı görüşlerraporda gerekçeleriyle ayrı ayrı belirtilir.
Yetkili merci bu rapor üzerine soruşturma izniverilmesine veya verilmemesine karar verir. Bu kararlarda gerekçe gösterilmesizorunludur.”
28. 4483 sayılı Kanun’un “İtiraz”başlıklı 9. maddesi şöyledir:
“Yetkili merci, soruşturma izni verilmesineveya verilmemesine ilişkin kararını Cumhuriyet başsavcılığına, hakkındainceleme yapılan memur veya diğer kamu görevlisine ve varsa şikayetçiyebildirir.
Soruşturma izni verilmesine ilişkin kararakarşı hakkında inceleme yapılan memur veya diğer kamu görevlisi; soruşturmaizni verilmemesine ilişkin karara karşı ise Cumhuriyet başsavcılığı veya şikayetçi itiraz yoluna gidebilir. İtiraz süresi, yetkilimerciin kararının tebliğinden itibaren on gündür.
İtiraza, 3 üncü maddenin (e), (f), g(Cumhurbaşkanınca verilen izin hariç) ve (h) bentlerinde sayılanlar içinDanıştay İkinci Dairesi, diğerleri için yetkili merciin yargı çevresindebulunduğu bölge idare mahkemesi bakar.
İtirazlar, öncelikle incelenir ve en geç üç ayiçinde karara bağlanır. Verilen kararlar kesindir.”
29. 6/1/1982 tarih ve 2577 sayılı İdariYargılama Usulü Kanunu’nun “Doğrudan doğruyatam yargı davası açılması” başlıklı 13. maddesinin (1) numaralıfıkrası şöyledir:
“İdari eylemlerden hakları ihlal edilmiş olanlarınidari dava açmadan önce, bu eylemleri yazılı bildirim üzerine veya başka süretle öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her haldeeylem tarihinden itibaren beş yıl içinde ilgili idareye başvurarak haklarınınyerine getirilmesini istemeleri gereklidir. Bu isteklerin kısmen veya tamamenreddi halinde, bu konudaki işlemin tebliğini izleyen günden itibaren veya istekhakkında altmış gün içinde cevap verilmediği takdirde bu sürenin bittiğitarihten itibaren, dava süresi içinde dava açılabilir.”
30. Haksız fiillerden doğan borç ilişkilerini düzenleyen 11/1/2011 tarih ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun “Sorumluluk” başlıklı 49.maddesi şöyledir:
“Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasınazarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür.
Zarar verici fiili yasaklayan bir hukuk kuralıbulunmasa bile, ahlaka aykırı bir fiille başkasına kasten zarar veren de, buzararı gidermekle yükümlüdür.”
31. 6098 sayılı Kanun’un haksız fiillerden doğan borçilişkilerinin ceza hukuku ile ilişkisini düzenleyen 74. maddesi ise şöyledir:
“Hâkim, zarar verenin kusurunun olup olmadığı,ayırt etme gücünün bulunup bulunmadığı hakkında karar verirken, ceza hukukununsorumlulukla ilgili hükümleriyle bağlı olmadığı gibi, ceza hâkimi tarafındanverilen beraat kararıyla da bağlı değildir. Aynı şekilde, ceza hâkimininkusurun değerlendirilmesine ve zararın belirlenmesine ilişkin kararı da, hukukhâkimini bağlamaz.”
32. 30.11.2000 tarih ve 24246 sayılı Resmi Gazete‘de yayımlanarak yürürlüğe giren“Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği”nin “Amaç ve Kapsam” başlıklı 1. maddesininbirinci fıkrası şöyledir:
“Bu Yönetmelik, elektrik kuvvetli akımtesislerinin kurulmasının, işletilmesinin ve bakımının can (insan hayatı) vemal emniyeti bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin hükümleri kapsar.”
33. Söz konusu Yönetmeliğin “Kuvvetliakım tesislerinin güvenliği” başlıklı 5. maddesi şöyledir:
“Kuvvetli akım tesisleri her türlü işletmedurumunda, cana ve mala herhangi bir zarar vermeyecek ve tehlike oluşturmayacakbir biçimde yapılmalıdır.
Herhangi bir kimsenin dikkatsizlikle de olsayaklaşabileceği uzaklıktaki kuvvetli akım tesislerinin gerilim altındakibölümlerine (aktif bölümler) dokunulması olanaksız olmalıdır ve ileridekibölümlerde belirtilen emniyet mesafeleri ile koruma önlemleri sağlanmalıdır.”
IV. İNCELEME VEGEREKÇE
34. Mahkemenin 4/12/2013 tarihindeyapmış olduğu toplantıda, başvurucunun 14/3/2013 tarih ve 2013/1942 numaralıbireysel başvurusu incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucunun İddiaları
35. Başvurucular meydana gelen ölümolayında devletin yaşamı koruma ve sorumlular hakkında etkili bir soruşturmayapılması yükümlülüğünü yerine getirmediğini belirterek Anayasa’nın 17.maddesinde düzenlenen yaşam hakkının; memur yargılamasında öngörülen mecburiidari soruşturmanın etkili, sonuç alınabilir, işi uzatma ya da özgürlükleraleyhine kullanma amacı taşımayan bir yol olması gerekirken bunun göz önündebulundurulmadığını, soruşturma izni verilmemesi üzerine Bölge İdare Mahkemesineyapılan itirazın gerekçesiz bir biçimde reddedildiğini belirterek Anayasa’nın36. ve 40. maddelerinde düzenlenen adil yargılanma ve etkili başvuru haklarınınihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.
B. Değerlendirme
1. Anayasa’nın17. Maddesinin İhlal Edildiği İddiası
36. Başvurucuların Anayasa’nın 17.maddesinin ihlal edildiği iddialarına yönelik olarak Bakanlık görüşünde,şikâyetlerin kabul edilebilirliği açısından değerlendirme yapılırken,başvurucuların ilgili kişiler ve idare aleyhine maddi ve manevi tazminat davasıaçtıklarına dair bir bilgi bulunmadığı, Enerji Bakanlığı yetkilileri hakkındasoruşturma izni verilmemesi üzerine Aşkale Cumhuriyet Başsavcılığınca verilenkovuşturmaya ve inceleme yapılmasına yer olmadığına dair kararın Oltu Ağır CezaMahkemesi tarafından kaldırıldığı, Oltu Ağır Ceza Mahkemesinin kararındataksirle ölüme neden olma suçundan da ilgili şahısların hukuki durumlarınıntayininin ve takdirinin gerektiğinin belirtildiği, kararın kaldırılmasısonrasında dosyanın yeniden soruşturma sırasına E.2013/36 numara ilekaydedildiği ve bilirkişi incelemesine gönderildiği, dolayısıyla ilgililerhakkında taksirle ölüme neden olma suçundan yürütülen soruşturma dosyasınınhalen derdest olduğu, bu nedenle kanun yollarının tüketilmediği, bireyselbaşvurunun ancak başvuru yollarının tüketilmesi sonrasında yapılabileceğihususunun dikkate alınması gerektiği ifade edilmiştir.
37. Başvurucular, başvurunun kabuledilebilirliği hakkındaki Bakanlık görüşüne karşı, Aşkale CumhuriyetBaşsavcılığınca Enerji Bakanlığı yetkililerine ilişkin başlamış bir soruşturmabulunmadığından inceleme yapılmasına yer olmadığına “itiraz yolu kapalı olmak üzere”, kamu görevlisi olmayandiğer şüpheliler hakkında üzerlerine atılı suçun unsurları oluşmadığından kamuadına kovuşturma yapılmasına yer olmadığına ise “itirazı kabil olmak üzere” karar verildiğini, Oltu Ağır CezaMahkemesinin kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kaldırılmasına ilişkinkararının kamu görevlisi olmayan diğer şüpheliler hakkında geçerli olduğunu,dolayısıyla kanunda öngörülen tüm hukuk yollarının tüketildiğini, soruşturmabulunmadığından ihlalin tespit edilmesi ve verilen karar ile bu ihlalin uygunve yeterli bir tazminatla giderilebilmesi için iş bu başvurunun kabul edilmesigerektiğini, sorumlu olduğu düşünülen kamu görevlileri hakkında soruşturma izniverilmediği ve bu nedenle sorumluluklarının mahkemelerce tespit edilmediğini,sorumlular hakkında hukuken tazminat davası açılmasının mümkün olmadığını ilerisürmüşlerdir.
38. Başvurucuların Anayasa’nın 17. maddesine ilişkinşikâyetleri açısından kabul edilebilirlik değerlendirmesi yapılırken başvuruyollarının tüketilmesi hususunda karar verebilmek için başvuru konusu olayaçısından Devletin Anayasa’nın 17. maddesi kapsamında yaşam hakkını korumakiçin sahip olduğu “etkili bir yargısal sistem kurma” pozitif yükümlülüğününkapsamının tespiti gerekmektedir.
a. Başvurucularınİddiaları ve Bakanlığın Görüşü
39. Başvurucular, santral inşaatının Enerji Bakanlığıtarafından yapılan geçici kabulü aşamasında gölet alanında su tutulduğunun vemevcut enerji nakil hattı direklerinin su içinde kaldığının görüldüğü, budurumda “Elektrik Kuvvetli Akım TesisleriYönetmeliği” kapsamında ifade edilen can ve mal emniyeti ile ilgilişartlar sağlanmamış olduğu için santralin işletmeye alınmaması, geçici kabulişlemlerinin yapılmaması gerektiğini, ayrıca regülatörolarak kullanılmakta olan gölet alanının da mevcut santral projesi içinde yeralması ve gerek inşa gerekse kabuller aşamasında bu hususun bir bütünlük içindegöz önüne alınması gerektiğini, bu nedenle, yönetmelik hükümlerinin ciddi birşekilde ihlalinin ve sorumluların ihmalinin söz konusu olduğunu, bu şekildeyakınlarının yaşam haklarını koruyucu tedbirleri alma yükümlülüğünün yerinegetirilmediğini ileri sürmüşlerdir.
40. Bakanlık görüşünde, Anayasa’nın 17.maddesinin ihlal edildiği yönündeki şikâyetler değerlendirilirken, Avrupa İnsanHakları Mahkemesinin (“AİHM”) yaşam hakkı konusunda benimsediği ilkeleredeğinilmiş, hayati tehlike içeren koşullar nedeniyle başvurucularınyakınlarının maruz kaldığı riskin ne zaman gerçekleşebileceği konusundakibelirsizlik, bu tür koşulların ortaya çıkışında payı olan kişilerin statüsü vebu kişilere atfedilen eylem veya ihmalin kasıtlı olup olmadığı hususlarınınbelirli bir davanın esasının incelenmesi sırasında, Devletin yaşam hakkıbakımından taşıdığı sorumluluğu belirlemek için göz önüne alınması gerektiğiifade edilmiştir.
41. Bakanlık görüşünde, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin(“AİHS”) 2. maddesi bağlamında, ölüm olayının kasten ya da saldırı veya kötümuameleler sonucu meydana gelmesine ilişkin davalar ile ihmal sonucu ölümolayının meydana gelmesiyle ilgili olan davalar arasında bir ayrım yapılmasıgerektiği belirtilmiştir. Bu kapsamda, AİHM’nin, yaşam hakkının veya fizikselbütünlüğün ihlaline kasten sebebiyet verilmemiş ise “etkili bir yargısal sistem kurma”yönündeki pozitif yükümlülüğün, her olayda mutlaka ceza davası açılmasınıgerektirmediği ve mağdurlara hukuki, idari ve hatta disiplinle ilgili hukukyollarının açık olmasının yeterli olabileceği sonucuna vardığı görüşüne yerverilmiştir.
42. Bakanlık görüşünde ayrıca, AİHM’yegöre adam öldürme ve kamu makamlarının sorumluluğu altında meydana gelenolayların bir sonucu olarak can kaybının olduğu tehlikeli faaliyetlere ilişkindavalarda ölümle ilgili doğru bilgilerin genellikle sadece Devletgörevlilerinin veya makamlarının elinde olduğu veya olabileceği için devletinresmi soruşturma yapma yükümlülüğü bulunduğunun kabul edildiği ifadeedilmiştir.
43. Bakanlık görüşünde son olarak somut olayla ilgili özetleşu değerlendirmeler yapılmıştır: Soruşturmalar kapsamında alınan bilirkişiraporlarından, arızayı gidermek amacıyla arıza mahalline giden işçilerdenbirinin Araş EDAŞ çalışanı diğerlerinin taşeronşirket çalışanları oldukları, bu işçilerin resmi bir görevlendirme olmaksızınbelediyeden temin ettikleri deniz bisikleti ile göletegirdikleri, işçilerin suyu donmuş gölet içerisine yetkililer tarafından uygunaraç temin edilmeden ve iş güvenliği kurallarına uymadan deniz bisikleti ilekapasitesinin üzerinde beş kişi girdiklerinin anlaşıldığı, Enerji Bakanlığıgeçici kabul heyeti hakkında yürütülen idari soruşturma sonucu düzenlenenraporda, sadece elektrik üretimi ile alakalı kısımların kontrol ve kabulişlemlerini gerçekleştiren Enerji Bakanlığı teknik heyetinin, santraltesislerinden uzak mesafede meydana gelen olay mahallindeki enerji nakilhatlarının Karasu–2 HES projesine ait olmaması nedeniyle, görev ve yetkisınırları dışında kalan bu hatlarla ilgili olarak herhangi bir incelemeyapmadığı belirtildiği, Aras EDAŞ Genel Müdürlüğünün dağıtım şebekesine aitprojeli bu hatlarla ilgili her türlü işletme, bakım, revizyon,deplase (yerini değiştirme) ve proje değişikliği gibi tasarrufların Aras EDAŞGenel Müdürlüğüne ait olduğunun belirtildiği, somut olayda, enerji nakilhatlarının HES gölet alanı içinde kalması ve deplase edilmesi ile ilgili olarakEnerji Bakanlığı, DSİ, Araş EDAŞ Genel Müdürlüğü veİdeal Enerji A.Ş olmak üzere bu dört kurum ya da şirket tarafından bir ihmalinmevcudiyeti ya da görevi kötüye kullanmanın söz konusu olabileceği anlaşılmaklabirlikte, bu eylem ya da eylemsizlikle olay tarihinde devrilen elektrikdireğine müdahale amacıyla resmi bir görevlendirme olmaksızın ve iş güvenliğikurallarına uymadan beş teknisyenin girdikleri gölette bindikleri denizbisikletinin alabora olması sonucu ölümleri ile sonuçlanan olay arasındailliyet bağının bulunmadığı, illiyet bağının kesildiği, nitekim enerji nakilhatlarının su toplama alanında kalmasıyla ilgili olarak geçici kabul tutanağınaçekince koymayan yetkililerin, olay tarihinde bu nakil direklerinden birinindevrilmesi ile ilgili arızaya müdahale amacıyla beş teknisyenin iş güvenliğikurallarına da riayet etmeden gölete gireceklerini vebindikleri deniz bisikletinin alabora olması sonucu düştükleri göletteöleceklerini öngörmelerinin mümkün olmadığı anlaşılmaktadır.
44. Başvurucular, başvurunun esası hakkındaki Bakanlıkgörüşüne karşı, başvuru dilekçesinde yer verdikleri görüşleri yineleyerekitiraz etmişlerdir.
b. YaşamHakkını Koruma Yükümlülüğünün Yerine Getirilmediği İddiası
45. Anayasa’nın “Kişinindokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı” başlıklı 17. maddesininbirinci fıkrası şöyledir:
“Herkes, yaşama, maddî vemanevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir.”
46. Kişinin yaşam hakkı ile maddi ve manevi varlığını korumahakkı, birbirleriyle sıkı bağlantıları olan, devredilmez ve vazgeçilmezhaklardan olup devletin bu konuda pozitif ve negatif yükümlülükleribulunmaktadır. Devletin, negatif bir yükümlülük olarak, yetki alanında bulunanhiçbir bireyin yaşamına kasıtlı ve hukuka aykırı olarak son vermeme, bunun yanısıra, pozitif bir yükümlülük olarak, yine yetki alanında bulunan tüm bireylerinyaşam hakkını gerek kamusal makamların, gerek diğer bireylerin, gerekse kişininkendisinin eylemlerinden kaynaklanabilecek risklere karşı koruma yükümlülüğübulunmaktadır (B. No: 2012/752, 17/9/2013, § 50-51).
47. Anayasa’nın 17. maddesi, Devletinsorumluluğunu gerektirebilecek şartlar altında can kaybının gerçekleştiğidurumlarda Devlete, öncelikle elindeki tüm imkânları kullanarak, yaşam hakkınıkoruma yükümlülüğünü vermektedir (B. No: 2012/752, 17/9/2013,§ 52-53). Devletin yaşam hakkı kapsamındasahip olduğu pozitif yükümlülüklerin bir de usuliyönü bulunmaktadır. Bu usul yükümlülüğü çerçevesinde Devlet, doğal olmayan herölüm olayının sorumlularının belirlenmesini ve gerekiyorsa cezalandırılmasınısağlayabilecek etkili resmi bir soruşturma yürütmek durumundadır. Bu tarz birsoruşturmanın temel amacı, yaşam hakkını koruyan hukukun etkin bir şekildeuygulanmasını güvenceye almak ve kamu görevlilerinin ya da kurumlarınınkarıştığı olaylarda, bunların sorumlulukları altında meydana gelen ölümler içinhesap vermelerini sağlamaktır (B. No: 2012/752, 17/9/2013,§ 54).
48. 6216 sayılıKanun’un “Bireysel başvuru hakkı”kenar başlıklı 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:
“İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem,eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarınıntamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir.”
49. 6216 sayılı Kanun’un 45. maddesinin(2) numaralı fıkrasında yer verilen kanun yollarının tüketilmesi koşulu,bireysel başvurunun temel hak ihlallerini önlemek için son ve olağanüstü birçare olmasının doğal sonucudur. Diğer bir ifadeyle, temel hak ihlalleriniöncelikle idari makamların ve derece mahkemelerinin gidermekle yükümlü olması, kanunyollarının tüketilmesi koşulunu zorunlu kılmaktadır (B. No: 2012/1027, 12/2/2013, § 20-21).
50. Başvuru konusu olayda, HES göletinde gerçekleşen kazada hayatını kaybeden 5teknisyenin ölümlerinden kaynaklanabilecek sorumluluğun üç aşamalı bir şekilde değerlendirilmesigerekmektedir. Birinci aşamada, öncelikle, temel yapısı göletiçinde sabit durmaya uygun olmadığı iddia edilen enerji nakil hattıdireklerinin olay anına kadar hangi nedenle ve hangi yetkili kişi veya kurumunihmali nedeniyle gölet içinde kaldığının ve hangi nedenle yıkıldığınınbelirlenmesi ve akabinde direğin yıkılması ile ölüm olayının gerçekleşmesiarasında illiyet bağının bulunup bulunmadığının ortaya konulması gerekmektedir.İkinci aşamada ise direğin devrilmesi sonrası olaya müdahale anındayapılan yanlışlıkların mı teknisyenlerin ölümüne neden olduğu, bu kapsamda,müdahale için giden teknisyenlerin kendi ihmallerinin mi yoksa başka bir kişiveya kurumun ihmalinin mi kazaya neden olduğunun ortaya konması gerekmektedir.Son olarak üçüncü aşamada ise kazanın gerçekleşmesinin sonrasında acil yardımhizmetlerinin yerine getirilmesinde herhangi bir kişi veya kurumun ihmali veyasorumluluğunun bulunup bulunmadığının incelenmesi gerekmektedir.
51. Erzurum Cumhuriyet Başsavcılığının,başvurucuların müşteki olarak dâhil olduğu 2013/4607 esas numaralı soruşturmakapsamında hazırlanan 29/4/2013 tarihliiddianamesinde, (ölüm olayı açısından yukarıda yer verilen ilk iki aşamadadoğabilecek sorumluluğu ortaya koyabilecek) belirli yetkililerin olasısorumluluğu ayrıntılı olarak ileri sürülmüş olup iddianame 21/5/2013 tarihindeErzurum 3. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından kabul edilmiştir. Bu iddianamede yerverilen şüpheliler, soruşturma kapsamında hazırlanan bilirkişi raporunaistinaden, “baraj göletindesu tutulacağı aşikâr olduğu ve direklerin deplase edilmesi için hazırlananproje onaylandığı halde gerekli deplaseyi yaptırmama”, “gölet alanında kalandört direğin relokasyonunun takibini yapmama”,“elektrik bakım, onarım ve tamir işlerinin yapımında sorumlu kişiler olarakonarım işine giden işçilerin uygun olmayan şartlarda ve uygun olmayan ekipmanlarla arıza mahalline gitmelerini önlememe”, Aşkaleişletme şefi …’nın yerine bir yetkiligörevlendirmeme” ve “il müdürlüğübünyesinde yapılan çalışmalarda gerekli organizasyonu yapmama ve iş disiplininisağlamama” gibi eylem ve ihmallerden sorumlu tutularak taksirlebirden fazla kişinin ölümüne neden olma suçundan haklarında dava açılmıştır. E.2013/121 sayılı dosya üzerindenyürütülen yargılamanın halen devam ettiği anlaşılmaktadır.
52. Başvuruyakonu edilen, (ölüm olayı açısından yukarıda yer verilen birinci aşamadadoğabilecek sorumluluğu ortaya koyabilecek) Aşkale Cumhuriyet BaşsavcılığınınEnerji Bakanlığına bağlı santral projesinin geçici kabul işlemlerini yapanyetkililer hakkında yürütülen 2012/215 numaralı soruşturma kapsamında verilenKYOK kararı Oltu Ağır Ceza Mahkemesi tarafından kaldırılınca dosya yenidensoruşturma sırasına 2013/36 esas numarası ile kaydedilmiş ve bilirkişiincelemesine gönderilmiştir. Savcılık, 14 Mayıs 2013 tarihinde gerek Enerji Bakanlığıpersoneli, gerekse 2012/213 esas sayılı dosya üzerinden soruşturmasınıyürüttüğü DSİ personeli yönünden taksirle ölüme neden olma suçunun oluşupoluşmadığı ve illiyet bağının tespiti açısından bilirkişi raporu hazırlanmasıiçin ilgili dosyaları Ankara Cumhuriyet Başsavcılığına göndermiştir.Düzenlenecek rapor sonucunun beklendiği anlaşılmaktadır.
53. B. No:2013/2075 sayılı bireysel başvuruya konu edilen ve ölüm olayının meydanagelmesinin olası nedenlerinden biri olarak (yukarıda yer verilen üçüncü aşamadadoğabilecek sorumluluğu ortaya koyabilecek) hızlı ve yeterli acil yardımhizmetinin sağlanıp sağlanmadığının tespitine ilişkin Aşkale CumhuriyetBaşsavcılığı tarafından 2012/283 sayılı başka bir soruşturma dahayürütülmüştür. Kurtarma faaliyetlerinde ihmali bulunduğu ileri sürülenil valisi ve diğer yerel yöneticiler hakkında yapılan bu soruşturmada, AşkaleCumhuriyet Başsavcılığının görevsizlik kararı üzerine Yargıtay CumhuriyetBaşsavcılığı soruşturmaya devam etmiştir. Yargıtay CumhuriyetBaşsavcılığı 4483 sayılı Kanun hükümleri uyarınca ön inceleme istemiyle dosyayıİçişleri Bakanlığına göndermiş, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, incelemeraporu ve tüm dosya kapsamından ilgililer hakkında İçişleri Bakanlığıncaverilen “soruşturma izni verilmemesi”kararının usul ve kanun hükümlerine uygun olduğundan bahisle karara karşıCumhuriyet Başsavcılıklarınca itiraz edilmesine yer olmadığına ve evrakınişlemden kaldırılıp kaydının kapatılmasına karar vermiştir. Başvurucularİçişleri Bakanlığının soruşturma izni verilmemesi kararına karşı Danıştaynezdinde itirazda bulunmuşlardır. Danıştay Birinci Dairesi, 26 Aralık 2012tarihinde, dosyadaki ön inceleme raporu ve eki belgelere göre ilgililere isnatedilen eylemin, haklarında soruşturma yapılmasını gerektirecek niteliktebulunmadığından bahisle, soruşturma izni verilmemesine dair yetkili mercikararına yapılan itirazları reddetmiştir.
54. Diğer yandan, Bakanlık görüşündebelirtildiği üzere, Aşkale Belediye Başkanı hakkında (yukarıda yer verilenikinci ve üçüncü aşamada doğabilecek sorumluluğu ortaya koyabilecek), AşkaleCumhuriyet Başsavcılığında görevi kötüye kullanma suçundan halen derdest birdosya olduğu, 2013/26 soruşturma numarası üzerinden yürütülen soruşturmada, 6/2/2013 tarihinde, belediye başkanı hakkında İçişleriBakanlığından soruşturma izni talep edildiği ve sürecin halen devam ettiğianlaşılmaktadır.
55. Görüldüğü üzere, 5 teknisyeninölümüne neden olabilecek ve üç ayrı aşama içinde değerlendirilebilecek olaylarzincirine ilişkin idari ve adli makamların yürüttükleri soruşturmalar halendevam etmektedir. Sadece, birinci aşama kapsamında yer alan, Enerji Bakanlığıyetkilileri hakkında yürütülen soruşturmanın sona erdiği kabul edilerekdevletin yaşam hakkını koruma ve sorumlular hakkında etkili soruşturma yapmayükümlülüğünü yerine getirmediği iddiasıyla bireysel başvuruda bulunulmuştur.Yaşam hakkına ilişkin bir ihlal söz konusu ise bu ihlalin giderilmesi öncelikleidari makamların ve derece mahkemelerinin yükümlülüğü altındadır. Maddigerçeğin ortaya çıkması ve yaşanan olayın nedeninin belirlenmesi için birçokyönü bulunan olayda yukarıda yer verilen üç aşama içinde yer alan işlem, eylemve ihmallerden hangilerinin ölüm olayının yaşanmasına neden olduğunu tespiteilişkin idari ve yargısal soruşturmaların sonuçlanması gerekmektedir. Bunedenle, ihlale neden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal içinkanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireyselbaşvuru yapılmadan önce tüketilmiş olduğundan söz edilemeyecektir. Bu durumda,başvuru konusu olayda Devletin yaşam hakkı kapsamında sahip olduğu pozitifyükümlülüklerin maddi boyutunun, yani elindeki tüm imkânları kullanarak yaşamhakkını korumak için öngörülen yasal ve idari tedbirlerin gereği gibi uygulanıpuygulanmadığının Anayasa Mahkemesince bu aşamada incelenmesi ve bu konuda kararverilmesi mümkün değildir.
56. Açıklanan nedenlerle, başvurucuların devletin yaşamhakkını koruma yükümlülüğünün ihlal edildiği yönündeki iddialarının “başvuru yollarının tüketilmemiş olması”nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
c. SorumlularHakkında Etkili Bir Soruşturma Yürütülmediği İddiası
57. Devletin yaşam hakkı kapsamındaki pozitifyükümlülüklerin etkili soruşturma yapma boyutu kapsamında yürütülen vekesinleşmiş olan soruşturma işlemleri nedeniyle yaşam hakkının ihlal edilipedilmediği hususunda Anayasa Mahkemesi tarafından bir karar verilmesine birengel bulunmamaktadır. Başvuru konusu olayda bu anlamda karara bağlanmış vekesinleşmiş bir soruşturma işleminin bulunup bulunmadığının tespitigerekmektedir.
58. Usulyükümlülüğünün bir olayda gerektirdiği soruşturma türünün, yaşam hakkınınesasına ilişkin yükümlülüklerin cezai bir yaptırım gerektirip gerektirmediğinebağlı olarak tespiti gerekmektedir. Buna göre, yaşam hakkının veya fizikselbütünlüğün ihlaline kasten sebebiyet verilmemiş ise, “etkili bir yargısal sistem kurma”yönündeki pozitif yükümlülük her olayda mutlaka ceza davası açılmasınıgerektirmez. Mağdurlara hukuki, idari ve hatta disiplinle ilgili hukukyollarının açık olması yeterli olabilir (B. No: 2012/752, 17/9/2013, § 59).
59. Bununlabirlikte, ihmal suretiyle meydana gelen ölüm olaylarında Devlet görevlilerininya da kurumlarının bu konuda muhakeme hatasını veya dikkatsizliği aşan birihmali olduğu, yani olası sonuçların farkında olmalarına rağmen söz konusumakamların kendilerine verilen yetkileri göz ardı ederek afet veya tehlikelibir faaliyet nedeniyle oluşan riskleri bertaraf etmek için gerekli ve yeterliönlemleri almadığı durumlarda, bireyler kendi inisiyatifleriyle ne gibi hukukyollarına başvurmuş olursa olsun, insanların hayatının tehlikeye girmesineneden olan kişiler aleyhine hiçbir suçlamada bulunulmaması ya da bu kişilerinyargılanmaması 17. maddenin ihlaline neden olabilir (B. No: 2012/752, 17/9/2013, § 60-62).
60. Başvuru konusuolayda işçilerin ölümlerinin ne şekilde gerçekleştiğinin ortaya konularak yaşamhakkı kapsamında olay hakkındaki olası sorumlulukların tespiti adına etkili birceza soruşturması yürütülmesi zorunluluğunun bulunup bulunmadığıdeğerlendirmesinin yapılması gerekmekle birlikte, öncelikli olarak ihlaliddialarına konu edilen Enerji Bakanlığı yetkilileri hakkında yürütülensoruşturmanın sona erip ermediğinin belirlenmesi gerekmektedir.
61. Bubağlamda soruşturma sürecine bakıldığında, Aşkale Başsavcılığı tarafındanyaşanan kazadan sorumlu olduğu düşünülen diğer kişilerin yanı sıra, EnerjiBakanlığının geçici kabul heyeti üyeleri hakkında görevi kötüye kullanma suçunailişkin soruşturma açıldığı, 4483 sayılı Kanun hükümleri uyarınca yetkililerhakkında Enerji Bakanlığından soruşturma izni talep edildiği, Enerji Bakanlığıtarafından konuya ilişkin geçici kabul heyeti üyelerinin görüşlerine ve DSİ ileEnerji Bakanlığı arasındaki protokole de yer veren “Ön İnceleme Raporu” esas alınarak, kaza yerinin yetki alanıdışında kalması nedeniyle soruşturma izni verilmesine gerek bulunmadığına kararverildiği görülmüştür. Başvurucular bu karara karşı Ankara Bölge İdareMahkemesine itiraz etmiş ve itirazları anılan Mahkeme tarafındanreddedilmiştir. İtirazın Ankara Bölge İdare Mahkemesi tarafından reddi üzerine,Aşkale Cumhuriyet Başsavcılığı, Enerji Bakanlığı yetkililerine ilişkin başlamışbir soruşturma bulunmadığından “itiraz yolukapalı olmak üzere” inceleme yapılmasına yer olmadığına kararvermiştir. Ancak başvurucuların itirazı üzerine Aşkale CumhuriyetBaşsavcılığının bu kararını inceleyen Oltu Ağır Ceza Mahkemesi, 28/1/2013 tarih ve 2013/17 Değişik İş sayılı kararında,yapılan soruşturmanın olaya göre oldukça yetersiz olduğunu ifade ettikten sonra“maddi gerçeğin kuşkuya yer vermeyecekşekilde tespiti açısından şüphelilerin taksirle adam öldürme suçunu işleyipişlemediğinin tespiti için geçici kabul heyetinin Karasu 2 Hesprojesi ile ilgili yaptıkları geçici kabulün gölet içerisinde kalan direklerikapsayıp kapsamadığını, kapsıyorsa geçici kabul tutanağında bu hususa ilişkinçekince koymadıklarından ve “Elektrik Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği”kapsamında ifade edilen can ve mal emniyeti ile ilgili şartlar sağlanmadığı dagöz önüne alınarak sonuca göre şüphelilerin hukuki durumlarının tayinigerekirken KYOK verilmesinin usul ve yasaya aykırı olduğu anlaşıldığındanitirazın kabulü ile KYOK kararının kaldırılmasına” kararverilmiştir.
62. Dolayısıyla,Enerji Bakanlığı yetkilileri hakkında görevi kötüye kullanma suçuna ilişkinsoruşturma izni verilmemesi kararı verilmesi ve bu kararın kesinleşmesinerağmen, 2012/195 sayılı soruşturma dosyası kapsamında Enerji Bakanlığıyetkilileri hakkında taksirle adam öldürme suçundan soruşturma devametmektedir. Diğer yandan 2013/36 ve 2012/213 sayılı dosyalar kapsamında enerjinakil hattı direklerinin kaldırılmaması nedeniyle taksirle adam öldürme vegörevi kötüye kullanma suçlarına ilişkin olarak DSİ, Aras EDAŞ ve diğer taşeronşirketlerinin yetkilileri hakkındaki soruşturmalar da halen devam etmektedir (§17).
63. Başvuru konusu olay hakkında yürütülen soruşturmalarınsafahatı bu şekilde ortaya konulduğunda, başvurucuların enerji nakil hattıdireklerinin kaldırılmaması suretiyle olayın yaşanmasına neden olduklarınıileri sürdükleri Enerji Bakanlığı yetkilileri hakkında yürütülen cezasoruşturmasının yanı sıra aynı konuya ilişkin DSİ, Aras EDAŞ ve diğer taşeronşirket yetkilileri hakkındaki ceza soruşturmasının da devam ettiğianlaşılmaktadır. Enerji nakil hattı direklerininkaldırılmaması nedeniyle anılan yetkililerin herhangi bir cezai sorumluluğuvarsa, bu soruşturmalar sonucunda tespiti yapılabilecektir.
64. Anayasa’nın 17.maddesi hükümleri başvuruculara üçüncü tarafları (başvuru konusu olayda EnerjiBakanlığı yetkililerini) belirli bir suç (görevi kötüye kullanma suçu)nedeniyle yargılatma ya da cezalandırma hakkı verdiği, tüm yargılamalarınmahkûmiyetle ya da belirli bir ceza kararıyla sonuçlandırma yükümlülüğü verdiğianlamına gelmemektedir (B. No: 2012/752, 17/9/2013,§ 56).
65. Ayrıcaifade etmek gerekir ki, ceza kanunları uyarınca suç oluşturmayan eylem ve ihmallerekarşı kusura ve hatta kusursuz sorumluluğa dayalı olarak, Anayasa’nın 125.maddesinin son fıkrası uyarınca idarenin, kendi eylem ve işlemlerinden doğanzararı ödemekle yükümlü olduğu kurala bağlanmış, 2577 sayılı Kanun ile 6098sayılı Kanun’un yukarıda yer verilen (§29-30) hükümleri ile hukuk ve idare mahkemeleri önünde uğranılan zararlarıtazmin yolları düzenlenmiştir. Bu kapsamda, gelişen teknoloji ve ihtiyaçlara bağlıolarak idarenin yürüttüğü hizmetlerin bazılarının bünyesinde risk taşıdığı değerlendirilmişve hizmetin özelliğinden kaynaklanan risk bulunan faaliyetlerden dolayı gerekbu faaliyeti yürüten idare ajanlarının gerekse hizmetten yararlananların ya daüçüncü kişilerin uğradıkları zararların kusursuz sorumluluk ilkesine göretazmini gerektiği kabul edilmiştir (Danıştay 10. Dairesinin 23/6/1997tarih ve E.1996/3996, K.19972544 sayılı kararı). Başvuru konusu olaydabaşvurucular açısından da değinilen hukuki ve idari kanun yollarına başvurmaimkânı bulunmaktadır.
66. Açıklanannedenlerle, başvuru konusu yapılan ceza soruşturması süreci devam ettiği içinbaşvurunun bu kısmının da “başvuruyollarının tüketilmemiş olması” nedeniyle kabul edilemez olduğunakarar verilmesi gerekir.
67. Başvurucular bu kapsamda ayrıcaEnerji Bakanlığı’nın soruşturma izni verilmemesine dair kararına karşıyaptıkları itirazın Ankara Bölge İdare Mahkemesi tarafından gerekçesiz olarakreddedildiğini ve bu durumun mahkemelerin her türlü kararının gerekçeli olmasıgerektiği hükmünü taşıyan Anayasa’nın 141. maddesi ile adil yargılanma hakkınaaykırılık teşkil ettiğini ileri sürmüşlerdir. Başvurucuların bu iddialarının dayaşam hakkı kapsamında yürütülen soruşturmanın etkililiği incelenirkendeğerlendirilmesi gerekmektedir.
68. Temyiz veya itiraz mercilerinin kararlarının tamamengerekçeli olması zorunlu değildir. İtiraz merciinin soruşturmayı yürüten adliveya idari makamın kararıyla aynı fikirde olması ve bunu ya aynı gerekçeyikullanarak ya da basit bir atıfla kararına yansıtması yeterlidir. Burada önemliolan husus, itiraz merciinin bir şekilde itirazda dile getirilmiş ana unsurlarıincelediğini, adli veya idari merciin soruşturma iznine ilişkin kararınıinceleyerek itirazda yer alan talebi reddettiğini veya kabul ettiğinigöstermesidir (benzer yöndeki Anayasa Mahkemesi kararı için bkz. B. No:2013/3351, 18/9/2013, § 50).
69. Somut olayda, Enerji Bakanlığınıngeçici kabul heyeti üyeleri hakkında görevi kötüye kullanma suçu açısındansoruşturma izni verilmemesi yönündeki kararı, Aşkale Başsavcılığının ve müştekidurumundaki başvurucuların itirazı üzerine Ankara Bölge İdare Mahkemesitarafından incelenmiş ve anılan Mahkemenin 9/1/2013tarih E.2012/484 ve K.2013/11 sayılı kararında “ön inceleme raporu ve eki belgelerde yer alan tespitlerin isnat edileneylemden dolayı Cumhuriyet Başsavcılığınca hazırlık soruşturması yapılmasınıgerektirecek nitelik ve yeterlikte olmadığı anlaşıldığı”belirtilerek adı geçenler hakkında soruşturma izni verilmemesine ilişkin kararakarşı yapılan itirazın reddine karar verilmiştir. Başvurucuların itirazını,suça konu olayın gerçekleştiği yerin HES projesinin geçici kabulü ilegörevlendirilen teknik heyetin yetki kapsamı dışında olduğunu ayrıntılı olarakaçıklayan “ön inceleme raporu” ve eklerine atıf yapmasınedeniyle Bölge İdare Mahkemesinin kararının gerekçesiz olduğundan sözedilemez.
70. Açıklanannedenlerle başvurunun bu kısmının da “açıkçadayanaktan yoksunluk” nedeniyle kabul edilemez olduğuna kararverilmesi gerekir.
2. Anayasa’nın36. ve 40. Maddelerinin İhlal Edildiği İddiası
71. Başvurucular, ayrıca AşkaleBaşsavcılığı tarafından HES projesinin geçici kabulü ile görevlendirilen teknikheyet hakkında talep edilen soruşturma izninin Enerji Bakanlığı tarafındanverilmediğini, bu şekilde sorumlular hakkında etkili ve erken bir soruşturmayapılması yükümlülüğünün yerine getirilmediğini, memur yargılamasında öngörülenmecburi idari soruşturma sebebiyle olayın sorumluları hakkında etkili ve etkinbaşvuru yapma haklarının ellerinden alındığını ve bu durumun Anayasa’nın 36.maddesinde yer alan "hak aramahürriyeti" ile “adilyargılanma hakkı”na,40. maddesinde yer alan "temel hak vehürriyetlerin korunmasını isteme hakkı”na ve AİHS’nin 6. ve 13.maddelerine aykırılık teşkil ettiğini ileri sürmüşlerdir.
72. Bakanlık görüşünde, başvurucuların bu iddialarına yönelikherhangi bir değerlendirme yer almamaktadır.
73. Anayasa’nın “Hak aramahürriyeti” başlıklı 36. maddesi şöyledir:
“Herkes, meşrûvasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veyadavalı olarak iddia ve savunma (Değişik ibare: 3.10.2001-4709/14 md.) ile adil yargılanma hakkına sahiptir.
Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindekidavaya bakmaktan kaçınamaz.”
74. AİHS’de tanınmış olan hak veözgürlükleri ihlal edilen herkesin, söz konusu ihlal resmi bir hizmetinifasıyla görevli kişiler tarafından gerçekleştirilmiş olsa dahi, ulusal birmerci önünde etkili bir yola başvurma hakkına sahip olduğunu hükme bağlayanAİHS’nin 13. maddesinin asıl karşılığı olan Anayasa’nın “Temel hakve hürriyetlerin korunması” başlıklı 40. maddesi şöyledir:
“Anayasa ile tanınmış hak vehürriyetleri ihlâl edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurmaimkânının sağlanmasını isteme hakkına sahiptir.
(Ek fıkra: 3.10.2001-4709/16 md.)Devlet, işlemlerinde, ilgili kişilerin hangi kanunyolları ve mercilere başvuracağını ve sürelerini belirtmek zorundadır.
Kişinin, resmî görevliler tarafından vâki haksız işlemler sonucu uğradığı zarar da, kanuna göre,Devletçe tazmin edilir. Devletin sorumlu olan ilgili görevliye rücu hakkısaklıdır.”
75. Yaşam hakkı kapsamında devletin sahip olduğu “etkili bir yargısal sistem kurma”yönündeki usul yükümlülüğü çerçevesinde, başvuru konusu olaya ilişkin,mağdurlara hukuki ve idari başvuru yollarının yanı sıra, sorumlularınbelirlenmesini ve gerekiyorsa cezalandırılmasını sağlayabilecek etkili bir cezasoruşturması yürütülmesi zorunluluğu bulunup bulunmadığına ilişkindeğerlendirmeler yapılırken, başvuru konusu yapılan ceza soruşturması sürecidevam ettiği için başvurunun bu kısmının “başvuruyollarının tüketilmemiş olması” nedeniyle kabul edilemez olduğunakarar verilmesi gerektiği değerlendirmesi yapılmıştır. Bu nedenle,başvurucuların "hak aramahürriyeti" ile "temelhak ve hürriyetlerin korunmasını isteme hakkı”nın ihlaline ilişkin aynı doğrultudaki iddialarının ayrıca Anayasa’nın 36. ve40. maddesi bağlamında yeniden incelenmesine gerek görülmemiştir.
V. HÜKÜM
Açıklanannedenlerle;
A. 1- Başvurucuların devletin yaşam hakkını koruma yükümlülüğününyerine getirilmediği yönündeki iddialarının “başvuruyollarının tüketilmemiş olması”,
2-Başvurucuların etkili soruşturma yürütme yükümlülüğünün yerine getirilmediğiyönündeki iddialarının “başvuru yollarınıntüketilmemiş olması”,
3-Başvurucuların itiraz mahkemesinin kararının gerekçesiz olduğu yönündekiiddialarının “açıkça dayanaktan yoksunluk”
nedenleriyle KABULEDİLEMEZ OLDUĞUNA,
B. Başvurucuların sorumlular hakkında etkili bir soruşturmayürütülmemesi nedeniyle Anayasa’nın 36. ve 40. maddelerinin ihlaline ilişkinşikâyetlerinin ayrıca İNCELENMESİNE GEREK OLMADIĞINA,
C. Yargılama giderlerinin başvurucuların üzerine bırakılmasına,
4/12/2013 tarihinde OY BİRLİĞİYLE karar verildi.