TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
FORD MOTOR COMPANY BAŞVURUSU (2)
(Başvuru Numarası: 2015/12767)
Karar Tarihi: 9/5/2019
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Engin YILDIRIM
Üyeler
:
Recep KÖMÜRCÜ
Celal Mümtaz AKINCI
Muammer TOPAL
Recai AKYEL
Raportör
:
M. Emin ŞAHİNER
Başvurucu
:
Ford Motor Company
Vekili
:
Yusuf Gökhan PENEZOĞLU
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, yurt dışında mukim olan şirketin Türkiye'de yaptığıyatırımlar nedeniyle yararlandığı yatırım indirimi tutarları üzerindenuluslararası ikili çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmasına aykırı olarakfazladan gelir vergisi kesintisi yapılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlaledildiği iddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvurular 30/7/2015 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan önincelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyon tarafından 2015/12768, 2015/12769, 2015/13798 ve2015/13799 numaralı bireysel başvuru dosyalarının aralarında konu yönündenhukuki irtibat bulunması nedeniyle 2015/12767 numaralı bireysel başvuru dosyasıile birleştirilmesine ve incelemenin 2015/12767 numaralı bireysel başvurudosyası üzerinden yapılmasına karar verilmiştir.
5. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölümtarafından yapılmasına karar verilmiştir.
6. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik veesas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
7. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, bu aşamada başvuru hakkında bir görüşbildirilmeyeceğini ifade etmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylarözetle şöyledir:
9. Başvurucu Şirket Amerika Birleşik Devletlerinde (ABD) mukimolup Türkiye'de kurulan Ford Otomotiv Sanayi Anonim Şirketinin (Ford Otomotiv)%41,04 oranında ortağıdır.
10. Ford Otomotiv 2003, 2004, 2005, 2006 ve 2007 vergilendirmedöneminde 31/12/1960 tarihli ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun geçici 61.maddesi hükmüne istinaden yatırım indiriminden yararlanmış; bu indirimüzerinden tevkifat yoluyla %19,8oranında gelirvergisi ödemiştir. İzleyen vergilendirme dönemlerinde Ford Otomotivin sözkonusu vergilendirme dönemi kârları ortaklara dağıtılmıştır.
11. Başvurucu tarafından, ABD ile Türkiye arasında imzalanan28/3/1996 tarihli Türkiye Cumhuriyeti Hükûmeti ile Amerika Birleşik DevletleriHükûmeti Arasında Gelir Üzerinden Alınan Vergilerde Çifte VergilendirmeyiÖnleme ve Vergi Kaçakçılığına Engel Olma Anlaşması (ÇVÖA) ve bu tür anlaşmalarailişkin 1 seri No.lu ÇVÖA Genel Tebliği (Genel Tebliğ) hükümleri gereği, ÇVÖA'nın 10. maddesinde belirtilen %15 oranını aşan tevkifat tutarına ilişkin sırasıyla 9.948.935,71 TL,9.867.926,61 TL, 10.772.845,64 TL, 942.584,84 TL ve 8.963.007,58 TL farkıniadesi istemiyle Ford Otomotivin bağlı bulunduğu vergi dairesine 4/1/1961tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanunu hükümleri uyarınca düzeltmebaşvurularında bulunulmuştur.
12. Düzeltme istemlerinin zımnen reddi üzerine Hazine ve MaliyeBakanlığına şikâyet başvurularında bulunulmuş ve bu başvurular da zımnenreddedilmiştir.
13. Düzeltme ve şikâyet başvurularının reddine ilişkinişlemlerin iptali talebiyle başvurucu tarafından İstanbul 3. ve 4. VergiMahkemelerinde (Mahkemeler) davalar açılmıştır. Dava dilekçelerinde, ÇVÖA'nın 10. maddesi uyarınca ortaklara dağıtılan kârpayının %15 oranında vergilendirilmesi gerektiği ileri sürülmüş ve bu oranıaşan mezkur tutarların iadesine karar verilmesi istenmiştir.
14. Mahkemelerin 17/7/2010, 20/7/2011 ve 29/9/2014 tarihlikararlarıyla davalar kabul edilmiştir. Kararların gerekçelerinde 193 sayılı Kanun'un75. maddesi kapsamındaki menkul sermaye iratlarının aynı zamanda temettü olaraknitelendirilmesi gerektiği belirtilmiştir. Mahkemelere göre ABD'de mukim davacışirketin %41,04 oranında ortağı olduğu Ford Otomotiv ilgili vergilendirmedönemlerinde yararlandığı yatırım indirimitutarlarının başvurucu şirkete dağıtılması sırasında Çifte VergilendirmeyiÖnleme Anlaşması hükümlerine göre %15 oranında tevkifatatabi tutulması gerekirken, yine geçici 61. madde gereğince %19,8 oranında tevkifata tabi tutulmasında ve buna ilişkin olarak yapılandüzeltme şikâyet başvurusunun reddine ilişkin davalı idare işleminde hukukauyarlık bulunmamaktadır.
15. Başvurucunun Mahkeme kararlarına yönelik temyiz istemleri,Danıştay Dördüncü Dairesinin (Dördüncü Daire) 12/4/2013 tarihli kararlarıylakabul edilmiş ve ilk derece mahkemelerinin kararları bozulmuştur. Kararlarıngerekçelerinde gelir vergisinde vergiyi doğuran olay gelirin elde edilmesiolduğundan, yatırım indiriminden yapılan stopajın, sadece geçmişte kar payı üzerindenyapılacak tevkifatlarla aynı Kanun maddesindedüzenlenmesinden hareketle temettü vergilemesi olarak kabul edilemeyeceğigerçeğine işaret edilmiştir. Dördüncü Daireye göre anlaşma uyarınca bir temettüden bahsedilebilmesi için maddedebelirtilen kaynaklardan bir gelirin eldeedilmiş olması gerekmektedir. Dördüncü Daire somut olayda isedağıtılıp dağıtılmadığına bakılmaksızın henüz kurum bünyesindeykenvergilendirilen yatırım indirimi tutarının davacının elde ettiği kar payıgeliri niteliğinde olmadığını ifade etmiştir.
16. Dördüncü Daireye göre 193 sayılı Kanun'un geçici 62.maddesinde yer alan, geçici 61. madde kapsamında tevkifatatabi tutulmuş kazançlarının dağıtımı hâlinde 94. madde uyarınca tevkifat yapılmayacağına ilişkin hüküm, dağıtılmakla ortağıngeliri hâline gelen ancak daha önce kurum bünyesinde vergilendirilmiş olantutarın mükerrer olarak vergilenmesinin önüne geçilmesine yönelik birdüzenlemedir.
17. Dördüncü Daire yatırım indiriminden yapılan stopajın kârpayı vergilemesi olarak kabul edilmesi hâlinde, kâr dağıtımı yapılmasa bileyatırım indiriminden yapılacak tevkifatın yabancıortağın hissesine isabet eden kısmının çifte vergilendirmeyi önlemeanlaşmasında öngörülen oranda, fazlaya ilişkin kısmının ise %19,8 oranındayapılması gerektiğine işaret etmiştir. Dördüncü Daireye göre, indirimdenyararlanan kurum tarafından yatırım indirimi stopajının tamamının %19,8üzerinden yapılması hâlinde, yabancı ortağın hissesine isabet eden kısımüzerinden hesaplanacak tutarın indirimden yararlanan ve kâr dağıtımındabulunmayan kuruma iadesi gerekir ki, bu durum da Geçici 62. maddenin amacıylabağdaşmamaktadır. Dördüncü Daire sonuç olarak temettü vergilemesi niteliğindeolmayan, yatırım indirimi üzerinden yapılan tevkifatınçifte vergilendirme anlaşmasıyla temettüden alınan vergiler için belirlenmişolan %15'in üzerinde kalan kısmının iadesi talebiyle yapılan başvurunun reddineilişkin işlemde hukuka aykırılık bulunmadığı kanaatini açıklamıştır
18. Başvurucunun karar düzeltme talepleri, Dördüncü Dairenin26/5/2014 tarihli kararları ile reddedilmiştir.
19. Bu defa Mahkemelerin 12/9/2014 ve 29/9/2014 tarihlikararlarıyla bozma gerekçeleri doğrultusunda davalar reddedilmiştir.
20. Başvurucunun Mahkeme kararlarına yönelik temyiz istemleri,Dördüncü Dairenin 11/6/2015 tarihli kararlarıyla reddedilmiştir.
21. Bu kararlar, başvurucuya 13/7/2015 ve 23/7/2015 tarihlerindetebliğ edilmiştir.
22. Başvurucu 30/7/2015 tarihinde bireysel başvurulardabulunmuştur.
IV. İLGİLİ HUKUK
23. Konu ile ilgili hukuk için bkz. Ford Motor Company, B. No: 2014/13518, 26/10/2017, §§ 21-36.
V. İNCELEME VE GEREKÇE
24. Mahkemenin 9/5/2019 tarihinde yapmış olduğu toplantıdabaşvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucunun İddiaları
25. Başvurucu; yararlandığı yatırım indirimi tutarı üzerindenyapılan stopajın temettü vergilemesi niteliğinde olduğunu vurgulamıştır. ABDile Türkiye arasında yapılan ÇVÖA'nın 10. maddesindetemettü vergilemesinde tevkifat oranının %15 olarakbelirlendiğini hatırlatan başvurucu, yatırım indirimi tutarı üzerinden yapılan%19,8oranındaki tevkifat miktarının %15 oranını aşankısmının iade edilmesi gerektiğini savunmuştur. Başvurucu, bu hususta yaptığıidari başvuru ve açtığı davanın Dördüncü Dairenin önceki içtihatlarına aykırıolarak reddedildiği şikâyetinde bulunmuştur. Başvurucu sonuç olarak fazla vergiödenmesi dolayısıyla kendisine daha az temettü ödemesi yapıldığını belirterekbu durumun mülkiyet hakkının ihlaline neden olduğunu ileri sürmüştür.
26. Başvurucu ayrıca gerek Dördüncü Dairenin önceki içtihadındagerekse Üçüncü Dairenin süregelen içtihadında, yatırım indirimi tutarıüzerinden yapılan tevkifatın temettü vergilemesiniteliğinde görülmesi nedeniyle içtihat farklılığının oluştuğunu belirtmiş veiçtihatların birleştirilmesi için İçtihatları Birleştirme Kuruluna başvuruyapılmasına karşın bu başvurunun sonucu beklenmeksizin karar düzeltmeincelemesinin aleyhe sonuçlandırıldığından şikâyet etmiştir. Başvurucuya görebu durumda lehe içtihadı birleştirme kararı verilmesi hâlinde bunun kendisinehiçbir faydası olmamakta ve bu durum adil yargılanma hakkını ihlal etmektedir.
B. Değerlendirme
27. Anayasa'nın "Mülkiyethakkı" kenar başlıklı 35. maddesi şöyledir:
"Herkes, mülkiyet ve miras haklarınasahiptir.
Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunlasınırlanabilir.
Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararınaaykırı olamaz."
28.Anayasa'nın "Vergi ödevi"kenar başlıklı 73. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları şöyledir:
"Herkes, kamu giderlerini karşılamaküzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı,maliye politikasının sosyal amacıdır."
29.Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılan hukuki nitelendirmesiile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder (Tahir Canan, B. No: 2012/969, 18/9/2013, §16). Başvuruya konu şikâyetin özü vergilendirme suretiyle mülkiyet hakkınayapılan müdahalenin belirlilik ve öngörülebilirlik kriterlerini taşıyan birkanuna dayanmadığı iddiasıdır. Bu nedenle içtihat farklılığına ilişkin adilyargılanma hakkıyla ilişkilendirilen tüm iddiaların mülkiyet hakkı kapsamındaincelenmesi uygun görülmüştür.
1. Kabul Edilebilirlik Yönünden
30. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğinekarar verilmesini gerektirecek başka bir nedeni de bulunmadığı anlaşılanmülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğunakarar verilmesi gerekir.
2. Esas Yönünden
31. Anayasa Mahkemesi aynı konu ile ilgili şikâyetleri daha önceincelemiş ve uygulanacak ilkeleri ortaya koymuştur (Ford Motor Company, §§ 40-71).
32. Ford Motor Company kararında vergilendirme işleminin mülkiyethakkına müdahale teşkil ettiği hususunda tereddüt bulunmadığı ifade edilmiştir(Ford Motor Company,§ 44). Söz konusu müdahalenin niteliği sebebiyle devletin mülklerinkullanımını düzenleme veya mülkiyetin kamu yararına kullanımını kontrol yetkisikapsamında incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir (Ford Motor Company, §§45-46).
33. Anayasa Mahkemesi, Danıştay Üçüncü Daire ile Dördüncü Dairearasında 193 sayılı Kanun'un geçici 61. maddesi uyarınca yatırım indirimitutarları üzerinden yapılan kesintinin mahiyetine ilişkin olarak görüşayrılığının ortaya çıktığını saptadıktan sonra Danıştayıniki farklı Dairesinin aynı kanun hükmüne ilişkin farklı yorumlarının hukukkuralının belirliliği ve öngörülebilirliğini etkileyip etkilemediğiniincelemiştir. Bu çerçevede 193 sayılı Kanun'un geçici 61. maddesine göreyapılması gereken stopajın oranının coğrafi olarak Dördüncü Dairenin görevalanında bulunan yerlerdeki mükellefler yönünden %19,8, Üçüncü Dairenin görevalanındakiler yönünden ise %15 şeklinde uygulanmasının söz konusu olduğu tespitedilmiştir (Ford Motor Company,§§ 65-67).
34. Anayasa Mahkemesince 9/4/2003 tarihinde yürürlüğe girengeçici 61. maddenin yeni uygulanmaya başlanan bir kanun hükmü olmadığı, anılanmaddenin karar tarihi itibarıyla yaklaşık on yıldır uygulandığına vurguyapılmıştır. Buna göre bu sürenin söz konusu maddenin yorumuna ilişkiniçtihadın yerleşmesi ve yeknesaklık kazanması bakımından yeterli uzunluktaolduğu, aynı kanun hükmüne ilişkin iki farklı yorumun yürürlükte bulunmasınınve bu yorumlardan birine geçerlilik sağlayacak şekilde içtihadınbirleştirilememesinin hukuk kurallarının öngörülebilirliğini zayıflattığıaçıklanmıştır. Dolayısıyla uygulanacak stopaj oranı hususunda bir kesinliğin vebelirliliğin bulunmamasının mükelleflerin davranışlarına yön vermelerinoktasında belirsizliğe yol açtığını bu durumun ise hukuki belirlilik veöngörülebilirlik ilkelerine ters düşeceğini, bireylerin yargı sistemine vemahkeme kararlarına güvenini sarsacağı belirtilmiştir (Ford Motor Company, §§68-69).
35. Sonuç olarak yatırım indirimi istisnasından yararlanankazançlar üzerinden 193 sayılı Kanun'un geçici 61. maddesinin yorumundayeknesaklığın sağlanamaması nedeniyle hukuki belirlilik ve öngörülebilirlikilkelerinin zedelendiği tespit edilerek vergilendirme suretiyle mülkiyethakkına yapılan müdahalenin belirlilik ve öngörülebilirlik kriterlerini taşıyanbir kanuna dayanmadığı kanaatine varılarak mülkiyet hakkının ihlal edildiğinekarar verilmiştir (Ford Motor Company, §§ 70-71).
36. Somut başvuruda da yatırım indirimi istisnasından yararlanankazançlar üzerinden uygulanan stopajın mahiyetine ilişkin farklı içtihatlarınbulunduğu ve Kanun'un yürürlüğe girmesinin üzerinden uzun süre geçmesine rağmenilgili hükmün yorumunda yeknesaklığın sağlanamadığı dikkate alındığında builkelerden ayrılmayı gerektirir bir durumun söz konusu olmadığı sonucunavarılmıştır. Dolayısıyla başvurucunun mülkiyet hakkına yapılan müdahalebelirlilik ve öngörülebilirlik kriterlerini taşıyan bir kanuna dayanmamaktadır.
37. Açıklanan gerekçelerle Anayasa’nın 35. maddesinde güvencealtına alınan mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.
3. 6216 Sayılı Kanun'un50. Maddesi Yönünden
38. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. maddesinin (1) ve (2)numaralı fıkraları şöyledir:
"(1) Esas inceleme sonunda, başvurucununhakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararıverilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılmasıgerekenlere hükmedilir…
(2) Tespit edilen ihlal bir mahkeme kararındankaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılamayapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasındahukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veyagenel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir. Yeniden yargılamayapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında açıkladığıihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden kararverir."
39. Başvurucu, ihlalin tespiti ile yeniden yargılama yapılmasıtalebinde bulunmuştur.
40. Başvurucunun mülkiyet hakkının ihlal edildiği sonucunavarılmıştır.
41. Mülkiyet hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadankaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunduğundanihlal kararının bir örneğinin yeniden yargılama yapılmak üzere İstanbul 3.Vergi Mahkemesine (E.2010/1285; E.2014/1951; E.2014/1954; E.2014/1965) veİstanbul 4. Vergi Mahkemesine (E.2009/3573) gönderilmesine karar verilmesigerekir.
42. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 1.134,50 TL harç ve2.475 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 3.609,50 TL yargılama giderininbaşvurucuya ödenmesine karar verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Kamuya açık belgelerde başvurucunun kimliğinin gizlitutulması talebinin REDDİNE,
B. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABULEDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
C. Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyethakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
D. Kararın bir örneğinin mülkiyet hakkının ihlalininsonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzereİstanbul 3. Vergi Mahkemesine (E.2010/1285, E.2014/1951, E.2014/1954,E.2014/1965) ve İstanbul 4. Vergi Mahkemesine (E.2009/3573) GÖNDERİLMESİNE,
E. 1.134,50 TL harç ve 2.475 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam3.609,50 TL yargılama giderinin BAŞVURUCUYA ÖDENMESİNE,
F. Ödemenin, kararın tebliğini takiben başvurucunun Hazine veMaliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına,ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihinekadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
G. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE9/5/2019 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.