Anasayasa Mahkemesi - Bireysel Başvuru - K.A. VE N.A. Başvurusuna İlişkin Karar - 26/12/2018

GİZLİLİK TALEBİ KABUL

Başkan

:

Engin YILDIRIM

Üyeler

:

Celal Mümtaz AKINCI

Muammer TOPAL

M. Emin KUZ

Rıdvan GÜLEÇ

Raportör

:

Hüseyin MECEK

Başvurucular

:

1. K.A.

2. N.A.

Vekili

:

Av. Abdulhalim YILMAZ

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru, idari gözetim altında tutmanın hukuki olmamasınedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının; tutulma koşulları nedeniyle dekötü muamele yasağının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURU SÜRECİ

2. Başvuru 20/10/2014 tarihinde yapılmıştır.

3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan önincelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.

4. Komisyonca, başvurucuların adli yardım talebinin kabulünekarar verilmiştir.

5. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölümtarafından yapılmasına karar verilmiştir.

6. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik veesas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.

7. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık görüş bildirmemiştir.

III. OLAY VE OLGULAR

8. Başvuru formu ve ekleri, başvurucular vekilinin başvurutarihinden sonra ibraz ettiği dilekçeler, İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi GenelMüdürlüğünün (GİGM) sunduğu belgeler ve Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi’nden(UYAP) elde edilen bilgilere göre ilgili olaylar özetle şöyledir:

A. Başvurucu K.A.Bakımından

9. Rusya Federasyonu vatandaşı ve 1980 doğumlu olan başvurucu,4/7/2013 tarihinde İstanbul Atatürk Havalimanı sınır kapısından Türkiye’yegirmiştir. Başvurucu, Müslüman kimliği yüzünden ülkesindeki hükûmetle sorunlaryaşadığını, camilerin kapatıldığını, dinî ve siyasi gerekçelerle ülkesini terkettiğini söylemiştir.

10. Başvurucu 6/5/2014 tarihinde Reyhanlı-Antakya kara yolundajandarma ekiplerince yakalanmıştır. Gözaltına alınan başvurucu, Hatay GeriGönderme Merkezine (GGM) yerleştirilmiştir.

11. Emniyet Genel Müdürlüğü tarafından 6/3/2014 tarihinde başvurucuhakkında G-87 (genel güvenlik) ve Ç-114 (haklarında adli işlem yapılanyabancılar) koduyla yurda giriş yasağı konulmuştur. Yapılan arama sonucundabaşvurucuda pusula, hücum yeleği ve kamuflaj bulunarak bunlar Adana TerörleMücadele Şube Müdürlüğüne teslim edilmiştir.

12. 15/7/1950 tarihli ve 5682 sayılı Pasaport Kanunu’nun 35.maddesine göre “Bakanlar Kurulunca tayinolunan mahallerden başka yerlerden Türkiye'ye girdiği” gerekçesiylebaşvurucuya 500 TL idari para cezası yaptırımı uygulanmıştır.

13. Hatay Valiliğinin 7/5/2014 tarihli kararıyla başvurucu4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun54. ve 57. maddeleri uyarınca idari gözetim altına alınmıştır.

14. Başvurucu 9/5/2014 tarihinde uluslararası koruma talebindebulunmuştur. GİGM’nin 22/5/2014 tarihli kararıyla butalep reddedilmiştir. Başvurucunun 26/5/2014 tarihinde ret kararını tebellüğdenimtina ettiği tutanağa bağlanmıştır.

15. Başvurucu 3/6/2014 tarihinde Adana Kabul ve BarınmaMerkezine (KBM) sevk edilmiştir.

16. Başvurucu 4/8/2014 tarihinde Dubai’ye gitmek istediğine dairdilekçe vermiş ve uluslararası koruma talebinin reddine karşı Ankara 1. İdareMahkemesinde açtığı davadan feragat ettiğini dile getirmiştir. İdare Mahkemesi8/9/2014 tarihinde feragat nedeniyle karar verilmesine yer olmadığına kararvermiştir.

17. Başvurucu vekili, diğer başvurucunun da aralarında bulunduğubeş yabancıyla birlikte 14/8/2014 tarihinde idari gözetim kararına itirazetmiştir. İtirazı değerlendiren Adana 4. Sulh Ceza Hâkimliği 26/8/2014tarihinde, idari gözetim kararı ve ilgili belgelerin gönderilmesi için idareyemüzekkere yazmıştır. 28/8/2014 tarihinde müzekkereye verilen cevaptan sonra8/9/2014 tarihinde itirazın kabulüyle idari gözetimin kaldırılmasına kararverilmiştir. Her bir başvurucu yönünden ayrı değerlendirme yapılmayan kararıntüm başvurucuları kapsayan gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:

 “…

Başvuran yabancı hakkında sınırdışıetme kararı bulunduğu, aynı yasanın 57 maddesinde düzenlenen koşullaroluşturduğundan bahisle idari gözetim kararı verildiği, idari gözetimkararından itibaren her ay idari gözetimin uzatılması ve her ay düzenli olarakyapılan değerlendirmelerin sonuçlarının gerekçesiyle yabancı veya yasaltemsilcisine bildirilmesi yapılan değerlendirmelerin sonuçlarının gerekçesiyleyabancı veya yasal temsilcisine bildirilmesi gerekirken6458 Sayılı Yasa’nınuzatılmasına dair kararın bulunmadığı anlaşılmakla 6458 Sayılı Yasanın 57/6maddesi gereğince başvurunun kabulüne, Adana Valiliği tarafından verilengözetim kararının kaldırılmasına, kesin olmak üzere karar verilmiştir.”

18. GİGM’nin 12/9/2014 tarihinde AdanaValiliğine gönderdiği yazıda, 6458 sayılı Kanun’un 71. maddesi uyarınca ikametzorunluluğu ve bildirim yükümlülüğü getirilebileceğinden varsa ikametedebileceği adres bilgilerinin, yoksa KBM’derızasıyla kalmak isteyip istemediğinin bildirilmesi amacıyla Sulh CezaHâkimliğinin kararıyla idari gözetimi sona eren başvurucuyla mülakat yapılmasıistenmiştir.

19. Başvurucu, Sulh Ceza Hâkimliğinin kararına istinaden19/9/2014 tarihinde Adana KBM'den salıverilmiştir.

B. Başvurucu N.A.Bakımından

20. Rusya Federasyonu vatandaşı ve 1991 doğumlu olan başvurucu,Müslüman olduğu için birkaç kez vücuduna elektrik verilerek işkence gördüğünü,hükûmet ve orduyla sorunları bulunan bu ülkeyi terk etmediği takdirdeöldürülmekle tehdit edildiği için 7/10/2013 tarihinde İstanbul AtatürkHavalimanı sınır kapısından Türkiye’ye giriş yaptığını söylemiştir.

21. Başvurucu, bir süre Suriye’de savaşan yaralı muhaliflerinTürkiye’ye taşınmasında şoför olarak görev yaptığını, ölenleri görüncepsikolojisi bozulduğu için tekrar Türkiye’ye döndüğünü ifade etmiştir.

22. Başvurucu İstanbul’a gitmek üzere yola çıktığında 20/5/2014tarihinde Hatay otobüs terminalinde vize süresi geçtiği için gözaltına alınarakHatay GGM’ye yerleştirilmiştir.

23. 10/1/2014 tarihinde başvurucu hakkında G-87 (genel güvenlik)koduyla yurda giriş yasağı konulmuştur.

24. Hatay Valiliği 21/5/2014 tarihinde başvurucunun 6458 sayılıKanun’un 54. maddesi uyarınca vize ihlali yaptığı gerekçesiyle sınır dışıedilmesine karar vermiştir.

25. Hatay Valiliğince 21/5/2014 tarihinde başvurucu hakkındaidari gözetim kararı alınmıştır. İdari gözetim kararında 6458 sayılı Kanun’un54. ve 57. maddelerine dayanılmış, ancak maddelerdeki hangi fıkra ve bentnedeniyle gözetim kararı verildiği açıklanmamıştır.

26. Başvurucunun 21/5/2014 tarihinde yaptığı uluslararası korumatalebi, GİGM’nin 30/5/2014 tarihli kararıylareddedilmiştir. Bu karar 3/6/2014 tarihinde başvurucuya tebliğ edilmiştir.

27. Uluslararası koruma talebinin reddi kararına karşıbaşvurucu, Ankara 1. İdare Mahkemesinde dava açmıştır. Mahkeme 2/7/2014tarihinde dava dilekçesinin reddine karar vermiştir.

28. Başvurucu 3/6/2014 tarihinde Adana KBM’yeyerleştirilmiştir.

29. Başvurucunun diğer başvurucuyla birlikte idari gözetimkararına yaptığı itiraz, Adana 4. Sulh Ceza Hâkimliğince 8/9/2014 tarihindekabul edilmiştir. Bu kararın gerekçesi diğer başvurucu hakkındaki olaylarkısmında açıklanmıştır (bkz. § 17).

30. Başvurucu, Sulh Ceza Hâkimliğinin kararına istinaden19/9/2014 tarihinde Adana KBM'den salıverilmiştir.

31. Başvurucular vekili, başvurucuların 21/9/2014 tarihinderızaları bulunmadan Suriye’ye sınır dışı edildiğini ileri sürmüş, ancak bunugösteren uçak bileti ve benzeri bir belge ibraz etmemiştir.

IV. İLGİLİ HUKUK

32. İlgili hukuk için bkz. B.T.(GK), B. No: 2014/15769, 30/11/2017, §§ 19-38.

V. İNCELEME VE GEREKÇE

33. Mahkemenin 26/12/2018 tarihinde yapmış olduğu toplantıdabaşvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Kötü Muamele Yasağınınİhlal Edildiğine İlişkin İddia

34. Başvurucular, tutulma koşullarının insan onuru vehaysiyetiyle bağdaşmayacak derecede kötü olduğunu, bu koşullara karşı sonuçalabilecekleri etkili bir başvuru yolunun bulunmadığını belirterek adilyargılanma hakkının; kötü muamele yasağı ve bununla bağlantılı olarak da etkilibaşvuru hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir. Başvurucular vekiliayrıca başvurucuların zorla Suriye'ye sınır dışı edilmelerinden dolayı da kötümuamele yasağının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

35. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucular tarafından yapılanhukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifinikendisi takdir eder (Tahir Canan,B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Yabancıların ülkeye girişleri, ülkedeikametleri ve ülkeden sınır dışı edilmeleriyle ilgili işlemler medeni hak ve yükümlülük veya bir suç isnadının esasının kararabağlanmasıyla ilgili olmadığından (Z.M. veI.M., B. No: 2015/2037, 6/1/2016, §§ 62, 63) adil yargılanma hakkıyönünden ayrıca inceleme yapılmamıştır. Başvurucular vekili her ne kadarbaşvurucuların Suriye'ye sınır dışı edildiklerini ileri sürmüş ise de bu konudakanıt unsuru taşıyan bir belge ibraz etmemiştir. Başvurucuların 19/9/2014tarihinde GGM'den salıverildiklerine dairtutanakların GİGM tarafından ibraz edildiği de dikkate alındığında sınır dışıişlemi nedeniyle kötü muamele yasağının ihlal edildiği iddiası incelemeninkapsamı dışında bırakılmıştır.

36. Anayasa Mahkemesi birçok kararında idari gözetim altındatutulan yabancıların tutulma koşullarını kötü muamele yasağı kapsamındaincelemiştir (Rıda Boudraa, B. No:2013/9673 , 21/1/2015; K.A. [GK],B. No: 2014/13044, 11/11/2015; F.A. ve M.A.,B. No: 2013/655, 20/1/2016, A.V. vediğerleri, B. No: 2013/1649, 20/1/2016; F.K. ve diğerleri, B. No: 2013/8735, 17/2/2016; T.T., B. No: 2013/8810, 18/2/2016; A.S., B. No: 2014/2841, 9/6/2016; I.S. ve diğerleri, B. No: 2014/15824,22/9/2016).

37. Anayasa'nın 148. maddesinin üçüncü fıkrasının son cümlesişöyledir:

"Başvuruda bulunabilmek için olağan kanunyollarının tüketilmiş olması şarttır."

38. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un "Bireysel başvuru hakkı" kenar başlıklı 45.maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:

"İhlale neden olduğu ileri sürülen işlem,eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüş idari ve yargısal başvuru yollarınıntamamının bireysel başvuru yapılmadan önce tüketilmiş olması gerekir."

39. Anayasa Mahkemesi K.A. (aynıkararda bkz. §§ 80, 81) kararında olumsuz tutulma koşulları nedeniyle uğranılanzararın tazminine ilişkin etkili idari ve yargısal bir başvuru yolununbulunmadığı sonucuna ulaşmıştır. Anayasa Mahkemesi, bu kanaate varırken tutulmakoşullarından dolayı çekilen ızdırap için tazminatahükmedildiğini gösteren herhangi bir adli veya idari yargı kararınınbulunmadığı hususunu gözönünde bulundurmuştur.

40. Ancak Anayasa Mahkemesi, B.T.başvurusunda bu içtihadını gözden geçirerek başvuru yollarının tüketilmemesinedeniyle başvuruyu kabul edilemez bulmuştur. Anayasa Mahkemesi, idari gözetimaltında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve işletilmesinin İçişleriBakanlığı tarafından yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 2577 sayılı Kanun'un2. maddesine göre idari işlem ve eylemlerden dolayı kişisel hakkı doğrudan muhtel olanlarca idari yargıda tam yargı davasıaçılabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun -sırf bilgieksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz olduğu biçimindeyorumlanamayacağını belirtmiş ve yabancının salıverilmesi hâlinde etkili hukukmekanizmasının tam yargı davası olduğunu ifade etmiştir (B.T., §§ 45-58).

41. Başvuruya konu somut olayda bu ilkelerden ayrılmayıgerektiren bir husus bulunmamaktadır.

42. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının, diğer kabuledilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezolduğuna karar verilmiştir.

43. Bununla birlikte bu aşamada oluşan durum nedeniyle eldekibaşvuru yönünden işbu kararın ardından açılması muhtemel idari davanın süresineilişkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulması zorunluluğu hasıl olmuştur.

44. İdari yargı yerlerinde açılacak davaların süresine ilişkinkoşulları incelemek ve idari davaların süresinde açılıp açılmadığınıdeğerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir. Ancak inceleme konusubaşvuruda olduğu gibi B.T. kararındakiiçtihat değişikliğinin Resmî Gazete'de yayımlandığı16/2/2018 tarihinden önce tam yargı davası yolu tüketilmeden doğrudan AnayasaMahkemesine yapılan müracaatların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniylekabul edilemez bulunmasını müteakiben açılacak davalarda dava açma süresininderece mahkemelerince bu kişilerin mahkemeye erişim hakkının ihlaline nedenolmayacak biçimde değerlendirilmesi gerektiğine de işaret edilmelidir (B.T., § 59).

45. Kötü muamele yasağı yönünden başvuru yollarınıntüketilmemesine istinaden kabul edilemezlik kararı verildiğinden anılan yasaklabağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkınınihlal edildiği iddiasının bu aşamada incelenmesine gerek görülmemiştir.

B. Kişi Hürriyeti veGüvenliği Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia

46. Başvurucular 6458 sayılı Kanun'da ve Anayasa'nın 19.maddesinde öngörülen güvencelere aykırı olarak özgürlüklerinden yoksunbırakıldıklarını, gözetim altına alınırken hâkim önüne derhâlçıkarılmadıklarını, gözetim kararına karşı yasal hakları konusundabilgilendirilmediklerini, gözetim altına alındıklarının yakınlarına haberverilmediğini, açıklanan ihlal iddialarına ilişkin olarak Türk hukukunda başvurubilecekleri ve tazminat talep edebilecekleri etkilibir yol bulunmadığını belirterek kişi hürriyeti ve güvenliği ile etkili başvuruhaklarının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

47. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucular tarafından yapılanhukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifinikendisi takdir eder (Tahir Canan,§ 16). Anayasa'nın 19. maddesinin sekizinci fıkrasında hürriyeti kısıtlanankişiler için güvence altına alınan bir yargı merciine etkili başvuru hakkı,Anayasa’nın 40. maddesinin özel bir hâlini ifade ettiğinden 40. madde yönündenayrıca bir değerlendirme yapılmamıştır.

48. Anayasa Mahkemesi 6458 sayılı Kanun'un yürürlüğe girdiği11/4/2014 tarihinden sonra idari gözetim altında bulundurulan yabancılarıngerek idari gözetim kararının idarece resen sonlandırılması gereksetutulanların sulh ceza hâkimliğine yaptıkları itiraz üzerine serbestbırakılmalarını müteakiben Anayasa Mahkemesine yapılan başvurularda,Anayasa'nın 19. maddesine ve 6458 sayılı Kanun'daki usule aykırı şekilde ülkeyegirmek isteyen veya giren ya da hakkında sınır dışı etme kararı verilen birkişinin yakalanması veya gözetim altına alınması uygulamasında tutma kararıverme işleminin koşulları, süresi, sürenin uzatılması, ilgiliye bildirilmesi,idari gözetim kararına karşı başvuru yolları gibi usul güvencelerineaykırılıktan dolayı bu başlık altında yapılan şikâyetlerden ötürü ihlalkararları vermiştir (K.A., I.S. ve diğerleri).

49. Ancak Anayasa Mahkemesi, idari gözetim altına alınanyabancıların kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ilgilendiren ihlaliddialarında B.T. başvurusuylaiçtihat değişikliğine gitmiştir. Anılan başvuruda Anayasa Mahkemesi 2577 sayılıKanun'un 2. maddesinin idari işlem veya eylem türleri yönünden herhangi birayrım yapılmadığından idari fonksiyona giren her türlü işlem veya eylemsebebiyle oluşan zararın tazmininin bu kurala dayanılarak açılacak tam yargıdavasıyla istenebilmesi için yeterli bir yasal zemin oluşturduğunu, -sırf bilgieksikliği nedeniyle- fiiliyatta bu yolun işletilmemesinin etkisiz olduğubiçiminde yorumlanamayacağını, hukuka aykırı biçimde tutulan yabancılaryönünden tam yargı davasının etkili bir hukuk mekanizması olduğunu belirtmiştir(B.T., §§ 52, 54).

50. Fakat kararda Anayasa Mahkemesi, 6458 sayılı Kanun'un 57.maddesine göre hukuki niteliği itibarıyla idari bir işlem olduğu hâldeyabancıyı özgürlüğünden yoksun bırakan mahiyetini de dikkate alan kanunkoyucunun idari gözetim kararına karşı itiraz mercii olarak münhasıran sulhceza hâkimliklerini tayin ettiğini, bu açıdan idare mahkemelerinin idarigözetim kararının hukuka uygunluğunun denetimi konusunda herhangi bir yetkisibulunmadığından sulh ceza hâkimliğine itiraz edilmeden idari yargıda tam yargıdavası açılamayacağını açıklamıştır (B.T., §§70, 71).

51. Öte yandan sulh ceza hâkiminin idari gözetim kararınınhukuka uygun olduğuna hükmetmesi durumunda -idari yargı merciinin idari gözetimkararının hukukiliğini denetleme yetkisinin bulunmadığı gözetildiğinde- 2577sayılı Kanun'un 2. maddesinde öngörülen tam yargı davasının idari gözetimkararının hukuka aykırı olduğu şikâyetlerine bağlı tazminat istemi yönündenetkisiz hâle geleceği anlaşılmaktadır. Bu gibi hâllerde sulh ceza hâkiminin retkararından itibaren süresi içinde doğrudan Anayasa Mahkemesine bireyselbaşvuruda bulunulabilir (B.T., §72).

52. Sulh ceza hâkiminin idari gözetim kararının hukuka aykırıolduğu gerekçesiyle itirazı kabul etmesi hâlinde tam yargı davası açılmasınıengelleyici bir düzenleme bulunmadığından bu yol tüketilmeden AnayasaMahkemesine bireysel başvuruda bulunulamaz (B.T.,§ 73).

53. Yukarıdaki açıklamaların ışığında Adana 4. Sulh CezaHâkimliğinin 8/9/2014 tarihli kararına istinaden 19/9/2014 tarihinde idarigözetimleri sona eren başvurucuların uğradıklarını öne sürdükleri maddi vemanevi zararlarının karşılanması bakımından başarı şansı sunma, yeterli giderimsağlama kapasitesini haiz ve ulaşılabilir olduğu görülen tam yargı davası yolu tüketilmeden yapılanbaşvurunun incelenmesinin bireysel başvurunun ikincilniteliği ile bağdaşmadığı sonucuna varılmıştır.

54. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğer kabuledilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezolduğuna karar verilmesi gerekir.

55. Başvurucuların bu karardan sonra idari yargıda açacaklarıdava süresi hususunda kötü muamele yasağının incelendiği kısımda yapılanaçıklamaların (bkz. § 44) burada da geçerli olduğu ifade edilmelidir.

VI. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Kamuya açık belgelerde başvurucuların kimliklerinin gizlitutulması talebinin KABULÜNE,

B. 1. Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğineilişkin iddianın başvuru yollarınıntüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

2. Kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianın başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyleKABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

C. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk MuhakemeleriKanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca başvurucularınyargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAF TUTULMASINA 26/12/2018 tarihindeOYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Full & Egal Universal Law Academy