Anasayasa Mahkemesi - Bireysel Başvuru - KEMAL AKTAŞ VE SELMA IRMAK Başvurusuna İlişkin Karar - 3/1/2014

Başkan

:

Alparslan ALTAN

Üyeler

:

Serdar ÖZGÜLDÜR

Recep KÖMÜRCÜ

Muammer TOPAL

M. Emin KUZ

Raportör

:

Serhat ALTINKÖK

Başvurucular

:

Kemal AKTAŞ

Selma IRMAK

Vekili

:

Av. Cihan AYDIN

Av. Erhan ÜRKÜT

Av. Meral Danış BEŞTAŞ

Av. Tahir ELÇİ

Av. Nahit EREN

Av. Semire NERGİZ

I. BAŞVURUNUNKONUSU

1.Başvurucular, tutuklanmalarını haklı gösterecek somut olay, olgu ve bilgiolmadığı halde tutuklandıklarını, yerel mahkemelerin “klişe gerekçelerle”tahliye taleplerini reddettiğini, tutukluluğun makul süreyi aştığını,milletvekili seçildikten sonra tutuklu bulundurulmalarının siyasi faaliyettebulunma hakkına yönelik ağır bir müdahale olduğunu, emsal nitelikteki AnayasaMahkemesi kararının kendileri hakkında uygulanmadığını, yargılanmalarısırasında tabii hakim ilkesinin gözetilmediğini ileri sürerek Anayasa’nın 10.,19., 37. ve 67. maddelerinin ihlal edildiğini iddia etmişlerdir.

II. BAŞVURUSÜRECİ

2. Başvuru,31/12/2013 tarihinde Diyarbakır 6. Ağır Ceza Mahkemesi vasıtasıyla yapılmıştır.Dilekçe ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi neticesinde Komisyonasunulmasına engel bir eksikliğin bulunmadığı tespit edilmiştir.

3. İkinciBölüm Birinci Komisyonunca, 3/1/2014 tarihinde başvurunun Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün 33. maddesinin (3) numaralı fıkrası uyarınca,kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına, dosyanın Bölümegönderilmesine karar verilmiştir.

4. Bölüm,3/1/2014 tarihinde yapılan toplantıda Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü’nün28. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b) bendi uyarınca kabul edilebilirlikve esas hakkındaki incelemenin birlikte yapılmasına karar vermiştir.

5. Bakanlıkgörüşünü 3/1/2014 tarihinde bildirmiştir. Mahkemenin konuya ilişkin öncekikararları dikkate alındığında bakanlık görüşünün başvurucuya bildirilmesininbaşvurucu lehine herhangi bir sonuç doğurmayacağı anlaşıldığından bildirimegerek görülmemiştir.

III. OLAY VEOLGULAR

A. Olaylar

6. Başvurudilekçesinde ifade edildiği şekliyle olaylar şöyledir:

7.Başvurucular 14/4/2009 tarihinde gözaltına alınmış ve 18/4/2009 tarihindetutuklanmışlardır.

8.Başvurucular tutuklu iken 12/6/2011 tarihinde yapılan genel seçimde, KemalAKTAŞ Van ve Selma IRMAK Şırnak illerinden bağımsız milletvekiliseçilmişlerdir.

9. Hazırlıksoruşturmasının ardından başvurucu Kemal AKTAŞ hakkında 26/9/2004 tarih ve 5237sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 314. maddesinin (1) numaralı fıkrası ve 3713 sayılıTerörle Mücadele Kanunu’nun 5. maddesinin (2) numaralı fıkrasında düzenlenensuçları işlediği, diğer başvurucu Selma IRMAK hakkında ise 5237 sayılı TürkCeza Kanunu’nun 314. maddesinin (2) numaralı ve 3713 sayılı Kanun’un 5.maddesinin (2) numaralı fıkralarında düzenlenen suçları işledikleri iddiasıylakamu davası açılmıştır. Başvurucuların soruşturma ve kovuşturma aşamasındayapmış olduğu tutukluluğa itirazları her seferinde mahkeme tarafından “klişe”gerekçelerle reddedilmiştir.

10.Başvurucular, milletvekili seçilmelerinin ardından tahliye talebiyle Diyarbakır6. Ağır Ceza Mahkemesine başvurmuş, Mahkeme başvurucuların talebini 25/6/2011tarihinde özetle, başvurucular hakkında,kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren olguların ve ayrıca, sanıklarınkaçacağı, delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme, tanık veya başkalarıüzerinde baskı yapma olasılıklarının bulunması, delillerin henüz okunamamışolması bunların yanında, sanıkların 5271 Sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun100/3-a maddesinde sayılan suçlardan birini işlediği hususunda yoğun şüpheninvarlığı gerekçesiyle reddetmiş ve tutukluluk hallerinin devamınakarar vermiştir.

11.Başvurucular son olarak, Anayasa Mahkemesince verilen 4/12/2013 tarih ve B. No:2012/1272 sayılı karara dayanarak, yargılamasının devam ettiği Diyarbakır 6.Ağır Ceza Mahkemesinden 6/12/2013 tarihinde tahliye edilmelerini talepetmişlerdir.

12. Diyarbakır6. Ağır Ceza Mahkemesi, başvurucuların talebini 16/12/2013 tarihinde talebireddetmiştir.

13.Diyarbakır 6. Ağır Ceza Mahkemesinin 16/12/2013 tarihli ret kararına karşıbaşvurucularca, 17/12/2013 tarihinde Diyarbakır 4. Ağır Ceza Mahkemesine itirazedilmiştir.

14. İtirazıinceleyen Diyarbakır 4. Ağır Ceza Mahkemesi, başvurucuların itirazını20/12/2013 tarih ve 2013/696 Değişik İş sayılı kararı ile reddetmiştir.

15.Başvurucular hakkındaki ceza davası ilk derece mahkemesi önünde derdesttir.

B. İlgiliHukuk

16.Anayasa’nın “Yasama dokunulmazlığı”başlıklı 83. maddesi şöyledir:

“TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyeleri, Meclis çalışmalarındaki oy ve sözlerinden,Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden, o oturumdaki Başkanlık Divanınınteklifi üzerine Meclisce başka bir karar alınmadıkçabunları Meclis dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar.

Seçimdenönce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisinkararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz.Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali ve seçimden önce soruşturmasına başlanılmışolmak kaydıyla Anayasanın 14 üncü maddesindekidurumlar bu hükmün dışındadır. Ancak, bu halde yetkili makam, durumu hemen vedoğrudan doğruya Türkiye Büyük Millet Meclisine bildirmek zorundadır.

TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyesi hakkında, seçiminden önce veya sonra verilmiş birceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sıfatının sona ermesine bırakılır;üyelik süresince zamanaşımı işlemez.

Tekrarseçilen milletvekili hakkında soruşturma ve kovuşturma, Meclisin yenidendokunulmazlığını kaldırmasına bağlıdır.

TürkiyeBüyük Millet Meclisindeki siyasî parti gruplarınca, yasama dokunulmazlığı ileilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.”

17.Anayasa’nın “Temel hak ve hürriyetlerinkötüye kullanılamaması” başlıklı 14. maddesi şöyledir:

“Anayasadayer alan hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmezbütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına dayanan demokratik ve lâik Cumhuriyetiortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler biçiminde kullanılamaz.

Anayasahükümlerinden hiçbiri, Devlete veya kişilere, Anayasayla tanınan temel hak vehürriyetlerin yok edilmesini veya Anayasada belirtilenden daha geniş şekildesınırlandırılmasını amaçlayan bir faaliyette bulunmayı mümkün kılacak şekildeyorumlanamaz.

Buhükümlere aykırı faaliyette bulunanlar hakkında uygulanacak müeyyideler,kanunla düzenlenir.”

18. 5237sayılı Kanun’un 314. maddenin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:

“Bu kısmındördüncü ve beşinci bölümlerinde yer alan suçları işlemek amacıyla, silahlıörgüt kuran veya yöneten kişi, on yıldan onbeş yılakadar hapis cezası ile cezalandırılır.”

Birincifıkrada tanımlanan örgüte üye olanlara, beş yıldan on yıla kadar hapis cezasıverilir.”

19.12/4/1991 tarih ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu’nun 5. maddesinin (2)numaralı fıkrası şöyledir:

“Suçun,örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmiş olması dolayısıyla ilgili maddesindecezasının artırılması öngörülmüşse; sadece bu madde hükmüne göre cezada artırımyapılır. Ancak, yapılacak artırım, cezanın üçte ikisinden az olamaz.”

20.4/12/2004 tarih ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesişöyledir:

“(1)Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren olguların ve bir tutuklama nedenininbulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir.İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmamasıhalinde, tutuklama kararı verilemez.

(2)Aşağıdaki hallerde bir tutuklama nedeni var sayılabilir:

a) Şüpheliveya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somutolgular varsa.

b) Şüpheliveya sanığın davranışları;

1.Delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme,

2. Tanık,mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma,

Hususlarındakuvvetli şüphe oluşturuyorsa.

(3)Aşağıdaki suçların işlendiği hususunda kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığıhalinde, tutuklama nedeni var sayılabilir:

a)26.9.2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunundayer alan; (1)

…

9. Suçişlemek amacıyla örgüt kurma (iki, yedi ve sekizinci fıkralar hariç, madde220),

10.Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (madde 302, 303, 304, 307, 308),

11.Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310, 311,312, 313, 314, 315),

…

(4)(Değişik: 2/7/2012-6352/96 md.) Sadece adlî para cezasını gerektiren veyahapis cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararıverilemez.”

21. 5271sayılı Kanun’un 109. maddesi şöyledir:

“(1)(Değişik: 2/7/2012-6352/98 md.) Bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, 100 üncü maddede belirtilen tutuklama sebeplerinin varlığıhalinde, şüphelinin tutuklanması yerine adlî kontrol altına alınmasına kararverilebilir.

(2) Kanundatutuklama yasağı öngörülen hallerde de, adlî kontroleilişkin hükümler uygulanabilir.

(3) Adlîkontrol, şüphelinin aşağıda gösterilen bir veya birden fazla yükümlülüğe tabitutulmasını içerir:

a) Yurtdışına çıkamamak.

b) Hâkimtarafından belirlenen yerlere, belirtilen süreler içinde düzenli olarakbaşvurmak.

c) Hâkiminbelirttiği merci veya kişilerin çağrılarına ve gerektiğinde meslekî uğraşlarınailişkin veya eğitime devam konularındaki kontrol tedbirlerine uymak.

d) Hertürlü taşıtları veya bunlardan bazılarını kullanamamak ve gerektiğinde kaleme,makbuz karşılığında sürücü belgesini teslim etmek.

e)Özellikle uyuşturucu, uyarıcı veya uçucu maddeler ile alkol bağımlılığındanarınmak amacıyla, hastaneye yatmak dahil, tedavi veya muayene tedbirlerine tâbiolmak ve bunları kabul etmek.

f)Şüphelinin parasal durumu göz önünde bulundurularak, miktarı ve bir defada veyabirden çok taksitlerle ödeme süreleri, Cumhuriyet savcısının isteği üzerinehâkimce belirlenecek bir güvence miktarını yatırmak.

g) Silâhbulunduramamak veya taşıyamamak, gerektiğinde sahip olunan silâhları makbuzkarşılığında adlî emanete teslim etmek.

h)Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim tarafından miktarı ve ödeme süresibelirlenecek parayı suç mağdurunun haklarını güvence altına almak üzere aynîveya kişisel güvenceye bağlamak.

i) Aileyükümlülüklerini yerine getireceğine ve adlî kararlar gereğince ödemeye mahkûmedildiği nafakayı düzenli olarak ödeyeceğine dair güvence vermek.

j) (Ek:2/7/2012-6352/98 md.) Konutunu terk etmemek.

k) (Ek:2/7/2012-6352/98 md.) Belirli bir yerleşim bölgesiniterk etmemek.

l) (Ek:2/7/2012-6352/98 md.) Belirlenen yer veya bölgeleregitmemek.

(4) (Ek:25/5/2005 – 5353/14 md.; Mülga: 2/7/2012-6352/98 md.)

(5) Hâkimveya Cumhuriyet savcısı (d) bendinde belirtilen yükümlülüğün uygulamasındaşüphelinin meslekî uğraşılarında araç kullanmasına sürekli veya geçici olarakizin verebilir.

(6) Adlîkontrol altında geçen süre, şahsî hürriyeti sınırlama sebebi sayılarak cezadanmahsup edilemez. Bu hüküm, maddenin üçüncü fıkrasının (e) bendinde belirtilenhallerde uygulanmaz.

(7) (Ek:6/12/2006 – 5560/19 md.) Kanunlarda öngörülen tutukluluksürelerinin dolması nedeniyle salıverilenler hakkında (…) adlî kontrole ilişkinhükümler uygulanabilir.”

IV. İNCELEME VEGEREKÇE

22.Mahkemenin 3/1/2014 tarihinde yapmış olduğu toplantıda, başvurucunun 31/12/2013tarih ve 2014/85 numaralı bireysel başvurusu incelenip gereği düşünüldü:

A. Başvurucularınİddiaları

23.Başvurucular;

i. Tutuklanmalarını haklı gösterecek somut olay, olgu ve bilgiolmadığı halde tutuklandıklarını, yerel mahkemelerin “klişe gerekçelerle”tahliye taleplerini reddettiğini, tutukluluğun makul süreyi aştığını ilerisürerek Anayasa’nın 19. maddesinin,

ii. 12/6/2011 tarihinde milletvekili seçildiklerini, Anayasa’nın67. maddesinde seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içindesiyasi faaliyette bulunma hakkının güvence altına alınmasına rağmenmilletvekili seçildikten sonra tahliye edilmemesi nedeniyle Türkiye BüyükMillet Meclisinde yemin edemediklerini ve milletvekilliği görevini fiilenyerine getiremediklerini, tutukluluk halinin milletvekili olarak siyasifaaliyette bulunma ve temsil hakkını engellemesi nedeniyle seçilme hakkına birmüdahale olduğunu, milletvekili seçildikten sonraki tahliye taleplerininreddine ilişkin mahkeme kararlarında seçilme ve temsil hakkıyla yargılamanıntutuklu olarak sürdürülmesindeki kamu yararı arasında makul dengeningözetilmediğini, milletvekili olduktan sonra tutuklu kaldıkları süre degözetildiğinde seçilme ve milletvekili olarak siyasi faaliyette bulunma hakkınayönelik ağır müdahalenin ölçülü ve demokratik toplum düzeninin gereklerineuygun olmadığını ileri sürerek Anayasa’nın 67. maddesinin,

iii. Milletvekili genel seçimi ile bağımsız milletvekili olarakseçilmelerinin ardından ilk derece mahkemesinin tutuklama tedbiri konusundakitutumunda hiçbir değişiklik gözlenmediğini, 5/7/2012tarih ve 6352 sayılı Yargı Hizmetlerinin Etkinleştirilmesi Amacıyla BazıKanunlarda Değişiklik Yapılması ve Basın Yayın Yoluyla İşlenen Suçlara İlişkinDava ve Cezaların Ertelenmesi Hakkında Kanun’un yürürlüğe girmesinin ardındanderece mahkemelerince verilen kararlarda hedeflenen meşru amaçla yapılanmüdahale arasında gözetilmesi gereken denge açısından lehlerine olan adlikontrol tedbirlerinin yeterince dikkate alınmadığını, Anayasa Mahkemesinin4/12/2013 tarih ve B. No: 2012/1272 sayılı kararını emsal göstererek Diyarbakır6. Ağır Ceza Mahkemesine yaptıkları başvuruların “klişe gerekçelerle”reddedildiğini, Anayasa’nın 153. maddesinin son fıkrasına göre AnayasaMahkemesinin kararlarının yasama, yürütme ve yargı organlarını bağlamasına ve6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluş ve Yargılama Usulüne Dair Kanunun 50.maddesi uyarınca da Anayasa Mahkemesinin kararlarının gereğinin yerinegetirilmesinin bir zorunluluk olmasına rağmen derece mahkemesinin tutuklamakararında ısrar etmesinin “kanun önündeeşitlik” ilkesini ihlal ettiğini ileri sürerek Anayasa’nın 10.maddesinin,

iv.6352 sayılı Kanun’un 105. maddesi ile 4/12/2004 tarih ve 5271 sayılı Kanun’un250., 251. ve 252. maddelerinin yürürlükten kaldırıldığını, ancak aynı kanunungeçici 2. maddesinin (4) numaralı fıkrasının“Ceza Muhakemesi Kanununun yürürlüktenkaldırılan 250. maddesinin birinci fıkrasına göre görevlendirilen mahkemelerdeaçılmış olan davalara, kesin hükümle sonuçlandırılıncaya kadar bu mahkemelercebakmaya devam olunur. Bu davalarda, yetkisizlik veya görevsizlik karanverilemez. 12/4/1991 tarihli ve 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun 10 uncumaddesinin kovuşturmaya ilişkin hükümleri bu davalarda da uygulanır.” hükmüne göre aynı suçlarabakmakla yetkili iki ayrı mahkeme kurulduğunu, “tabii/olağan mahkeme” ilkesinin bir uyuşmazlığı yargılayacakolan mahkemenin o uyuşmazlığın doğmasından önce kanunen belli olması veyargılanacak olayın meydana geldiği anda o olay için kanunun önceden öngördüğümahkeme anlamına geldiğini, bu mahkemenin hâkiminin de “tabii hâkim” olduğunu, bir uyuşmazlığınancak doğumu anında görevli ve yetkili olan mahkeme tarafındangörülebileceğini, tabii hâkim ilkesine göre davanın olaydan sonra çıkarılacakbir kanunla kurulacak bir mahkeme tarafından görülemeyeceğini, tabii hâkimilkesinin sonucu olarak “olağanüstü/istisnai” mahkemelerin kurulamayacağını,6352 sayılı Kanun’un 75. maddesiyle 12/4/1991 tarih ve 3713 sayılı Kanun’un 10.maddesinin yeniden düzenlenerek bu Kanun kapsamına giren suçların soruşturma vekovuşturma usulleri yeniden düzenlenerek yeni mahkemelerin kurulmasının tabiihâkim ilkesine aykırı olduğunu ileri sürerek Anayasa’nın 37. maddesinin,

ihlal edildiğini iddia etmişlerdir.

B. Değerlendirme

1. Kabul Edilebilirlik Yönünden

a. Adil Yargılanma Hakkı Yönünden

24. Başvurucular,haklarındaki davanın tabii hâkim ilkesine aykırı olarak olağanüstü bir mahkemetarafından görüldüğünden şikâyet etmişlerdir.

25.Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ve 30/3/2011 tarih ve 6216 sayılıAnayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunu’nun 45.maddesinin (1) numaralı fıkrası gereğince Anayasa Mahkemesine yapılan birbireysel başvurunun esasının incelenebilmesi için, kamu gücü tarafındanmüdahale edildiği iddia edilen hakkın Anayasa’da güvence altına alınmışolmasının yanı sıra Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (“AİHS”) ve Türkiye’nintaraf olduğu ek protokollerinin kapsamına da girmesi gerekir. Bir başkaifadeyle, Anayasa ve AİHS’nin ortak koruma alanı dışında kalan bir hak ihlaliiddiasını içeren başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi mümkündeğildir (B. No: 2012/1049, 26/3/2013, § 18).

26. AnayasaMahkemesi, olayların başvurucular tarafından yapılan hukuki nitelendirmesi ilebağlı olmayıp, olay ve olguların hukuki tavsifini kendisi takdir eder.Başvurucuların, haklarındaki davanın tabii hâkim ilkesine aykırı olarak olağanüstübir mahkeme tarafından görüldüğü yönündeki şikâyetlerinin Anayasa’nın 36.maddesinde yer alan “adil yargılanma hakkı”kapsamında değerlendirilmesi gerekir.

27.Anayasa’nın 36. maddesinin birinci fıkrasında herkesin meşru vasıta veyollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalıolarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğubelirtilmiştir. Anayasa’da adil yargılanma hakkının kapsamı düzenlenmediğindenbu hakkın kapsam ve içeriği, AİHS’in “Adil yargılanma hakkı” kenar başlıklı 6.maddesi çerçevesinde belirlenmelidir (B. No: 2012/13, 2/7/2013, § 38).

28. 6216sayılı Kanun’un 45. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:

“İhlaleneden olduğu ileri sürülen işlem, eylem ya da ihmal için kanunda öngörülmüşidari ve yargısal başvuru yollarının tamamının bireysel başvuru yapılmadan öncetüketilmiş olması gerekir.”

29. Buhüküm uyarınca Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmak için ihlaleneden olduğu iddia edilen işlem veya eylem için idari ve yargısal başvuruyollarının tamamının tüketilmiş olması gerekir.

30. Ziratemel hak ve özgürlüklere saygı, devletin tüm organlarının uyması gereken birilke olup bu ilkeye uygun davranılmadığı takdirde ortaya çıkan ihlale karşıöncelikle yetkili idari mercilere ve derece mahkemelerine başvurulmalıdır.Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru, ikincil nitelikte bir kanun yoludur.Temel hak ve özgürlüklerin ihlal edildiği iddialarının öncelikle genel yargımercilerinde olağan kanun yolları vasıtasıyla çözüme kavuşturulması gerekir.Bireysel başvuru yoluna, iddia edilen hak ihlallerinin bu olağan denetimmekanizması içinde giderilememesi durumunda başvurulabilir (B. No: 2012/946,26/3/2013, §§ 17–18). Başvurucular hakkındaki dava derece mahkemesi önündederdesttir. Bu şikâyet bakımından başvuru yolları henüz tüketilmemiştir.

31.Açıklanan nedenlerle, başvurunun bu kısmının“başvuru yollarının tüketilmemiş olması” nedeniyle kabul edilemezolduğuna karar verilmesi gerekir.

b. Eşitlik İlkesi Yönünden

32.Başvurucular, Anayasa’nın 10. maddesinde düzenlenen “kanun önünde eşitlik ilkesi”nin ihlal edildiğini ileri sürmüştür.

33.Başvurucuların, Anayasa’nın 10. maddesinin ihlal edildiğine yönelikiddialarının, soyut olarak değerlendirilmesi mümkün olmayıp, mutlaka AİHSkapsamında yer alan diğer temel hak ve özgürlüklerle bağlantılı olarak elealınması gerekir (B. No: 2012/1049, 26/3/2013, § 33).

34.Başvurucuların, eşitlik ilkesinin ihlali iddiasının esas olarak kişi özgürlüğüve güvenliği hakkı çerçevesinde ve bu hakla bağlantılı olarak ele alınmasıgerekir. Dolayısıyla kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkı bakımından eşitlikilkesi, bağımsız nitelikte koruma işlevine sahip olmayıp, bu hakkınkullanılmasını, korunmasını ve başvuru yollarını güvence altına alantamamlayıcı nitelikte haklardandır (B. No: 2012/1049, 26/3/2013, § 34).

35.Açıklanan nedenlerle, başvurucuların Anayasa’nın 10. maddesinin ihlal edildiğiyönündeki iddialarının, Anayasa’nın 19. maddesinin ihlal edildiği yönündekiiddialar çerçevesinde değerlendirilmesi gerekir.

c. Başvurucuların Diğer ŞikâyetleriYönünden

36.Başvurucuların, tutukluluğun makul süreyi aştığı, formül gerekçelerletutukluluğun devamına karar verildiği ve seçilme hakkının ihlal edildiğineilişkin şikâyetleri açıkça dayanaktan yoksun değildir. Ayrıca başka bir kabuledilemezlik nedeni de bulunmadığı için başvurunun bu şikâyetlere ilişkinkısmının kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.

2. Esas Yönünden

a. Anayasa’nın 19. Maddesinin YedinciFıkrasının İhlal Edildiği İddiası

37.Başvurucular, tahliye taleplerinin sürekli formül gerekçelerle reddedildiğindenve makul olmayan bir süredir tutuklu olduklarından şikâyet etmişlerdir.

38.Bakanlık görüşünde, Anayasa Mahkemesinin, benzer durumda yapılan başvurularailişkin olarak verdiği 4 Aralık 2012 tarihli iki kararında, seçilme hakkınınsadece seçimlerde aday olma hakkını değil, aynı zamanda seçildikten sonramilletvekili olarak parlamentoda bulunma hakkını da ihtiva ettiği, 5271 sayılıKanun’un 109. maddesinin (3) numaralı fıkrasında tutuklama yerine öngörülenadli kontrol hükümlerinin 6352 sayılı Kanunla yapılan değişikliğin yürürlüğegirdiği 5/7/2012 tarihinden itibaren başvurucuların lehine de uygulanmaimkanının ortaya çıktığı ve seçilmiş bir milletvekilinin siyasi faaliyettebulunma ve temsil hakkı ile davanın tutuklu sürdürülmesindeki kamu yararıarasında ölçülü bir denge kurulmadığı gerekçesiyle tutuklu kalınan süreninmakul olmadığı sonucuna vardığı belirtilerek somut başvurunun incelenmesinde buhususların göz önünde tutulması gerektiği ve takdirin Anayasa Mahkemesine aitolduğu ifade edilmiştir.

39.Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrası şöyledir:

“Tutuklanankişilerin, makul süre içinde yargılanmayı ve soruşturma veya kovuşturmasırasında serbest bırakılmayı isteme hakları vardır. Serbest bırakılmailgilinin yargılama süresince duruşmada hazır bulunmasını veya hükmün yerinegetirilmesini sağlamak için bir güvenceye bağlanabilir.”

40.Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrasında bir ceza soruşturması kapsamındatutuklanan kişilerin, yargılamanın makul sürede bitirilmesini ve soruşturmaveya kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme haklarına sahip olduğugüvence altına alınmıştır.

41.Tutukluluk süresinin makul olup olmadığı konusunun, genel bir ilke çerçevesindedeğerlendirilmesi mümkün değildir. Bir sanığın tutuklu olarak bulundurulduğusürenin makul olup olmadığı, her davanın kendi özelliklerine göredeğerlendirilmelidir. Anayasa’nın 38. maddesinde “Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz”şeklinde ifadesini bulan masumiyet karinesi, yargılama süresince kişininhürriyetinin esas, tutukluluğun ise istisna olmasını gerektirmektedir.Tutukluluğun devamı ancak masumiyet karinesine rağmen Anayasa’nın 19.maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkından dahaağır basan gerçek bir kamu yararının mevcut olması durumunda haklı bulunabilir(B. No: 2012/1137, 2/7/2013, § 61; Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz: Labita/İtalya [BD], no.26772/95, 6/4/2000, § 152).

42. Birdavada tutukluluğun belli bir süreyi aşmamasını sağlamak, öncelikle derecemahkemelerinin görevidir. Bu amaçla, yukarıda belirtilen kamu yararı gereğinietkileyen tüm olayların derece mahkemeleri tarafından incelenmesi ve serbestbırakılma taleplerine ilişkin kararlarda bu olgu ve olayların ortaya konulmasıgerekir (B. No: 2012/1137, 2/7/2013, § 62).

43.Tutuklama tedbirine kişilerin suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunmasınınyanı sıra bu kişilerin kaçmalarını, delillerin yok edilmesini veyadeğiştirilmesini önlemek maksadıyla başvurulabilir. Başlangıçtaki bu tutuklamanedenleri belli bir süreye kadar tutukluluğun devamı için yeterli görülebilirsede bu süre geçtikten sonra, uzatmaya ilişkin kararlarda tutuklama nedenlerininhâlâ devam ettiğinin gerekçeleriyle birlikte gösterilmesi gerekir. Bugerekçeler “ilgili” ve “yeterli” görüldüğü takdirde, yargılamasürecinin özenli yürütülüp yürütülmediği de incelenmelidir. Davanınkarmaşıklığı, organize suçlara dair olup olmadığı veya sanık sayısı gibifaktörler sürecin işleyişinde gösterilen özenin değerlendirilmesinde dikkatealınır. Tüm bu unsurların birlikte değerlendirilmesiyle sürenin makul olupolmadığı konusunda bir sonuca ulaşılabilir (B. No: 2012/1137, 2/7/2013, § 63).Tutukluluk süresinin makul seviyede kalması için ilgili makamların almışoldukları önlemler de dahil olmak üzere tüm bu unsurların birliktedeğerlendirilmesiyle sürenin makul olup olmadığı konusunda bir sonucaulaşılabilir (Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz: Chraidi/Almanya, B. No. 65655/01, 26/10/2006, §§42–45).

44.Dolayısıyla Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrasının ihlal edilipedilmediğinin değerlendirmesinde esas olarak, serbest bırakılma taleplerineilişkin kararların gerekçelerine bakılmalı ve tutuklu bulunan kişilertarafından yapılan tutukluluğa itiraz başvurularında sunulan belgelerçerçevesinde kararların yeterince gerekçelendirilmiş olup olmadığı göz önünealınmalıdır. Öte yandan hukuka uygun olarak tutuklanan bir kişinin, suçişlediği yönünde kuvvetli belirti ve tutuklama nedenlerinden biri veyabirkaçının varlığı devam ettiği sürece ilke olarak belli bir süreye kadartutukluluk halinin makul kabul edilmesi gerekir (B. No: 2012/1137, 2/7/2013, §§63-64).

45. Diğertaraftan özgürlük hakkı, adli makamlarla güvenlik görevlilerinin özellikleorganize suçlarla etkili bir şekilde mücadelesini aşırı derecede güçleştirmeyeneden olabilecek biçimde yorumlanmamalıdır. Nitekim Avrupa İnsan HaklarıMahkemesi (“AİHM”), Sözleşme’nin 5. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (c)bendinin, AİHS’e Taraf Devletlerin güvenlikgörevlilerinin bilhassa organize olanlar olmak üzere suçlulukla etkili olarakmücadelesini aşırı derecede güçleştirmeye sebep olabilecek biçimdeuygulanmaması gerektiğini vurgulamaktadır (Dinçve Çakır/Türkiye, B. No. 66066/09, 9/7/2013, § 46).

46. Bir kişinin gerekçeden tamamen yoksun bir yargıkararıyla tutuklanması ve tutukluluğun uzatılması kabul edilemez (Benzer yöndekiAİHM kararları için bkz: Nakhmanovich/Rusya, B. No: 55669/00, 2/3/2006, § 70; Belevitskiy/Rusya, B. No: 72967/01, 1/3/2007, § 91).Bununla beraber tutukluluğu meşru kılan gerekçeler gösterilerek bir zanlı ya da sanığıntutuklanmasının keyfi olduğunu söylemek mümkün değildir. Ancak aşırı derecedekısa gerekçelerle ve hiçbir yasal hüküm gösterilmeden tutuklama kararı vermekya da tutukluluğu devam ettirmek bu çerçevede değerlendirilmemelidir (Benzeryöndeki AİHM kararı için bkz: Mooren/Almanya [BD], B. No: 11364/03, 9/7/2009, § 79).

47. İtirazveya temyiz merciinin, itiraz veya temyiz incelemesine konu mahkeme kararına vebu karardaki gerekçelere katıldığı durumlarda, buna ilişkin kararını ayrıntılıolarak gerekçelendirmemesi, kural olarak, gerekçeli karar hakkına aykırılıkteşkil etmez (Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz: García Ruiz/İspanya,B. No: 30544/96, 21/1/1999, § 26).

48. Makulsürenin hesaplanmasında sürenin başlangıcı, başvurucunun daha önce yakalanıpgözaltına alındığı durumlarda bu tarih, doğrudan tutuklandığı durumlarda isetutuklama tarihidir. Sürenin sonu ise kural olarak kişinin serbest bırakıldığıtarihtir. Ancak kişinin, tutuklu olarak yargılanmakta olduğu davadamahkumiyetine karar verilmiş ise mahkûmiyet tarihi itibarıyla da tutuklulukhali sona erer (B. No: 2012/237, 2/7/2013, §§ 66, 67).

49. Somutolayda başvurucular, milletvekili seçilmelerinin ardından tahliye talebiyleDiyarbakır 6. Ağır Ceza Mahkemesine başvurmuş, mahkeme başvurucularınAnayasa’nın 83. maddesindeki yasama dokunulmazlığından yararlanamayacaklarıgerekçesiyle tahliye talebini reddetmiştir (bkz: §10). Başvurucular son olarak Anayasa Mahkemesince verilen 4/12/2013 tarih ve B.No: 2012/1272 sayılı karara dayanarak, yargılamalarının devam ettiği Diyarbakır6. Ağır Ceza Mahkemesinden 6/12/2013 tarihinde tahliyelerini talep etmişlerdir.

50.Diyarbakır 6. Ağır Ceza Mahkemesi, başvurucuların talebini özetle, AnayasaMahkemesi kararlarının farklı etkilerinin olduğunu, soyut ve somut normdenetimi ile bireysel başvuru sonucu verilen kararların etkisi, bağlayıcılığı,kesinliği ve uygulamasının farklı olduğunu, iptal ve itiraz davalarıneticesinde verilen Anayasa Mahkemesi kararlarının genel hukuki bağlayıcılıkgücüne sahip olduğunu, Anayasa’nın 148. ve 6216 sayılı Kanun’un 45.maddelerinde bireysel başvurunun kapsamının belirlendiğini, bireysel başvurudaöncelikle başvurucunun bireysel bir menfaatinin bulunup bulunmadığınınincelendiğini, 6216 sayılı Kanun’un 46. maddesine göre ihlale yol açtığı iddiaedilen işlem ve kararlardan kişisel olarak doğrudan etkilenen kişilerinbireysel başvuru hakkına sahip olduğunu, Anayasa Mahkemesi İç Tüzüğünün 79.maddesine göre Anayasa Mahkemesi Bölümlerince gerekli görüldüğü takdirde 6216sayılı Kanun’un 50. maddesinin (1) numaralı fıkrası doğrultusunda ihlalin vesonuçlarının hangi şekilde ortadan kaldırılabileceği hususunda yapılmasıgerekenlerin bildirileceğinin hükme bağlandığını, Anayasa Mahkemesinin bireyselbaşvuru sonucunda verdiği kararların soyut ve somut norm denetiminden farklıolarak sadece davanın tarafı olan kişiler açısından etkili olacağını, sadecekişisel ve güncel bir hakkı doğrudan etkilenenlerin bireysel başvurudabulunabileceğini ve bu başvuru neticesinde ortaya çıkacak Anayasa Mahkemesikararının ilgili kişi ve başvuruya konu idari işlem ya da karar açısındangeçerli ve bağlayıcı olacağını, başvurucular tarafından Anayasa Mahkemesinceverilen 4/12/2013 tarih ve B. No: 2012/1272 sayılı karar emsal gösterilerekyapılan tahliye talebinin suçun vasfı, mevcut delil durumu, atılı suçun 5271sayılı Kanun’un 100. maddesinin (3) numaralı fıkrasında sayılanlardan olması veadli kontrol tedbirinin yetersiz kalacağını belirterek 16/12/2013 tarihindereddetmiştir.

51.Başvurucular, Diyarbakır 6. Ağır Ceza Mahkemesinin 16/12/2013 tarihli retkararına karşı 17/12/2013 tarihinde Diyarbakır 4. Ağır Ceza Mahkemesine itirazetmiştir. İtirazı inceleyen Diyarbakır 4. Ağır Ceza Mahkemesi, başvurucularıntahliye talebini reddeden mahkemenin gerekçelerine ek olarak, tutukluluğun hersomut olayın kendi özelliklerine göre değerlendirilmesi gerektiğini,başvurucuların yargılandığı dosyadaki somut olgu ve olaylara değinerek isnatolunan suçları işledikleri yönünde kuvvetli suç şüphesinin devam ettiğinibelirtmiş ve itirazı 20/12/2013 tarih ve 2013/696 Değişik İş sayılı kararı ilereddetmiştir.

52. Somutolayda başvurucular, 14/4/2009 tarihinde gözaltına alınmışlar ve 18/4/2009tarihinde tutuklanmışlardır. Anayasa Mahkemesine başvuru tarihi itibarıylabaşvurucuların tutukluluk süresi 4 yıl 8 ay 16 gündür.

53.Anayasa’nın 67. maddesi seçme, seçilme ve siyasi faaliyette bulunma haklarınıgüvenceye almaktadır. 67. maddenin birinci fıkrasına göre, “Vatandaşlar,kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veyabir siyasi parti içinde siyasi faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılmahakkına sahiptir”. Seçimler ve siyasi haklar Anayasa’nın 2. maddesindeifadesini bulan demokratik devletin vazgeçilmez unsurlarıdır. Siyasi haklar,seçimlerde oy kullanma, aday olma ve seçilme haklarının yanında siyasifaaliyette bulunma hakkını da kapsar.

54. Seçilmehakkı sadece seçimlerde aday olma hakkını değil, aynı zamanda seçildikten sonramilletvekili olarak parlamentoda bulunma hakkını da ihtiva etmektedir. Bu dahiç kuşkusuz, kişinin seçildikten sonra milletvekili sıfatıyla temsil yetkisinifiilen kullanabilmesini gerektirir. Bu bağlamda seçilmiş milletvekilinin yasamafaaliyetine katılmasına yönelik müdahale, sadece onun seçilme hakkına değil,aynı zamanda seçmenlerinin serbest iradelerini açıklama hakkına da yönelik birmüdahale teşkil edebilir (Benzer yöndeki AİHM kararı için bkz:Sadak ve Diğerleri/Türkiye, B.No: 25144/94, 26149/95, 26154/95, 27100/95, 27101/95, 11/6/2002, §§ 33, 40).AİHM, milletvekili–seçmen ilişkisinden hareketle, ifade özgürlüğünün halkınseçilmiş temsilcileri için özellikle önemli olduğunu, zira milletvekilininseçmeni temsil ettiğini, onların taleplerine dikkat çekerek menfaatlerinisavunduğunu, dolayısıyla bir muhalif milletvekilinin ifade özgürlüğüne yönelikmüdahalenin daha sıkı bir denetimi gerektirdiğini vurgulamıştır (Castells/İspanya, B. No: 11798/85, 23/12/1992, §42).

55.Anayasa’nın 83. maddesi, milletvekillerinin hiç birbaskı ve tehdit altında kalmadan serbestçe yasama faaliyetleriniyürütebilmelerini temin etmek için yasama sorumsuzluğu ve dokunulmazlığıkurumlarına yer vermiştir. Bu bağlamda milletvekillerine yasama faaliyetlerisırasındaki oy ve sözleri nedeniyle mutlak bir sorumsuzluk tanınmıştır. Ayrıcamilletvekillerinin işledikleri iddia edilen suçlar nedeniyle tutulma,tutuklanma, sorgulanma ve yargılanmaya karşı, yasama faaliyetlerine aksatmadankatılmalarını temin etmek maksadıyla dokunulmazlık yoluyla koruma altınaalınmışlardır. Bu güvenceler, milletvekillerine tanınan bir ayrıcalık ya daimtiyaz olmaktan ziyade, temsil ettikleri seçmenlerinin görüş ve düşüncelerininsiyasal alanda gereği gibi yansıtılmasını sağlamaya dönük koruyucutedbirlerdir. Nitekim Anayasa Mahkemesi 30/12/1997 tarihli kararındadokunulmazlığın amacını “yasama organı üyelerini, görevlerini tam olarak yerinegetirmelerini engelleyecek gereksiz suçlamalardan korumak” şeklinde ifadeetmiştir (E. 1997/73, K.1997/73, K.T. 30/12/1997).

56. Bununlabirlikte Anayasa’nın 83. maddesinde yasama dokunulmazlığına bazı istisna vesınırlamalar getirilmiştir. Buna göre dokunulmazlık kural olarakmilletvekilliği süresiyle sınırlıdır. Yine bu süre içerisinde, seçimden önceveya sonra herhangi bir suç işlediği iddiasıyla bir milletvekilinindokunulmazlığının Meclis kararıyla kaldırılabilmesi mümkündür. Ağır cezayıgerektiren suçüstü hali ile seçimden önce soruşturmasına başlanılmış olmakkaydıyla Anayasa’nın 14. maddesindeki durumlar ise dokunulmazlık kapsamıdışında tutulmuştur. Davaya bakan mahkemenin gerekçesinden, başvurucularındurumunu Anayasa’nın 14. maddesi kapsamında kaldığı yönünde değerlendirdiğianlaşılmaktadır.

57. Anayasa’nın83. maddesinde 14. maddeye atıfla getirilen istisna, Anayasa’nın 67.maddesindeki seçilme hakkı da dikkate alındığında dar ve özgürlük lehineyorumlanmalıdır. Bu nedenle tutukluluğunun devamı hakkında karar verilen kişimilletvekili olduğu takdirde, çatışan değerlere bir yenisi eklenmekte ve kişihürriyeti ve güvenliği hakkının yanında, seçilmiş milletvekilinin tutukluolması nedeniyle yasama faaliyetine katılamaması sonucu mahrum kalınan kamuyararının da dikkate alınması gerekmektedir. Bu çerçevede mahkemelerinmilletvekili seçilen kişilerin tutukluluğunun devamına karar verirken hem kişihürriyeti ve güvenliği hakkından hem de seçilme ve siyasi faaliyette bulunmahakkının kullanılmasından kaynaklanan yarardan çok daha ağır basan korunacakbir yararın varlığını somut olgulara dayanarak göstermeleri gerekir. Bununsonucu olarak makul sürenin aşılıp aşılmadığı incelenirken, başvurucularınmilletvekili seçilmesiyle birlikte ileri sürmüş oldukları iddialarıntutukluluğun devamına ilişkin kararlarda gerektiği gibi değerlendirilipdeğerlendirilmediğine de bakılmalıdır. Dolayısıyla, başvurucuların seçilmişmilletvekilleri olarak siyasi faaliyette bulunma ve temsil hakkı ile davanıntutuklu sürdürülmesindeki kamu yararı arasında ölçülü bir denge kurulduğutakdirde, tutukluluğun devamına ilişkin gerekçelerin ilgili ve yeterlioldukları sonucuna varılabilir.

58. Bunedenle, seçimden önce soruşturmasına başlanılmış olmak kaydıyla Anayasa’nın14. maddesi kapsamındaki bir suç isnadıyla yargılanan bir milletvekilinintutukluluk halinin incelenmesi sırasında, bu koruma tedbirinin seçilme hakkınıişlevsiz hale getirebileceği göz ardı edilmemelidir. Bütün Milleti temsil etmeküzere belli bir süre için seçilen milletvekilinin, şayet varsa, bu hakkınıkullanmasına engel olmayacak koruma tedbirlerinin uygulanabilirliği üzerindeözenle durulmalıdır. 5271 sayılı Kanun’un 109. maddesinin (3) numaralıfıkrasında buna imkân tanıyan hükümlere yer verildiği, maddede 6352 sayılıKanun’la yapılan değişiklikler sonucunda bunların sayısının artırıldığı görülmektedir.

59. Başvurucular,milletvekili seçildikleri tarihten Anayasa Mahkemesine başvuru tarihine kadar 2yıl 6 ay 20 gündür tutukludurlar. 5271 sayılı Kanun’un 109. maddesinin (3)numaralı fıkrasında tutuklama yerine öngörülen adli kontrol hükümlerinin 6352sayılı Kanunla yapılan değişikliğin yürürlüğe girdiği 5/7/2012 tarihindenitibaren başvurucular lehine de uygulanma imkanıortaya çıkmıştır. Buna rağmen, anılan kararlarda hedeflenen meşru amaçlayapılan müdahale arasında gözetilmesi gereken denge açısından, mevcut adlikontrol tedbirlerinin yeterince dikkate alınmadığı sonucuna varılmıştır. Busonuç, 6352 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdikten sonraki tahliye talepleriüzerine verilen kararlar bakımından daha belirgindir. Bu durumda, tutukluluğundevamına karar verilirken yargılamanın tutuklu sürdürülmesinden beklenen kamuyararı ile başvurucuların seçilme ve milletvekili olarak siyasi faaliyettebulunma hakkı arasında ölçülü bir denge kurulmadığı ve bu nedenle tutuklukaldıkları sürenin makul olmadığı sonucuna varılmıştır.

60. Açıklanannedenlerle, Anayasa’nın 67. maddesinin birinci fıkrasıyla bağlantılı olarak 19.maddesinin yedinci fıkrasının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

b. Anayasa’nın 67. Maddesinin BirinciFıkrasının İhlal Edildiği İddiası

61.Başvurucular, milletvekili seçilmelerine rağmen yasama dokunulmazlığındanyararlandırılmadıklarını ve tahliye edilmediklerini, milletvekilliği göreviniyerine getiremediklerini, bu nedenle siyasi faaliyet özgürlüklerinin ihlaledildiğini ileri sürmüşlerdir.

62. Milletvekiliseçilmelerine rağmen tahliye edilmedikleri için bu görevi yerinegetiremediklerini ileri süren başvurucuların bu şikâyetinin, esas itibarıylaseçilme hakkıyla ilgili olduğu ve Anayasa’nın 67. maddesi kapsamındaincelenmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.

63. AdaletBakanlığı görüşünde Anayasa Mahkemesinin benzer nitelikteki başvurulara ilişkin4/12/2013 tarihli iki kararında yer verilen ilkelere atıf yaparak başvurucununmilletvekili olduktan sonra tutuklu kaldığı süre de gözetildiğinde, seçilme vemilletvekili olarak siyasi faaliyette bulunma hakkına yönelik müdahaleninölçülü ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olup olmadığı konusundatakdirin Anayasa Mahkemesi’ne ait olduğu belirtilmiştir.

64.Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü ve 6216 sayılı Kanun’un 45. maddesinin (1)numaralı fıkrası hükümlerine göre, Anayasa Mahkemesine yapılan bir bireyselbaşvurunun esasının incelenebilmesi için, kamu gücü tarafından müdahaleedildiği iddia edilen hakkın Anayasa’da güvence altına alınmış olmasının yanısıra AİHS ve Türkiye’nin taraf olduğu ek protokollerinin kapsamına da girmesigerekir. Bir başka ifadeyle, Anayasa ve Sözleşme’nin ortak koruma alanı dışındakalan bir hak ihlali iddiasını içeren başvurunun esasının incelenmesi mümkündeğildir (B. No: 2012/1049, 26/3/2013, § 18).

65. Anayasa’nın“Seçme, seçilme ve siyasî faaliyette bulunma hakları” başlıklı 67. maddesininbirinci fıkrası şöyledir:

“Vatandaşlar,kanunda gösterilen şartlara uygun olarak, seçme, seçilme ve bağımsız olarakveya bir siyasî parti içinde siyasî faaliyette bulunma ve halkoylamasınakatılma hakkına sahiptir.”

66. AİHS’e Ek Protokol 1’in 3. maddesi şöyledir:

“YüksekSözleşmeci Taraflar, yasama organının seçilmesinde halkın kanaatlerinin özgürceaçıklanmasını sağlayacak şartlar içinde, makul aralıklarla, gizli oyla serbest şeçimler yapmayı taahhüt ederler.”

67. Anayasa’nın67. maddesinde seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir siyasi parti içindesiyasî faaliyette bulunma hakkı güvence altına alınmıştır. Çoğulcu demokratikrejimlerin vazgeçilmez unsurları olarak kabul edilen siyasi partiler, milliiradenin oluşumu, anayasal rejimin işleyişi, siyasal düzeninin varlığı içinbelirleyici rol oynayan kuruluşlardır. Parlamenter demokraside halk ile yönetimarasındaki bağlantıyı ve parlamentonun siyasi meşruiyetini, demokratik usul veesaslara göre belirlenen seçimler aracılığıyla halkın temsilcisi olarak seçilenmilletvekilleri gerçekleştirirler.

68. Yasamayetkisinin sahibi olan parlamento ve onu oluşturan milletvekilleri anayasalsınırlar içinde toplumda var olan farklı siyasi görüşlerin temsilcileridirler.Serbest seçimlerle halkın adına karar alma yetkisi verilen milletvekillerininasli görev alanı parlamento olup, sahip oldukları görev alanı üstün kamusalyarar ve önem içermektedir.

69. Siyasifaaliyetlerde her ülkenin kendi koşulları içinde yasalar ile sınırlamalargetirilebileceği söylenebilirse de, milletvekillerininyasama faaliyetlerinde anayasal bir koruma alanına sahip olduğu açıktır. Aslolan halkın siyasi iradesinin engellenmemesi ve hakkınözünün etkisiz hale getirilmemesidir. Seçilmiş milletvekillerinin yasamafaaliyetlerini yerine getirmelerini engelleyecek ölçüsüz müdahaleler halkiradesiyle oluşan siyasal temsil yetkisini ortadan kaldıracak, seçmeniradesinin parlamentoya yansımasını önleyecektir.

70. AİHM“serbest seçim hakkı”nı Avrupa kamu düzeninin temelunsuru olan demokrasinin en önemli ilkelerinden biri olarak kabul etmektedir.AİHM, Sözleşme’ye Ek 1 NoluProtokol’ün 3. maddesinin koruduğu hakların, hukukun üstünlüğüne dayanan etkilive anlamlı bir demokrasinin temellerinin kurulması ve sürdürülmesi için hayatiöneme sahip olduğunu belirtmiştir (Benzer yöndeki AİHM kararları için bkz: Mathieu-Mohin ve Clerfayt/Belçika,B. No: 9267/81, 2/3/1987, § 47; Ždanoka/Letonya [BD], B. No: 58278/00,16/3/2006, § 103; Yumak ve Sadak/Türkiye[BD], B. No: 10226/03, 8/7/2008 § 105).

71. Öteyandan, seçilme hakkı, mutlak olmayıp meşru amaçlarla sınırlanabilir. NitekimAnayasa’nın 67. maddesinde siyasi haklara “kanunda gösterilen şartlara uygun”olarak sahip olunacağı belirtilmiş, maddede bazı özel sınırlamalara yerverilmiş ve Anayasa’nın diğer maddelerinde de bu hakların kullanılmasınayönelik bazı sınırlamalar öngörülmüştür. Anayasa'da belirtilen sebepleredayanılarak kanunla getirilen sınırlamaların Anayasa’nın 13. maddesindebelirtilen şartlara uygun olması gerekmektedir. Benzer şekilde, AİHM de buhakların sınırlandırılabileceğini kabul etmekte, ancak bu sınırlamaların“yasama organının seçiminde halkın görüşlerinin serbestçe açıklanması”nıve bu anlamda belli kişilerin veya grupların ülkenin siyasal hayatına katılımlarınıengelleyici, söz konusu hakkın özünü zedeleyecek ve etkisini ortadan kaldıracakölçüde olmaması ve öngörülen amaçla orantılı olması gerektiğini belirtmektedir.(Benzer yöndeki AİHM kararları için bkz: Mathieu-Mohin ve Clerfayt/Belçika,B. No: 9267/81, 2/3/1987, § 52; Tanase/Moldova[BD], B. No: 7/08, 27/4/2010, §§ 157, 158, 161).

72. Somutolayda başvurucular hakkındaki soruşturma, milletvekili seçilmelerinden öncebaşlatılmış, tutuklu olarak yargılanırken 12/6/2011 tarihinde yapılan genel seçimdemilletvekili seçilmişlerdir. Bu yönüyle gerek yürütülen kovuşturma,gerekse başvurucuların tutukluluk hali milletvekili seçilmelerine engel teşkiletmemiştir. Bu anlamda başvurucuların seçilme hakkına bir müdahale söz konusuolmadığı gibi, buna yönelik bir iddia da ileri sürülmemiştir. Bununla birliktebaşvurucular, milletvekili seçildikten sonra tahliye edilmediklerinden TürkiyeBüyük Millet Meclisi’nde yemin edememiş ve milletvekilliği görevini fiilenyerine getirememişlerdir. Bu görevin yerine getirilmesine engel olan tutuklulukhalinin milletvekili olarak siyasi faaliyet ve temsil hakkını engellemesinedeniyle seçilme hakkına bir müdahale teşkil ettiği açıktır.

73. Yukarıdaaçıklandığı üzere, başvurucuların milletvekili seçildikten sonraki tahliyetalepleri ilgili mahkemeler tarafından reddedilmiştir. Önceki başlıktakiinceleme sonucunda başvurucuların milletvekili seçildikten sonraki tahliyetaleplerinin reddine ilişkin kararlarda başvurucuların seçilme ve temsilhakkıyla yargılamanın tutuklu olarak sürdürülmesindeki kamu yararı arasındamakul bir dengenin gözetilmediği, dolayısıyla Anayasa’nın 19. maddesininyedinci fıkrasının ihlal edildiğine karar verilmiştir.

74.Başvurucuların makul olmayan bir şekilde tutuklu kalması, yasama faaliyetlerinekatılmalarını engellemiştir. Başvurucuların milletvekili olduktan sonra tutuklukaldıkları süre de gözetildiğinde, seçilme ve milletvekili olarak siyasifaaliyette bulunma hakkına yönelik bu ağır müdahalenin ölçülü ve demokratiktoplum düzeninin gereklerine uygun olduğu söylenemez.

75. Açıklanannedenlerle Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrasıyla bağlantılı olarak 67.maddesinin birinci fıkrasının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.

3. 6216 SayılıKanunun 50. Maddesi Yönünden

76. 6216 sayılıKanun’un 50. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:

“(1) Esasinceleme sonunda, başvurucunun hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğinekarar verilir. İhlal kararı verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadankaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir…

(2) Tespitedilen ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarınıortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeyegönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerdebaşvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılmasıyolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, AnayasaMahkemesinin ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadankaldıracak şekilde mümkünse dosya üzerinden karar verir.”

77.Başvuruda Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrası ile 67. maddesinin birincifıkrasının ihlal edildiği sonucuna varılmıştır.

78.Başvurucular, uğradığı zarar karşılığında ayrı ayrı 20.000,00 TL manevitazminat talebinde bulunmuşlardır.

79.Başvurucuların özgürlük ve güvenlik hakkına yönelik müdahale nedeniyle yalnızcaihlal tespitiyle telafi edilemeyecek ölçüdeki manevi zararlarının varlığı vesomut olayın özelliklerini dikkate alarak başvurucuların her birine takdiren 5.000,00 TL manevi tazminat ödenmesine kararverilmesi gerekir.

80.Başvurucular tarafından yapılan ve dosyadaki belgeler uyarınca tespit edilen198,35 TL harç ve 1.500,00 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 1.698,35 TLyargılama giderinin başvuruculara ödenmesine karar verilmesi gerekir.

81.Gereğinin ifası için kararın bir örneğinin ilgili mahkemesine gönderilmesinekarar verilmesi gerekir.

V. HÜKÜM

Açıklanannedenlerle;

A. Başvurunun, adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddialarıyönünden “başvuru yollarının tüketilmemişolması” nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,

B. Başvurunun, diğer iddialar yönünden KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,

C. Başvurucuların, tutukluluğun makul süreyi aştığı iddiasıyla ilgili olarakAnayasa’nın 67. maddesinin birinci fıkrasıyla bağlantılı olarak 19. maddesininyedinci fıkrasının İHLAL EDİLDİĞİNE,

D. Başvurucuların, seçilme hakkının ihlal edildiği iddiasıylailgili olarak Anayasa’nın 19. maddesinin yedinci fıkrasıyla bağlantılı olarak67. maddesinin birinci fıkrasının İHLAL EDİLDİĞİNE,

E. Başvuruculara ayrı ayrı 5.000,00 TL manevi TAZMİNAT ÖDENMESİNE,

F. Başvurucular tarafından yapılan 198,35 TL harç ve 1.500,00 TLvekâlet ücretinden oluşan toplam 1.698,35 TL yargılama giderinin BAŞVURUCULARAÖDENMESİNE,

G. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların MaliyeHazinesine başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına; ödemedegecikme olması halinde, bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadargeçen süre için yasal faiz uygulanmasına,

H. Kararın bir örneğinin gereğinin ifası için Mahkemesinegönderilmesine,

3/1/2014tarihinde OY BİRLİĞİYLE kararverildi.

Full & Egal Universal Law Academy