TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
KEREM ALTIPARMAK VE YAMAN AKDENİZ BAŞVURUSU (4)
(Başvuru Numarası: 2015/18876)
Karar Tarihi: 19/11/2019
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üyeler
:
Burhan ÜSTÜN
Hicabi DURSUN
Kadir ÖZKAYA
Selahaddin MENTEŞ
Raportör Yrd.
:
Derya ATAKUL
Başvurucular
:
1. Kerem ALTIPARMAK
2. Yaman AKDENİZ
Vekili
:
Av. Sevgi KALAN GÜVERCİN
I. BAŞVURUNUNKONUSU
1. Başvuru, bazı internet sitelerinde ve sosyal medyahesaplarında yer alan içeriklere erişimin engellenmesi kararı verilmesininifade özgürlüğünü ihlal ettiği iddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURUSÜRECİ
2. Başvuru 4/12/2015 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yöndenyapılan ön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlikincelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
5. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabuledilebilirlik ve esas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
III. OLAY VEOLGULAR
6. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyleolaylar özetle şöyledir:
A. Arka PlanBilgisi
7. Türkiye 2015 yılı Haziran ayından itibaren yoğun birşekilde terör saldırılarına maruz kalmıştır. Bu kapsamda Doğu ve GüneydoğuAnadolu'daki bazı illerde ve ilçelerde PKK'lı teröristlerce cadde ve sokaklarahendekler kazılıp barikatlar kurulmuş, bu barikatlara bomba ve patlayıcılaryerleştirilerek güvenlik güçlerinin yerleşim yerlerine girişi engellenmeyeçalışılmıştır. PKK, halkın bu yerlere girişini ve buralardan çıkışını daengelleyerek bölgede öz yönetim adı altında hâkimiyet sağlamayıamaçlamıştır. Güvenlik güçleri bölgede kontrolü tesis etmek ve yaşamın normaledönmesini sağlamak amacıyla operasyon düzenlemiş ve teröristlerle çatışmayagirmiştir. Bu esnada PKK'lı olduğu iddia edilen [H.L.B.] öldürülmüş, cenazesizırhlı polis aracına bağlanarak Şırnak il merkezinde sürüklenmiştir. Cenazeninsürüklenmesine ilişkin görüntülerin sosyal medyaya yüklenmesiyle başta sosyalmedya platformlarında olmak üzere çeşitli paylaşımlarda bulunulmuş ve haberleryapılmıştır (detaylı arka plan bilgisi için Birgün İletişim ve YayıncılıkA.Ş. [GK], B.No: 2015/18936, 22/5/2019, §§ 10-16 kararına bakılabilir).
8. Başvuru konusu erişimin engellenmesi kararına da konupaylaşım ve haberlerin bir kısmı şöyledir:
i. Kullanıcıların video gönderebildikleri,izleyebildikleri ve paylaşabildikleri, video barındıran başlıca web sitesiYoutube'da konu ile ilgili paylaşılan videoların başlıklarından bazılarışöyledir: "Turkish police barbarity, today a young kurdish actor [H.B.]get murdered by the turkish police; Şırnak'ta [H.L.B.nin] bedenineişkence eden polisler küfür içerir; Şırnak'ta ölüye işkence/yerde sürüklenen pkklınıngörüntüsü; PKK'lı teröristin cesedi, bombalı tuzak testi için zırhlı araçlasürüklendi; [H.B.yi] sürüklerken videoya almışlar, üstelik ana avratküfür ediyorlar.; PÖH - Cizre/Şırnak'ta bir teröristi böyle öldürdü!;Gebertilen hain yerlerde sürükleniyor; HDP'linin PKK'lı akrabası, askeri aracınarkasında sürükleniyor; Leş, 10. Yıl marşı eşliğinde sürükleniyor - Tengri BizMenen; Türk barbarlığına kanıt: [H.B.nin] sürüklenme videosu,[H.B.ye] yapılan Türk barbarlığına rağmen hala bir Türke kardeş diyen Kürten açık tabiriyle imansızdır.; video of the Turkish cops dragging the body ofKurdish youth they killed in Şırnak. Expose the barbarity.; Turk state terorismact; T.C. Senin ananı avradını s... ben türklerin kardeşi değilim. Aslakardeşleri olmam; İnsanlık sürükleniyor!; "
ii. Sosyal paylaşım sitesi Twitter'da yer alanbildirimlerden bazıları şöyledir: "PKK'den tek bir cümle bekliyorum:İntikam alınacaktır, onu yapanların leşleri bile olmayacaktır, bunu bekliyoruzPKK'den; [H.B.nin] ön otopsi raporu: 28 kurşun isabet etmiş ve işkenceyapılmış..; Montaj diyenler buyurun, [H.B.nin] elbet birgün hesabısorulacak herkes paylaşsın! silinmeden +18; [H.B.] işte videosu montajdiyenlere bu halk bunun intikamını alır elbet unutmayacağız!!!; İnsanlığınızdandahi utanmazsınız çünkü insan değilsiniz...IŞİD'çiler bunlar...; IŞİD'i kimineğittiğini anladınız mı! IŞİD profesyonel işkence yöntemlerini TC'den öğrenmiş!#TeröristTurkey; İnsanlık utandı!"
iii. Ulusal ölçekte yayın yapan bazı gazeteler ileinternet haber portallarında konu ile ilgili haberlerinin başlıkları şöyledir: "Zırhlıaracın arkasında sürüklenen [H.B.ye] 28 kurşun sıkılmış (Radikalgazetesi); Şırnak'ta cenazeye yapılan işkencenin videosu da ortaya çıktı(Radikal gazetesi); [H.L.B.nin] görüntüleri ortaya çıktı(ilerihaber.org); İnsanlık sürünüyor (Cumhuriyet gazetesi); İşte [H.B.nin]polis aracına bağlanarak metrelerce sürüklendiği an (Cumhuriyet gazetesi);Başbakan Davutoğlu: olayla ilgili hukuki ve idari soruşturma için gereklitalimatlar verilmiştir (T24 internet gazetesi); PKK'lı teröristin sürüklendiğianların görüntüsü ortaya çıktı! (www.gazete2023.com); Videosu da çıktı:[H.L.B.nin] cesedi metrelerce sürüklenmiş, cansız bedene küfür edilmiş(www.diken.com.tr)"
iv. Olay dış başında da yer almıştır. İnternethaber portallarında yer alan bazı haber başlıkları şöyledir: "TurkishPolice drags deceased body (www.liveleak.com); Turkish Police drag deceasedbody of [H.L.B.] through streets of Sirnak(www.revolution-news.com)."
B. SomutBaşvuruya İlişkin Olgular
9. Başvurucular, olayların meydana geldiği tarihteinternet ve insan hakları alanında çalışan akademisyenlerdir. Başvurucularınakademik çalışmaları hakkında detaylı bilgi için Kerem Altıparmak ve YamanAkdeniz (2) (B. No: 2015/15977, 12/6/2019, § 12) kararına bakılabilir.
10. Başbakanlık Güvenlik İşleri Genel Müdürlüğünün talebive (kapatılan) Telekomünikasyon İletişim Başkanlığının (TİB) 6/10/2015 tarihliyazısı gereğince H.L.B.nin cenazesinin sürüklenmesi olayının görüntülerinipaylaşan ve bu olaya yönelik haber yapan internet haber siteleri ile sosyalmedya hesaplarına ait 111 içeriğe (URL) erişimin engellenmesine kararverilmiştir.
11. Anayasa Mahkemesince Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi(UYAP) üzerinden yapılan incelemede erişimi engellenen içeriklerin bir kısmınınşiddeti öven, kişileri şiddet kullanmaya, nefrete, intikam almaya, silahlıdirenişe teşvik edici nitelik taşıdığı belirlenmiştir. Bir kısmının ise anılanolayın haberleştirilmesinden ibaret olduğu, basının kamu bekçiliği rolündenöteye geçmediği tespit edilmiştir. Özellikle sosyal medya hesaplarından yapılanpaylaşımların tamamına yakınında cenazenin sürüklenmesi olayına ilişkin bazıgörüntülere ve videolara yer verilerek intikam almaya ve/veya şiddeti teşviketmeye yönelik paylaşımlarda bulunulduğu görülmüştür (bkz. § 8; Birgünİletişim ve Yayıncılık Ticaret A.Ş., § 77) .
12. TİB, 4/5/2007 tarihli ve 5651 sayılı İnternetOrtamında Yapılan Yayınların Düzenlenmesi ve Bu Yayınlar Yoluyla İşlenenSuçlarla Mücadele Edilmesi Hakkında Kanun’un 8/A maddesinin (2) numaralıfıkrası gereğince erişimin engellenmesi kararını 6/10/2015 tarihinde GölbaşıSulh Ceza Hâkimliğinin onayına sunmuştur. TİB tarafından Hâkimliğe sunulandilekçeye erişimin engellenmesi kararı verilen haber sitelerine ve çeşitlisosyal medya platformlarına ait 56 URL adresi ile Twitter'da yer alan 55bildirimin ekran görüntüleri eklenerek "İnternet adreslerindeki terörüöven, şiddete ve suça teşvik eden kamu düzenini ve milli güvenliği tehdit edeniçerikler ile yaşam hakkı ile kişilerin can ve mal güvenliğinin ihlalinesebebiyet vermesi" nedeniyle erişimlerinin engellenmesine kararverildiği belirtilmiştir.
13. TİB tarafından onaya sunulan erişimin engellenmesikararı Gölbaşı Sulh Ceza Hâkimliğince aynı gerekçeyle 6/10/2015 tarihindeonaylanmıştır.
14. Anayasa Mahkemesince UYAP üzerinden yapılansorgulamada yalnızca üç içerik sağlayıcısı ve internet hizmeti sağlayıcısınınkendilerine ait adreslere yönelik tedbire itiraz ettiği ve yargısal süreçbaşlattığı tespit edilebilmiştir. Başvurucular ise kullanıcı sıfatıyla, 111internet adresinin tamamına erişimin engellenmesine yönelik onaylama kararınaitiraz etmişlerdir. Ankara 7. Sulh Ceza Hâkimliği tarafından 23/10/2015tarihinde Gölbaşı Sulh Ceza Hâkimliğince verilen karar usul ve yasaya uygunbulunarak başvurucuların itirazı reddedilmiştir.
15. Ret kararı başvuruculara 4/11/2015 tarihinde tebliğedilmiştir. Başvurucular 4/12/2015 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.
IV. İLGİLİ HUKUK
16. İlgili uluslararası hukuk kuralları için KeremAltıparmak ve Yaman Akdeniz (2) (B. No: 2015/15977, 12/6/2019, §§ 21-26)kararına bakılabilir.
V. İNCELEME VEGEREKÇE
17. Mahkemenin 19/11/2019 tarihinde yapmış olduğutoplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Başvurucularınİddiaları
18. Başvurucular;
i. 7/6/2015 tarihli Milletvekili Genel Seçimi'ninardından ülkede çatışmaların arttığını, pek çok kişinin gözaltına alındığını yada hayatını kaybettiğini, bu olayları haberleştiren internet haber siteleri vesosyal medya hesapları hakkında topluca ve gerekçesiz olarak erişiminengellenmesi kararları verildiğini ileri sürmüşlerdir.
ii. Erişimi engellenen adreslerde yer alan içeriklerinŞırnak'ta öldürüldükten sonra zırhlı polis aracının arkasına iple bağlanarak sürüklenmesiolayı ile ilgili olduğunu, güvenlik güçlerinin yasa dışı uygulamalarını ortayakoyan bu tür içeriklere erişimin engellenmesinin hukuka aykırı ve sansürniteliğinde olduğunu, bu tür içeriklerin sistemli bir şekilde engellenmesindenötürü bilgiye ulaşamadıklarını belirterek ifade özgürlüklerinin ihlaledildiğini iddia etmişlerdir.
iii. 5651 sayılı Kanun'un 8/A maddesinin yasaylaöngörülme ilkesine uygun olmadığını belirterek anılan maddenin iptali talebiylebaşvurularının Genel Kurula gönderilmesini talep etmişlerdir.
B. Değerlendirme
19. Başvurucular, Gölbaşı Sulh Ceza Hâkimliği tarafındanverilen erişimin engellenmesi kararı sonucunda bazı internet siteleri ilesosyal medya hesaplarında yer alan 111 içeriğe erişimin engellendiğindenşikâyet etmektedirler. Başvurucuların şikâyetlerinin özü, internetkullanıcıları ve özellikle insan hakları alanında çalışmalar yürütenakademisyenler olarak bu kararın haber ve fikir alma, bilgiye erişme haklarınamüdahale oluşturduğuna ilişkindir.
20. Anayasa'nın "Düşünceyi açıklama ve yaymahürriyeti" kenar başlıklı 26. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
"Herkes, düşünce ve kanaatlerinisöz, yazı, resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama veyayma hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızınhaber veya fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar..."
21. Anayasa Mahkemesi internetin halkın haber almasınınve bilgilerin iletilmesinin gelişiminde önemli bir role sahip olduğunu,herhangi bir sınırlama gözetmeksizin herkesin haber ve fikirlere ulaşması ilefikirlerini yayması noktasında çok önemli bir imkân sağladığını ve bu durumunifade özgürlüğü açısından çok geniş bir alan yarattığını daha önce pek çok defabelirtmiştir. Dolayısıyla internet sitelerine veya internet sitelerinde yeralan haber ve fikirlere erişimin engellenmesi biçiminde getirilen her türlükısıtlama, bilgi alma ve verme özgürlüğüne müdahale niteliğindedir (Birgünİletişim ve Yayıncılık A.Ş., §§ 50, 51; Medya Gündem Dijital YayıncılıkTicaret A.Ş., § 34; C.K. [GK], B. No: 2014/19685, 15/3/2018, § 27).
22. Bununla birlikte 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılıAnayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 46.maddesinin (1) numaralı fıkrası uyarınca bir kişinin Anayasa Mahkemesinebireysel başvuruda bulunabilmesi için mağdur statüsüne sahip olması gerekir.Anayasa Mahkemesi Kerem Altıparmak ve Yaman Akdeniz (2) kararında; haberve fikir alma özgürlüğünün internet sitelerine erişimin engellenmesi şeklindeyapılan her müdahaleden herkesin doğrudan etkilendiği ve bu tedbir nedeniylemağdur olduğu anlamına gelecek şekilde geniş yorumlanamayacağını, müdahalenindolaylı etkilerine maruz kalınmış olmanın başvurucunun mağdur sıfatıtaşıdığının kabul edilebilmesinde yeterli olmayacağını vurgulamıştır (KeremAltıparmak ve Yaman Akdeniz (2), § 35).
23. Anayasa Mahkemesi, ifade aracına yönelik müdahalelernedeniyle bilgi ve fikir alma hakkına sahip olan üçüncü kişiler tarafındanifade özgürlüğünün ihlali iddiasıyla yapılan başvurularda, başvurucularınmağdur sıfatını taşıyıp taşımadığı hususunun somut olayın koşulları bağlamındadeğerlendirilmesi gerektiğini belirtmiş ve başvurucuların mağdur sıfatıtaşıdıklarının kabul edilebilmesi için somut olayda bulunması gereken birtakımkriterler belirlemiştir. Buna göre Anayasa Mahkemesi söz konusu değerlendirmeyiyaparken somut olayın koşullarına uyduğu ölçüde;
i. Başvurucunun ifade aracını (internet sitesi, sosyalmedya platformu, kitap, gazete, dergi vb.) kullanma şekli (içerik sağlayıpsağlamaması: aktif kullanıcı-pasif kullanıcı),
ii. İfade açıklamasına yönelik tedbirin bilgi almahakkına sahip başvurucu üzerinde doğurabileceği sonuçların ağırlığı,
iii. Bilgiye başka yollardan erişim sağlama imkânınınbulunup bulunmadığı,
iv. İfade aracının (somut olayda erişimi engelleneninternet sitelerinin ve sosyal medya hesaplarının) özellikleri(kullanıcı/ziyaretçi/takipçi sayısı, işlevi, ulusal/uluslararası platformlardabilinirliği, alternatifi olup olmaması vb.),
v. İfade aracına yapılan müdahale nedeniyle önemli biriletişim kaynağından yoksun kalınıp kalınmadığı,
vi. Alınan tedbirin başvurucunun kamusal tartışmayakatılımına engel olup olmadığı,
vii. Alınan tedbir nedeniyle başvurucunun somut olarakbelirlenebilir bir menfaatten yoksun kalıp kalmadığı gibi hususları inceleyereksonuca varmaktadır (Kerem Altıparmak ve Yaman Akdeniz (2), § 37).
24. Başvurucuların mağdur sıfatı taşıdıklarınıkanıtlayabilmeleri için erişimin engellenmesi tedbiri ile bilgi ve fikir almahakları arasında yukarıda sayılan hususlar temelinde bağ kurma ve soyutiddialardan kaçınma yükümlülüğü vardır (Kerem Altıparmak ve Yaman Akdeniz(2), § 38).
25. Başvuru konusu olayda erişimi engellenen 111 adresinbüyük bir çoğunluğu Twitter, Youtube, Dailymotion ve Facebook isimli sosyalpaylaşım sitelerine ait kişisel hesaplarda yer alan içeriklerden oluşmaktadır.Geri kalan kısım ise bazı internet haber siteleri ile kullanım amacı belirliolmayan birtakım internet sitelerinden ibarettir. Başvurucular, bu adreslerdenherhangi birinde içerik sağlayıcı konumunda olduklarını veya belirli birmesleki ya da başka bir faaliyet kapsamında bu adreslerden aktif olarakyararlandıklarını belirtmemişlerdir. Buna göre başvurucuların anılan adreslerinaktif kullanıcıları olmadıkları anlaşılmaktadır.
26. Başvurucular, uzun yıllardır ifade özgürlüğü veinternet alanında çalışan akademisyenler olmaları sebebiyle erişiminengellenmesi şeklindeki şikâyet konusu tedbirin kendilerini yakındanilgilendirdiğini ileri sürmüş ancak bu tedbirin akademik çalışmaları üzerindekietkilerini açıklamamışlardır. Başvurucular, belirli bir menfaatten yoksunkaldıklarına dair de bir kanıt göstermemişlerdir.
27. Somut olayda başvurucuların bilgiye başka yollardanerişim sağlama imkânlarının olup olmadığı da değerlendirilmelidir. Başvurucular111 internet adresinin tamamına erişimin engellenmesi şeklindeki müdahaledenşikâyet etmiş, bununla birlikte bu adreslerin her birinin hangi yönleriylealternatifi olmayan kaynaklar olduklarını ortaya koyamadıkları gibi bu adreslerdışında başka hiçbir şekilde bilgiye erişim imkânı elde edemediklerinigösterememişlerdir. Başvurucular bahsi geçen internet adreslerinin güvenlikgüçlerinin yasa dışı uygulamalarını kamuya sunarak suç oluşturan bu türuygulamaların tekrarlanmasının önlenmesi ve sorumluların ortaya çıkarılmasıamacını taşıdığını, anılan tedbir kararıyla bu içeriklere sansür uygulandığınıileri sürmüşlerdir. Bununla birlikte başvurucular erişimin engellenmesikararının sırf bu nedene dayalı olarak yapıldığı hususunda ikna edici bir delilortaya koyamamışlardır. Nitekim özellikle sosyal medya hesaplarından yapılanpaylaşımların tamamına yakınında yer alan intikam almaya ve/veya şiddeti teşviketmeye yönelik paylaşımlar da başvurucuların bu iddiasını destekler niteliktegörünmemektedir (bkz. §§ 8, 11). Başvurucuların anılan tedbir nedeniyle önemlibir iletişim kaynağından yoksun bırakıldıkları, bu durumun kamusal tartışmayakatılmalarına engel oluşturduğu değerlendirilmemiştir.
28. Günümüzde ifade özgürlüğünün kullanımının en etkiliaracı hâline gelen internet, bünyesinde siyasi sorunlar ya da kamu menfaati ileilgili çalışmalara ve tartışmalara katılmaya yönelik temel araçlarıbarındırmaktadır. Başvurucuların toplumsal konumları ve statüleri de dikkatealındığında erişimin engellenmesi şeklindeki tedbirin başvurucular üzerindeherhangi bir etki doğurmadığı da söylenemez (Kerem Altıparmak ve YamanAkdeniz (2), § 43). Bununla birlikte somut olay yukarıda yer verilenilkeler (bkz. § 23) ışığında değerlendirildiğinde başvurucuların müdahalenindolaylı etkilerine maruz kalmaktan öteye geçen bir mağduriyetleri bulunduğunuortaya koyamadıkları görülmektedir.
29. Toplumun menfaatinin korunmasını amaçlayan ve halkdavası (actio popularis) olarak isimlendirilen başvurular bireyselbaşvuru hakkı kapsamında kabul edilmemektedir (Tezcan Karakuş Candan vediğerleri, B. No: 2014/5809, 10/12/2014, § 21; Mahmut Tanal, B. No:2014/11368, 23/7/2014, § 20; Liberal Demokrat Parti, B. No: 2014/11268,23/7/2014, § 18). Müdahalenin subjektif yani bireysel olarak doğrudan maruzkalınan somut etkileri açıklanamadığı sürece müdahale nedeniyle bilgiye ulaşmahakkına halel geldiğine yönelik objektif çıkarımlarda bulunmak başvurununhalk davası olarak nitelendirilmesine engel olamayacaktır (KeremAltıparmak ve Yaman Akdeniz (2), § 44).
30. Yukarıda yer verilen hususlar ışığında başvurucularınerişimin engellenmesi tedbiri ile bilgi ve fikir alma hakları arasında doğrudanve kişisel bir bağ kuramadıkları, mağdur olduklarını soyut iddialardan öteyegeçen, makul ve ikna edici gerekçelerle kanıtlayamadıkları sonucunavarılmıştır.
31. Açıklanan gerekçelerle başvurunun diğer kabuledilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin kişi bakımından yetkisizliknedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. İfade özgürlüğünün ihlal edildiğine ilişkin iddianın kişibakımından yetkisizlik nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
B. Yargılama giderlerinin başvurucular üzerindeBIRAKILMASINA 19/11/2019 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.