TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
MAITISONG MAITOUHUTI VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2017/22784)
Karar Tarihi: 31/12/2020
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üyeler
:
Burhan ÜSTÜN
Hicabi DURSUN
Muammer TOPAL
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Raportör
:
Sinan ARMAĞAN
Başvurucular
:
Maıtısong MAITOUHUTI ve diğerleri (bkz. ekli tablo)
Başvurucular Vekili
:
bkz. ekli tablo
I. BAŞVURUNUNKONUSU
1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalmariski bulunan ülkeye sınır dışı etme kararı verilmesi ve geri göndermemerkezindeki tutulma koşulları nedenleriyle aile hayatına saygı hakkı ve kötümuamele yasağının, idari gözetim altında tutmanın hukuki olmaması nedeniylekişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, idari gözetim kararına itiraz kabuledildiği hâlde lehe vekâlet ücretine hükmedilmemesi nedeniyle de adilyargılanma ve mülkiyet haklarının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
II. BAŞVURUSÜRECİ
2. Ekli tabloda sıralanan başvuruların başvuru formu veeklerinin idari yönden yapılan ön incelemesinden sonra başvurular Komisyonlarasunulmuştur.
3. Komisyonlarca başvuruların kabul edilebilirlikincelemesinin Bölümler tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
4. Başvurucuların bir kısmı, bireysel başvuru harç vemasraflarını karşılama imkânlarının bulunmadığını belirterek adli yardımtalebinde bulunmuştur.
5. Ekli tablonun (1) numaralı satırında yer alan2017/22784 numaralı bireysel başvuru dosyası ile aynı tabloda belirtilen diğerbaşvuru dosyalarının birleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerindenyapılmasına karar verilmiştir. Ayrıca Bölümler tarafından bir kısım başvurucuhakkında sınır dışı etme işlemlerinin geçici olarak (tedbiren) durdurulmasınakarar verilmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
6. Başvuru formları ve eklerinde ifade edildiği şekliyleilgili olaylar özetle şöyledir:
7. Muhtelif ülkelerin vatandaşı olan başvurucularhakkında farklı tarihlerde 4/4/2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar veUluslararası Koruma Kanunu’nun 54. maddesi kapsamında ilgili valiliklertarafından sınır dışı etme kararı tesis edilmiş, ayrıca başvurucuların birkısmı idari gözetim altına alınarak geri gönderme merkezlerine konulmuştur.
8. Bir kısım başvurucu, haklarında alınan sınır dışı etmekararlarının iptali için yetkili idare mahkemelerinde dava açmıştır. Sınır dışıetme işlemleri idare mahkemelerinin kesin nitelikteki kararlarıyla iptaledilmiştir. Bazı başvurucular hakkındaki sınır dışı işlemlerinin ise idaretarafından geri alındığı anlaşılmıştır.
9. Bunun yanında diğer başvurucuların ise menşe veyafarklı bir ülkeye gitmek amacıyla kendi istekleriyle Türkiye'den çıkış yaptığıanlaşılmıştır.
10. Diğer taraftan tüm başvurucular, itirazları üzerinegeri gönderme merkezlerinden farklı tarihlerde yetkili sulh cezahâkimliklerince veya idare tarafından resen salıverilmiştir.
IV. İLGİLİ HUKUK
11. İlgili hukuk için bkz. A.A. ve A.A. [GK], B.No: 2015/3941, 1/3/2017; B.T. [GK], B. No: 2014/15769, 30/11/2017, §§19-38.
V. İNCELEME VE GEREKÇE
12. Mahkemenin 31/12/2020 tarihinde yapmış olduğutoplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Adli YardımTalepleri Yönünden
13. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların başvurugiderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varlıklarının bulunmadığı vetaleplerinin dayanaktan yoksun olmadığı anlaşılmış olup 12/1/2011 tarihli ve6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334. maddesinin (1) numaralı fıkrasıuyarınca adli yardım taleplerinin kabulü ile yargılama giderlerini ödemektengeçici olarak muaf tutulmalarına karar verilmesi gerekir.
B. İdariGözetim Kararına İlişkin İddia
14. Başvurucular; idari gözetim altında tutulmalarınedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının, insan haysiyetiyle bağdaşmayankoşullarda geri gönderme merkezinde tutulmaları nedeniyle de kötü muameleyasağının ihlal edildiğini ileri sürmüş ve bu konularda şikâyetlerini ilerisürebilecekleri etkili bir başvuru mekanizması bulunmadığını ifade etmişlerdir.
15. Anayasa Mahkemesi B.T. başvurusunda idarigözetim altında tutulma yerlerinin yönetim, denetim ve işletilmesinin İçişleriBakanlığı tarafından yürütülen bir kamu hizmeti olduğunu, 6/1/1982 tarihli ve2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesine göre idari işlem veeylemlerden dolayı kişisel hakkı doğrudan etkilenenlerin idari yargıda tamyargı davası açabileceğini, teorik düzeyde mevcudiyeti tespit edilen bu yolun-sırf bilgi eksikliği nedeniyle- fiiliyatta hiç işletilmemesinin etkisiz olduğubiçiminde yorumlanamayacağını belirtmiş ve yabancının salıverilmesi hâlindeetkili hukuk mekanizmasının tam yargı davası olduğunu ifade etmiştir (B.T., §§45-58).
16. Anayasa Mahkemesi aynı başvuruda, idari gözetimi sonaerdirilen başvurucuların hukuka aykırı olarak idari bir kararlaözgürlüklerinden yoksun bırakılmaları nedeniyle uğradıklarını öne sürdüklerimaddi ve manevi zararlarının karşılanması bakımından başarı şansı sunma,yeterli giderim sağlama kapasitesini haiz ve ulaşılabilir olduğu görülen tamyargı davası yolu tüketilmeden yapılan başvuruların incelenmesinin bireyselbaşvurunun ikincil niteliği ile bağdaşmadığı sonucuna varmıştır (B.T.,§ 73; A.A., B. No: 2014/18827, 20/12/2017, § 37).
17. Anayasa Mahkemesi R.M. ve diğerleri (B. No: 2015/19133,17/4/2019) başvurusunda bir kez daha yukarıda yer verilen ilkelere bağlıkaldığını vurgulamıştır (aynı kararda bkz. § 31). Başvurucuların geri göndermemerkezinde tutulmaları nedeniyle kötü muamele yasağı ile kişi hürriyeti vegüvenliği hakkının ihlal edildiği iddiaları bakımından açıklanan ilkelerdenayrılmayı gerektiren bir husus bulunmamaktadır.
18. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğerkabul edilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarınıntüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
19. Bununla birlikte bu aşamada oluşan durum nedeniylemevcut başvurular yönünden işbu kararın ardından açılması muhtemel idaridavaların süresine ilişkin olarak bir hususun açıklığa kavuşturulması zorunluluğuhasıl olmuştur.
20. Öncelikle vurgulanmalıdır ki idari yargı yerlerindeaçılacak davaların süresine ilişkin koşulları incelemek ve idari davalarınsüresinde açılıp açılmadığını değerlendirmek ilgili mahkemelerin takdirindedir.Öte yandan inceleme konusu başvuruda olduğu gibi B.T. kararındakiiçtihat değişikliğinin Resmî Gazete'de yayımlandığı 16/2/2018 tarihinden öncetam yargı davası yolu tüketilmeden, doğrudan Anayasa Mahkemesine yapılanmüracaatların başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezbulunmasını müteakip açılacak davalarda dava açma süresinin derecemahkemelerince bu kişilerin mahkemeye erişim haklarının ihlaline nedenolmayacak biçimde değerlendirilmesi gerektiğine de işaret edilmelidir (B.T.,§ 59).
21. Kötü muamele yasağı ile kişi hürriyeti ve güvenliğihakkı yönünden başvuru yollarının tüketilmemesine istinaden kabul edilemezlikkararı verildiğinden anılan yasak ve hakla bağlantılı olarak Anayasa'nın 40.maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkının ihlal edildiği iddiasının buaşamada incelenmesine gerek görülmemiştir.
C. Lehe VekâletÜcretine Hükmedilmediğine İlişkin İddia
22. Bir kısım başvurucu, sulh ceza hâkimliklerince idarigözetim kararına itirazları kabul edilmesine rağmen lehlerine vekâlet ücretinehükmedilmemesi nedeniyle mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlaledildiğini ileri sürmüştür.
23. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 48. maddesinin (2) numaralıfıkrasında, anayasal açıdan önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zararauğramadığı başvuruların esastan incelenmeksizin reddedilebileceği hüküm altınaalınmıştır.
24. Anılan hükümle anayasal ve kişisel önemden yoksunbaşvuruların esastan incelenmemesine imkân tanıyan ek bir kabul edilebilirlikkriteri getirilmiştir. Dolayısıyla diğer tüm kabul edilebilirlik kriterlerinitaşısa hatta esas hakkında incelemeye geçildiğinde ihlal kararı verilebileceknitelikte olsa bile kanunda belirtilen nitelikteki bir başvuru kabul edilemezbulunabilecektir (K.V. [GK], B. No: 2014/2293, 1/12/2016, § 55).
25. Somut olayda başvurucular, Avukatlık Asgari ÜcretTarifesi'ne göre lehlerine vekâlet ücretine hükmedilmesi gerektiğini ilerisürmüşlerdir. Başvurucuların iddialarının özü mahkemeye erişim ve mülkiyethaklarının ihlal edildiğine yönelik olup başvurucular tarafından dilegetirilen şikâyetlere benzer şikâyetlerin Anayasa Mahkemesince daha önceincelendiği ve ilgili Anayasa kurallarının yorumlandığı anlaşılmaktadır.
26. Başvurucular açısından önem taşıyan husus, kesinnitelikteki kararla yararlarına bir miktar vekâlet ücreti takdir edilmemesidir.Takdir edilmeyen vekâlet ücreti nedeniyle başvurucuların içinde bulunduğukişisel koşullara göre kendilerine ciddi anlamda zarar verdiği vekendileri için ne denli önemli olduğu hususunda herhangi bir açıklamalarınınolmadığı da gözetildiğinde önemli bir zarar olduğu kanaatine ulaşılamamıştır(benzer yöndeki bir değerlendirme için bkz. Daygınat Magomedzhamılova vediğerleri, B. No: 2015/516, 20/3/2019, §§ 33-42).
27. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın yorumlanması veuygulanması açısından önem taşımadığı gibi başvurucuların da önemli bir zararauğramadığı sonucuna varıldığından anayasal ve kişisel önemden yoksun olduğuanlaşılan başvurunun bu kısmının diğer kabul edilebilirlik şartları yönündenincelenmeksizin kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
D. Sınır DışıEtme İşlemine İlişkin İddia
28. Başvurucular; ülkelerine geri gönderildikleritakdirde hayatlarının tehlike altında olacağını, kötü muamele görme riskiylekarşı karşıya kalacaklarını, aile bütünlüklerinin bozulacağını belirterek ailehayatına saygı ve yaşam hakları ile kötü muamele yasağının ihlal edildiğiniiddia etmişlerdir.
29. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 80. maddesinin (1)numaralı fıkrasının (ç) bendi şöyledir:
“(1) Bölümler ya da Komisyonlarcayargılamanın her aşamasında aşağıdaki hâllerde düşme kararı verilebilir:
…
c) İhlalin ve sonuçlarının ortadankalkmış olması.”
30. Kişinin yaşamının tehlikeye girebileceğine, kötümuameleye tabi tutulacağına veya aile bütünlüğünün bozulacağına dair riskbulunan bir ülkeye sınır dışı edilmesine karar verildiği durumlarda bukapsamdaki ihlal iddialarının incelenebilmesi için sınır dışı kararınınuygulanmış olması ya da uygulanmasının önünde bir engel bulunmaması gerekir.
31. Bir kısım başvurucu hakkında alınan sınır dışı etmekararlarının ilgili idare mahkemeleri tarafından iptal edildiği veya idaretarafından geri alındığı görülmüştür (bkz. § 8). Dolayısıyla bireysel başvuruyakonu edilen sınır dışı etme kararlarının uygulanma ihtimalinin ortadan kalktığıanlaşılmaktadır.
32. Bazı başvurucuların ise kendi istekleriyle menşe yada farklı bir ülkeye gittikleri anlaşılmıştır. Gönüllü olarak Türkiye'denayrılan başvurucular yönünden sınır dışı etme işleminin herhangi bir sonuçdoğurmayacağı, diğer bir deyişle iddia edilen ihlalin ve sonuçlarının ortadankalkmış olacağının kabulü gerekmektedir.
33. Diğer taraftan belirtilen durumların varlığına rağmenbaşvuruların incelenmesinin sürdürülmesini haklı kılan bir nedenbulunmamaktadır.
34. Açıklanan gerekçelerle başvuruların bu kısımlarınınihlalin ve sonuçlarının ortadan kalkmış olması nedeniyle düşmesine kararverilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinde bulunan başvurucularıntaleplerinin KABULÜNE,
B. 1. Sınır dışı etme işleminden dolayı kötü muameleyasağının ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın ihlalinve sonuçlarının ortadan kalkmış olması nedeniyle DÜŞMESİNE,
2. İdari gözetim altında tutmadan dolayı kişi hürriyetive güvenliği hakkı ile kötü muamele yasağının ihlal edildiğine ilişkin iddianınbaşvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
3. Lehe vekâlet ücretine hükmedilmediğine ilişkiniddianın anayasal ve kişisel önemden yoksun olması nedeniyle KABULEDİLEMEZ OLDUĞUNA,
C. Sınır dışı etme işlemlerine ilişkin tedbirkararlarının SONLANDIRILMASINA,
D. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk MuhakemeleriKanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talebikabul edilen başvurucuların yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAFTUTULMASINA,
E. Diğer başvurucular tarafından yapılan yargılamagiderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA,
F. Kararın bir örneğinin İçişleri Bakanlığı Göç İdaresiGenel Müdürlüğüne GÖNDERİLMESİNE 31/12/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE kararverildi.