Anasayasa Mahkemesi - Bireysel Başvuru - M.F. VE DİĞERLERİ Başvurusuna İlişkin Karar - 27/1/2021

GİZLİLİK TALEBİ KABUL

Başkan

:

Kadir ÖZKAYA

Üyeler

:

Engin YILDIRIM

Celal Mümtaz AKINCI

Rıdvan GÜLEÇ

Basri BAĞCI

Raportör

:

Sinan ARMAĞAN

Başvurucular

:

1. M.F.

2. P.M.

Başvurucular Vekili

:

Av. Hilal ÇİÇEK YALÇIN

3. M.N.S.A.

Vekili

:

Av. Sefure Ayça ALİBEYOĞLU

4. B.A.İ.Y.A.

Vekili

:

Av. İrem GEÇMEZ

I. BAŞVURUNUN KONUSU

1. Başvuru; öldürülme veya kötü muameleye maruz kalmariski bulunan ülkeye sınır dışı etme kararı verilmesi ve geri göndermemerkezindeki tutulma koşulları nedenleriyle kötü muamele yasağının, idarigözetim altında tutmanın hukuki olmaması nedeniyle de kişi hürriyeti vegüvenliği hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.

II. BAŞVURUSÜRECİ

2. Başvurulara ait başvuru formu ve eklerinin idariyönden yapılan ön incelemesinden sonra başvurular Komisyonlara sunulmuştur.

3. Komisyonlarca başvuruların kabul edilebilirlikincelemesinin Bölümler tarafından yapılmasına karar verilmiştir.

4. Başvurucuların bir kısmı, bireysel başvuru harç vemasraflarını karşılama imkânlarının bulunmadığını belirterek adli yardımtalebinde bulunmuştur.

5. Bölümler tarafından başvurucular hakkındaki sınır dışıetme işlemlerinin geçici olarak (tedbiren) durdurulmasına karar verilmiştir.

6. Bireysel başvuru dosyalarının konu yönünden hukukiirtibatı nedeniyle 2017/38535 numaralı bireysel başvuru dosyası ilebirleştirilmesine ve incelemenin bu dosya üzerinden yapılmasına kararverilmiştir.

III. OLAY VEOLGULAR

7. Başvuru formları ve eklerinde ifade edildiği şekliyleilgili olaylar özetle şöyledir:

8. Başvurucular hakkında farklı tarihlerde 4/4/2013tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 54. maddesikapsamında ilgili valilikler tarafından sınır dışı etme kararı tesis edilmiş,ayrıca başvurucuların bir kısmı idari gözetim altına alınarak geri göndermemerkezlerine konulmuştur.

9. Başvurucular 3/10/2016 tarihli ve 676 sayılıOlağanüstü Hâl Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun HükmündeKararname (676 sayılı KHK) ile 6458 sayılı Kanun'da yapılan değişikliksonrasında sınır dışı etme işlemi yönünden etkili bir iç hukuk yolubulunmadığını belirterek değişik tarihlerde doğrudan bireysel başvurudabulunmuştur.

10. Sınır dışı edilmeleri hâlinde yaşam haklarının ihlaledileceğini, kötü muameleye maruz kalabileceklerini ileri süren başvurucularıniddialarının araştırılması sürecinde geri gönderilmelerine ilişkin riskinortadan kaldırılabilmesi amacıyla Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün (İçtüzük) 73.maddesi uyarınca sınır dışı etme işleminin durdurulması yönünde AnayasaMahkemesince tedbir kararı verilmiştir.

11. Anayasa Mahkemesi -özellikle 676 sayılı KHKdeğişikliği sonrasında- tedbir taleplerini değerlendirirken ihlal iddialarınınkonusunu oluşturan hakların mutlak nitelikte olduğunu gözönünde bulundurarakkabul edilebilirlik kriterlerini katı şekilde uygulamamıştır.

12. Anayasa Mahkemesi, sınır dışı etme işlemlerine karşıetkili bir başvuru mekanizması bulunmadığı ve bu durumun mevzuattankaynaklandığı sonucuna ulaştığı Y.T. ([GK], B. No: 2016/22418,30/5/2019) kararı sonrasında 6/12/2019 tarihli ve 7196 sayılı Kanun'un 75.maddesiyle 6458 sayılı Kanun’un 53. maddesinin (3) numaralı fıkrasında bazıdeğişiklikler yapılmıştır (Y.T., §§ 73-76). Söz konusu kanundeğişikliğiyle birlikte bir kısım gerekçeyle (6458 sayılı Kanun'un 54.maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b), (d) ve (k) bentleri uyarınca) tesisedilen sınır dışı etme işlemleri hakkında idare mahkemesinde iptal davasıaçılmış olmasının işlemi otomatik olarak durdurmayacağı yönündeki istisnakaldırılmıştır.

13. Anayasa Mahkemesi yukarıda belirtilen son yasaldeğişiklik sonrasında sınır dışı etme ve idari gözetim altına alma işlemlerinikonu alan bireysel başvuruları değerlendirirken başvurucuların iddialarınailişkin risklerin güncelliğini ve haklarında tesis edilen işlemlerin ne durumdaolduğunu, hâlihazırda bu işlemlere ilişkin etkili bir yol hâline gelen idaremahkemelerinde açılmış bir davaları olup olmadığını öğrenmek istemiş; bu amaçlabaşvuruculardan bilgi ve belge talep etmiştir. Tebliğ tarihinden itibaren ikihafta içinde cevap verilmesinin istendiği, aksi takdirde başvurununreddedilebileceği ihtaratını içeren yazıda şu bilgi ve belgeler talepedilmektedir:

"1. Sınır dışı etme işleminin hâlenvar olup olmadığı, idari veya adli bir yolla işlemin geri alınıp alınmadığıyahut iptal edilip edilmediği,

2. Başvurucunun fiilen sınır dışı edilipedilmediği veya kendi isteğiyle ülke dışına çıkıp çıkmadığı, ülkede bulunduğutakdirde hâlihazırda nerede ikamet ettiği,

3. Başvurucu fiilen sınır dışıedilmişse; hangi ülkeye gönderildiği, gönderildiği ülkede yaşamına ya da maddiveya manevi bütünlüğüne karşı bir tehlikeyle karşı karşıya kalıp kalmadığı,hâlen yaşamını nerede ve ne şekilde sürdürdüğü,

4. Başvurucunun sınır dışı kararı etmekararına karşı iptal davası açıp açmadığı, bu şekilde bir dava olduğu takdirdedavanın akıbetinin ne olduğu (mahkeme adı, dava tarihi ve esas numarası), kararverilmişse bir örneğinin gönderilmesi

5. Başvurucunun ülkesine gerigönderilmesi hâlinde karşılaşacağı riskin güncel olupolmadığı (sebepleri belirtilerek açıklanmak üzere),

6. Başvurucu, idari gözetim altınaalınmış ise hangi tarihte idari gözetim altına alındığı, bırakıldığı takdirdene şekilde (idari bir kararla veya adli merciler tarafından bırakıldığı hususu)ve hangi tarihte salıverildiği"

14. Başvurucular usulüne uygun şekilde yapılmıştebligatlara rağmen istenen bilgi ve belgeleri eksik şekilde ikmal etmiş, bununyanında neden tamamına ilişkin cevap verilmediğini ya yeterli bir gerekçeyleaçıklamamış ya da bu hususa hiç değinmemiştir.

IV. İLGİLİ HUKUK

A. 676 sayılıKHK'dan Sonraki Mevzuat

15. 6458 sayılı Kanun’un 1/2/2018 tarihli ve 7070 sayılıOlağanüstü Hâl Kapsamında Bazı Düzenlemeler Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde KararnameninDeğiştirilerek Kabul Edilmesine Dair Kanun'un 31. maddesiyle değişik “Sınırdışı etme kararı” kenar başlıklı 53. maddesinin (3) numaralı fıkrasışöyledir:

"Yabancı veya yasal temsilcisi yada avukatı, sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren on beşgün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvuran kişi, sınır dışıetme kararını veren makama da başvurusunu bildirir. Mahkemeye yapılanbaşvurular on beş gün içinde sonuçlandırılır. Mahkemenin bu konuda vermiş olduğukarar kesindir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresiiçinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde ‘54 üncü maddenin birincifıkrasının (b), (d) ve (k) bentleri ile ikinci fıkrası kapsamındakiler hariç’yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.”

B. 7196 SayılıKanun Değişikliğinden Sonraki Mevzuat

16. 6458 sayılı Kanun’un 7196 sayılı Kanun'un 75.maddesiyle değişik “Sınır dışı etme kararı” kenar başlıklı 53.maddesinin (3) numaralı fıkrası şöyledir:

"Yabancı veya yasal temsilcisi yada avukatı, sınır dışı etme kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren yedigün içinde idare mahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvuran kişi, sınır dışıetme kararını veren makama da başvurusunu bildirir. Mahkemeye yapılan başvurularon beş gün içinde sonuçlandırılır. Mahkemenin bu konuda vermiş olduğu kararkesindir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla, dava açma süresi içinde veyayargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama sonuçlanıncaya kadar yabancı sınırdışı edilmez."

V. İNCELEME VEGEREKÇE

17. Mahkemenin 27/1/2021 tarihinde yapmış olduğutoplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:

A. Adli YardımTalepleri Yönünden

18. Adli yardım talebinde bulunan başvurucuların başvurugiderlerini karşılayabilecek ölçüde mal varlıklarının bulunmadığı vetaleplerinin dayanaktan yoksun olmadığı anlaşılmış olup 12/1/2011 tarihli ve6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334. maddesinin (1) numaralı fıkrasıuyarınca adli yardım taleplerinin kabulü ile yargılama giderlerini ödemektengeçici olarak muaf tutulmalarına karar verilmesi gerekir.

B. İhlalİddiaları Yönünden

1. Başvurucularınİddiaları

19. Başvurucular; öldürülme veya kötü muameleye maruzkalma riski bulunan ülkeye sınır dışı etme kararı verilmesi ve geri göndermemerkezindeki tutulma koşulları nedenleriyle kötü muamele yasağının, idarigözetim altında tutmanın hukuki olmaması nedeniyle de kişi hürriyeti vegüvenliği hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüşlerdir.

2. Değerlendirme

20. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un “Bireysel başvuru usulü”kenar başlıklı 47. maddesinin (6) numaralı fıkrası şöyledir:

"Başvuru evrakında herhangi bireksiklik bulunması hâlinde, Mahkeme yazı işleri tarafından eksikliğingiderilmesi için başvurucu veya varsa vekiline onbeş günü geçmemek üzere birsüre verilir ve geçerli bir mazereti olmaksızın bu sürede eksikliğintamamlanmaması durumunda başvurunun reddine karar verileceği bildirilir.”

21. 6216 sayılı Kanun’un “Esas hakkındaki inceleme”kenar başlıklı 49. maddesinin (3) numaralı fıkrası şöyledir:

"Komisyonlar ve bölümlerbireysel başvuruları incelerken bir temel hakkın ihlal edilip edilmediğineyönelik her türlü araştırma ve incelemeyi yapabilir. Başvuruyla ilgili gerekligörülen bilgi, belge ve deliller ilgililerden istenir."

22. İçtüzük'ün “Bilgi, belge isteme ve tebliğ”kenar başlıklı 70. maddesinin (3) numaralı fıkrası şu şekildedir:

"Mahkeme, başvurucu ya da kamuotoritesinin, istenen bilgi ya da belgeyi sunmaktan kaçındığı ya da bir deliligizlediği yahut her ne suretle olursa olsun davet edildiği hâlde yargılamayaetkili bir şekilde katılmadığı kanaatine varırsa, bu durumdan gerekli sonuçlarıçıkararak kararını verir."

23. Bireysel başvuru kendine özgü bir hak arama yoludurve bu niteliği gereği başvurucular, başvuru konusu olaylarla ilgili delillerisunmak suretiyle olaylar hakkındaki iddialarını ve dayanılan Anayasa hükmününkendilerine göre ne şekilde ihlal edildiğini açıklamakla yükümlüdürler (SabahYıldızı Radyo ve Televizyon Yayın İletişim Reklam Sanayi ve Ticaret AnonimŞirketi [GK], B. No: 2014/12727, 25/5/2017, § 19). Bununla birliktebaşvurucular kendilerinden istenen her türlü bilgi ve belgeyi 6216 sayılı Kanunve İçtüzük uyarınca Anayasa Mahkemesine vermek zorundadır.

24. 676 sayılı KHK ile yapılan değişiklik sonrasında 6458sayılı Kanun'un 54. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (b), (d) ve (k) bentleriuyarınca sınır dışı etme kararı alındığında yaşam hakkı veya kötü muameleyasağının ihlal edildiği iddialarını değerlendirme konusunda etkili bir yolbulunmadığına karar veren Anayasa Mahkemesi doğrudan kendisine yapılanbaşvuruları kabul etmeye başlamış ve lüzumu hâlinde bu işlemler hakkında tedbirkararı vermiştir (Y.T., § 59).

25. Diğer taraftan Anayasa Mahkemesi pilot karar usulüyleele aldığı Y.T. başvurusunda bu durumun mevzuattan kaynaklandığısonucuna ulaşmış ve yapısal sorunun çözümü için keyfiyetin yasama organınabildirilmesine karar vermiştir (Y.T., §§ 73-76).

26. Y.T. kararı sonrasında 7196 sayılı Kanun'un75. maddesiyle 6458 sayılı Kanun'un 53. maddesinde bazı değişiklikleryapılmıştır. Yapılan değişikliklerle birlikte dava açma süresince veya davaaçıldığında karar verilinceye kadar sınır dışı işleminin kendiliğinden duracağıhüküm altına alınmıştır. Getirilen bu güvence karşısında sınır dışı etmeişlemine karşı idare mahkemesinde dava açmanın etkili bir yol olmadığısöylenemeyecektir.

27. Y.T. kararı ve 7196 sayılı Kanun'la yapılandeğişiklikler sonrasında sınır dışı etme işlemlerini konu alan bireyselbaşvuruları yeniden ele alan Anayasa Mahkemesi -aradan geçen uzun zamanı dadikkate alarak- hem başvurucuların güncel durumlarını hem de haklarında tesisedilmiş işlemlerin geçerliliklerini koruyup korumadığını yapacağı esasincelemesi aşamasında öğrenmek istemiştir (bkz. § 13).

28. Bu amaçla ihtaratlı yazılar tebliğ edilmesine rağmenbaşvurucuların gereği gibi cevap vermediği görülmüştür. Bunun yanındabaşvurucuların neden eksik şekilde cevap verdiklerine ilişin yeterli biraçıklama da yapmadıkları anlaşılmıştır (bkz. § 14).

29. Yapılan kanun değişikliği ve bir kısım dosyadakibaşvuru tarihinden bu yana geçen uzun zaman nedeniyle başvurucuların haklarındatesis edilen sınır dışı etme işlemlerine dair dava açıp açmadıkları, açmışlarise davaların iptalle sonuçlanıp sonuçlanmadığı veya başvurucuların hâlenülkede bulunup bulunmadıkları, menşe ülkede karşılaşacakları riskin güncelliğiesas değerlendirmesinin önemli unsurları hâline gelmiştir. Bunun dışında idarigözetim altına alınma iddialarını değerlendirme konusunda da güncel bir bilgibulunmamaktadır.

30. İhlal iddialarına ilişkin değerlendirme yapılmasıiçin zaruri nitelikteki bilgi ve belgelerin başvurucular tarafından sunulmadığıdikkate alındığında gelinen bu noktada Anayasa Mahkemesince işin esası hakkındabir değerlendirme yapılabilmesi mümkün görünmemektedir. Bunun ötesindebaşvurularını azami dikkat ve özenle takip etmesi gereken başvurucuların-ihtarata rağmen- olması gerekenin dışında pasif bir tutum sergilediklerianlaşılmaktadır.

31. Açıklanan gerekçelerle başvuruların incelenmesi içingerekli ve temel nitelikteki belgelerin sunulmadığı anlaşıldığındanbaşvuruların reddine karar verilmesi gerekir.

VI. HÜKÜM

Açıklanan gerekçelerle;

A. Talep eden başvurucunun gizlilik talebinin kabulüne vekimlik bilgilerinin kamuya açık belgelerde GİZLİ TUTULMASINA,

B. Adli yardım talebinde bulunan başvurucularıntaleplerinin KABULÜNE,

C. Başvuruların REDDİNE,

D. Sınır dışı edilme işlemine ilişkin olarak verilentedbir kararlarının SONLANDIRILMASINA,

E. Kararın bir örneğinin İçişleri Bakanlığı Göç İdaresiGenel Müdürlüğüne GÖNDERİLMESİNE,

F. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk MuhakemeleriKanunu’nun 339. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca adli yardım talebikabul edilen başvurucuların yargılama giderlerini ödemekten TAMAMEN MUAFTUTULMASINA 27/1/2021 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.

Full & Egal Universal Law Academy