TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
MUSTAFA BOZ VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2019/12972)
Karar Tarihi: 15/1/2020
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Hasan Tahsin GÖKCAN
Üyeler
:
Serdar ÖZGÜLDÜR
Hicabi DURSUN
Kadir ÖZKAYA
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Raportör
:
Tuğba YILDIZ
Başvurucular
:
1. Mustafa BOZ
2. Hurşit İNCE
3. Abdulhadi BOZ
4. Salahattin BOZ
5. İshak İNCE
6. Necmeddin TAPAR
7. Sadık TAPAR
8. Sabri TAPAR
Vekili
:
Av. Abdulhekim GİDER
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, terör olaylarından doğan zararların tazminedilmemesi nedeniyle mülkiyet hakkının; buna ilişkin idari ve yargısal sürecinmakul sürede sonuçlandırılmaması nedeniyle de adil yargılanma hakkının ihlaledildiği iddialarına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvurular 18/4/2019 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan önincelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Anayasa Mahkemesi tarafından ekli tablonun A satırındanumaraları belirtilen bireysel başvuru dosyalarının konu yönünden hukukiirtibatı nedeniyle 2019/12972 numaralı bireysel başvuru dosyası ilebirleştirilmesine ve belirtilen dosyaların kapatılmasına, incelemenin2019/12972 numaralı bireysel başvuru dosyası üzerinden yürütülmesine kararverilmiştir.
5. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölümtarafından yapılmasına karar verilmiştir.
6. Bölüm Başkanı tarafından başvurunun kabul edilebilirlik veesas incelemesinin birlikte yapılmasına karar verilmiştir.
7. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, tarafından görüş bildirilmemiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
8. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylarözetle şöyledir:
9. Başvurucular, Siirt'in Merkez ilçesi Tuzkuyusu köyü, Çevremezrasında ikamet etmekteyken 1994 yılında meydana gelen terör olaylarıneticesinde köyün boşaltılmasıyla yerleşim yerinden göç etmek zorundakaldıklarını iddia etmiş ve 17/7/2004 tarihli ve 5233 sayılı Terör ve TerörleMücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun kapsamındazararlarının karşılanması talebiyle Siirt Valiliği Terör ve Terörle MücadeledenDoğan Zarar Tespit Komisyonuna (Komisyon)ekli tablonun C satırında belirtilentarihlerde başvurmuşlardır.
10. Ekli tablonun D satırında tarih ve sayıları belirtilenKomisyon kararlarında başvurucuların taleplerinin reddine karar verilmiştir.
11. Belirtilen ret işlemleri aleyhine ekli tablonun E satırındabelirtilen tarihlerde başvurucular tarafından açılan iptal davalarında, İdareMahkemesi ekli tablonun F-1 satırında gösterilen tarihlerde davanın reddinekarar vermiştir.
12. Başvurucuların temyizi üzerine ekli tablonun G-1 satırındagösterilen tarihlerde Danıştay Onbeşinci Dairesi Çevre mezrasının boşaltılıpboşaltılmadığına ilişkin detaylı inceleme yapılması gerektiği gerekçesiyleeksik incelemeye dayalı İdare Mahkemesi kararlarının bozulmasına hükmetmiştir.
13. Bozma kararı üzerine ekli tablonun F-2 satırında gösterilentarihlerde İdare Mahkemesi detaylı inceleme yaparak köyün terör nedeniyleboşaltılan köylerden olmadığı gerekçesiyle davaların reddine karar vermiştir.
14. Bozma kararı sonrası verilen İdare Mahkemesi kararlarınınbaşvurucular tarafından temyiz edilmesi üzerine ekli tablonun G-2 satırındagösterilen tarihlerde Danıştay Onbeşinci Dairesi onama kararı vermiştir.
15. Karar düzeltme talepleri aynı Daire tarafından H satırındabelirtilen tarihlerde reddedilmiştir. Karar düzeltme taleplerinin reddi üzerinebaşvurucular süresinde bireysel başvuruda bulunmuşlardır.
IV. İLGİLİ HUKUK
16. İlgili hukuk için bkz. CelalDemir, B. No: 2013/3309, 6/2/2014, §§ 15-28; Sabri Çetin, B. No: 2013/3007, 6/2/2014,§§ 60-72; Mahmut Can Arslan, B.No: 2013/3008, 6/2/2014, §§ 59-71; MehmetGürgen, B. No: 2013/3202, 6/2/2014, §§ 57-67 kararları.
V. İNCELEME VE GEREKÇE
17. Mahkemenin 15/1/2020 tarihinde yapmış olduğu toplantıdabaşvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Adli Yardım Talebi
18. Anayasa Mahkemesinin MehmetŞerif Ay (B. No: 2012/1181, 17/9/2013) kararında belirtilen ilkelerdikkate alınarak geçimini önemli ölçüde güçleştirmeksizin yargılama giderleriniödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucuların açıkça dayanaktan yoksunolmayan adli yardım taleplerinin kabulüne karar verilmesi gerekir.
B. Mülkiyet Hakkınınİhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucularınİddiaları
19. Başvurucular; 1994 tarihinden itibaren mallarına terörnedeniyle ulaşamadıklarını belirterek 5233 sayılı Kanun kapsamında yapmışoldukları başvuruların köyün boşaltılmadığı gerekçesiyle reddedilmesininmülkiyet haklarını ihlal ettiğini ileri sürmüştür.
2. Değerlendirme
20. Anayasa ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin ortak korumaalanında yer alan mülkiyet hakkı; mevcut mal, mülk ve ekonomik değerlerikoruyan bir temel haktır. Kişinin hâlihazırda sahibi olmadığı bir mülkünmülkiyetini kazanma hakkı, bu konudaki menfaati ne kadar güçlü olursa olsunmülkiyet kavramı içinde değildir (KemalYeler ve Ali Arslan Çelebi, B. No: 2012/636, 15/4/2014, § 36).Ayrıca gelecekte elde edileceği iddia edilen bir gelirin mülkiyet hakkıkapsamında değerlendirilmesi mümkün değildir (SultanTokay ve diğerleri, B. No: 2013/1122, 26/6/2014, § 42).
21. Bir mülk veya alacakla ilgili olarak hak iddia eden kişininsöz konusu hakkın varlığını hukuken ispat etmesi gerekir (Kemal Yeler ve Ali Arslan Çelebi, § 38).
22. Somut olayda başvurucuların Komisyona yaptıkları başvuruüzerine Komisyonun ulaştığı nihai sonuç ile iptal davası sonucunda gerekçelikararda yer verilen hukuki tespitler ve dayanaklar birliktedeğerlendirildiğinde başvurucuların Anayasa’nın 35. maddesinde güvence altınaalınan mülkiyet hakkı kapsamına giren bir ekonomik değeri veya en azından böylebir değeri elde etme yönünde meşru beklentisi bulunmadığı anlaşılmaktadır.
23. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğer kabuledilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemezolduğuna karar verilmesi gerekir.
C. Makul SüredeYargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucularınİddiaları
24. Başvurucular, makul sürede yargılanma haklarının ihlaledildiğini ileri sürmüştür.
2. Değerlendirme
a. Kabul EdilebilirlikYönünden
25. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğinekarar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan makulsürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilirolduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Esas Yönünden
26. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyuşmazlıklara ilişkinidari yargılamanın süresi tespit edilirken sürenin başlangıç tarihi olarakdavanın ikame edildiği tarih; sürenin sona erdiği tarih olarak -çoğu zaman icraaşamasını da kapsayacak şekilde- yargılamanın sona erdiği, yargılaması devameden davalar yönünden ise Anayasa Mahkemesinin makul sürede yargılanma hakkınınihlal edildiğine ilişkin şikâyetle ilgili kararını verdiği tarih esas alınır (Selahattin Akyıl, B. No: 2012/1198,7/11/2013, §§ 45, 47).
27. Medeni hak ve yükümlülüklerle ilgili uyuşmazlıklara ilişkinidari yargılama süresinin makul olup olmadığı değerlendirilirken yargılamanınkarmaşıklığı ve kaç dereceli olduğu, tarafların ve ilgili makamların yargılamasürecindeki tutumu ve başvurucunun yargılamanın süratle sonuçlandırılmasındakimenfaatinin niteliği gibi hususlar dikkate alınır (Selahattin Akyıl, § 41).
28. Bu hususlara ek olarak Anayasa Mahkemesi, 5233 sayılı Kanunkapsamında yapılan yargılamalarda komisyonların belli bir dönem içinde geçiciolarak olağanüstü iş yükü artışı ile karşılaşmasından kaynaklanan gecikmelerdekamu otoritelerince zamanında ve yeterli tedbirlerin alınmış olup olmadığını dagözönünde bulundurmaktadır. Gerekli tedbirler alınmışsa makul süreninhesaplanmasında olağan yargılamalara kıyasla daha esnek bir yaklaşımbenimsenmektedir (Sabri Çetin, §§60-72; Mahmut Can Arslan, §§59-71; Mehmet Gürgen, §§ 57-67; Celal Demir, §§ 57-69).
29. Somut davalara bir bütün olarak bakıldığında Komisyonabaşvuru tarihleri (ekli tablonun C satırı)ile nihai karar tarihleri (eklitablonun H satırı) arasında geçen ve ekli tablonun I satırında her bir başvuruiçin ayrı ayrı toplam süreleri belirtilen yargılama süreçlerinde makul olmayanbir gecikmenin olduğu sonucuna varılmıştır.
30. Açıklanan gerekçelerle başvurucuların Anayasa’nın 36.maddesinde güvence altına alınan makul sürede yargılanma hakkının ihlaledildiğine karar verilmesi gerekir.
D. 6216 Sayılı Kanun'un50. Maddesi Yönünden
31. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. maddesinin (1) ve (2)numaralı fıkraları şöyledir:
“(1) Esas inceleme sonunda, başvurucununhakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararıverilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılmasıgerekenlere hükmedilir…
(2) Tespit edilen ihlal birmahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak içinyeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir. Yeniden yargılamayapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde başvurucu lehine tazminatahükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir.Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin ihlalkararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde mümkünsedosya üzerinden karar verir.”
32. Başvurucular, ihlalin tespiti ile maddi ve manevi tazminattalebinde bulunmuştur.
33. Başvuruda, adil yargılanma hakkı kapsamındaki makul süredeyargılanma hakkının ihlal edildiği sonucuna varılmıştır.
34. İhlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararlarıkarşılığında başvuruculara ekli tablonun İ satırında gösterilen net manevitazminat miktarlarının ödenmesine karar verilmesi gerekir.
35. Dosyadaki belgelerden tespit edilen 3.000 TL vekâletücretinden oluşan yargılama giderinin başvuruculara müştereken ödenmesine kararverilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Adli yardım talebinin KABULÜNE,
B. 1. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın konu bakımından yetkisizlik nedeniyleKABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
2. Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkiniddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
C. Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan makul süredeyargılanma hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
D. Başvuruculara ekli tablonun İ satırında gösterilenmiktarlarda net manevi tazminat ÖDENMESİNE, tazminata ilişkin diğertaleplerinin REDDİNE,
E. 3.000 TL vekâlet ücretinden oluşan yargılama giderininBAŞVURUCULARA MÜŞTEREKEN ÖDENMESİNE,
F. Ödemelerin, kararın tebliğini takiben başvurucuların Hazineve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına,ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihinekadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
G. Kararın bir örneğinin bilgi için Batman İdare Mahkemesine(E.2014/765, K.2014/3008), GÖNDERİLMESİNE,
H. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE15/1/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Sıra
1
2
3
A
Başvuru
Numarası
2019/12972
2019/12974
2019/12976
B
Başvurucu
ve
T.C.
Kimlik No.
Mustafa BOZ
Hurşit İNCE
Abdulhadi BOZ
C
Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt Numarası
1/4/2008
20119
1/4/2008
20108
1/4/2008
20122
D
Komisyon Karar Tarihi ve Numarası
19/10/2010
2010/3-2164
21/10/2010
2010/3-2179
21/10/2010
2010/3-2174
E
Dava Tarihi
11/1/2011
11/1/2011
11/1/2011
F
Yerel Mahkeme
Karar Tarihi
1.
23/11/2011
2.
4/12/2014
1.
23/11/2011
2.
4/12/2014
1.
23/11/2011
2.
4/12/2014
G
Temyiz Yolu Karar Tarihi
1.
21/11/2013
2.
10/4/2018
1.
21/11/2013
2.
10/4/2018
1.
21/11/2013
2.
10/4/2018
H
Karar Düzeltme
Tarihi
26/2/2019
26/2/2019
26/2/2019
I
İdari ve Yargısal
Süreçte Geçen Toplam Süre
10 yıl 10 ay
10 yıl 10 ay
10 yıl 10 ay
İ
Hükmedilen
NET Manevi Tazminat
(TL)
18. 300 TL
18. 300 TL
18. 300 TL
Sıra
4
5
6
A
Başvuru
Numarası
2019/12978
2019/12979
2019/12981
B
Başvurucu
ve
T.C.
Kimlik No.
Salahattin BOZ
İshak İNCE
Necmeddin TAPAR
C
Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt Numarası
1/4/2008
20121
1/4/2008
20110
1/4/2008
20111
D
Komisyon Karar Tarihi ve Numarası
19/10/2010
2010/3-2166
19/10/2010
2010/3-2157
19/10/2010
2010/3-2158
E
Dava Tarihi
11/1/2011
11/1/2011
11/1/2011
F
Yerel Mahkeme
Karar Tarihi
1.
23/11/2011
2.
4/12/2014
1.
23/11/2011
2.
4/12/2014
1.
23/11/2011
2.
4/12/2014
G
Temyiz Yolu Karar Tarihi
1.
21/11/2013
2.
10/4/2018
1.
21/11/2013
2.
10/4/2018
1.
21/11/2013
2.
10/4/2018
H
Karar Düzeltme
Tarihi
26/2/2019
26/2/2019
26/2/2019
I
İdari ve Yargısal
Süreçte Geçen Toplam Süre
10 yıl 10 ay
10 yıl 10 ay
10 yıl 10 ay
İ
Hükmedilen
NET Manevi Tazminat
(TL)
18. 300 TL
18. 300 TL
18. 300 TL
Sıra
7
8
A
Başvuru
Numarası
2019/12982
2019/12970
B
Başvurucu
ve
T.C.
Kimlik No.
Sadık TAPAR
Sabri TAPAR
C
Komisyona Başvuru Tarihi ve Dosya Kayıt Numarası
26/5/2008
20106
26/5/2008
20105
D
Komisyon Karar Tarihi ve Numarası
21/10/2010
2010/3-2177
21/10/2010
2010/3-2176
E
Dava Tarihi
11/1/2011
11/1/2011
F
Yerel Mahkeme
Karar Tarihi
1.
23/11/2011
2.
4/12/2014
1.
23/11/2011
2.
4/12/2014
G
Temyiz Yolu Karar Tarihi
1.
21/11/2013
2.
10/4/2018
1.
21/11/2013
2.
10/4/2018
H
Karar Düzeltme
Tarihi
26/2/2019
26/2/2019
I
İdari ve Yargısal
Süreçte Geçen Toplam Süre
10 yıl 9 ay
10 yıl 9 ay
İ
Hükmedilen
NET Manevi Tazminat
(TL)
18. 300 TL
18. 300 TL