TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
ÖZGÜR ÖZDEMİR VE NEVZAT GÖRENLİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2014/12337)
Karar Tarihi: 7/3/2019
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Engin YILDIRIM
Üyeler
:
Recep KÖMÜRCÜ
Rıdvan GÜLEÇ
Recai AKYEL
Yıldız SEFERİNOĞLU
Raportör Yrd.
:
Tuğba YILDIZ
Başvurucular
:
1. Özgür ÖZDEMİR
2. Nevzat GÖRENLİ
Vekili
:
Av. Güray GÜNEŞ
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, uzman erbaş sözleşmesinin yenilenmemesi işlemininiptali istemiyle açılan davada delilleri sunma ve inceletme noktasındadezavantajlı konuma düşme nedeniyle adil yargılanma hakkının ihlal edildiğiiddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvurular muhtelif tarihlerde yapılmıştır.
3. Başvurular, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılanön incelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyonca başvuruların kabul edilebilirlik incelemesininBölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
5. 2014/16959 sayılı başvurunun konu bakımından benzer nitelikteolması nedeniyle 2014/12337 sayılı başvuru ile birleştirilmesine ve incelemeninbu dosya üzerinden yapılmasına karar verilmiştir.
6. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına(Bakanlık) gönderilmiştir. Bakanlık, görüş bildirmesine gerek olmadığınıbelirtmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
7. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylarözetle şöyledir:
8. Başvurucular, farklı tarihlerde yaklaşık iki yıl süreli uzmanerbaş sözleşmesi imzalamak suretiyle Türk Silahlı Kuvvetlerinde (TSK) görevebaşlamıştır. Başvurucuların sözleşme süresinin bitimi 31/12/2012tarihidir.
9. Başvuruculardan Özgür Özdemir 20/12/2012tarihli, Nevzat Görenli 30/11/2012 tarihli yazı ileuzman erbaş sözleşmelerinin uzatılması amacıyla sağlık raporunu almak üzereaskerî hastaneye sevk edilmiştir.
10. Hastanelerde yapılan muayene sonucunda başvuruculardan;
- Özgür Özdemir'e mitralkapak yetmezliği teşhisi konularak 25/12/2012tarihli rapor ile hakkında "TSK dagörev yapamaz." kararı verilmiştir. Başvurucu 27/12/2012 tarihinde sağlık raporuna itiraz etmiş, itirazsonucu hakkında 30/1/2013 tarihli raporla "Piyade uzman erbaşlığa devam eder." kararı verilmiştir.
- Nevzat Görenli'ye ise karaciğer enzim yüksekliği ve sol skafoid kırığı teşhisikonulmuş, ileri tetkik ve tedavi için 7/12/2012tarihli yazıyla Gülhane Askerî Tıp Akademisine (GATA) başvurucunun sevkinekarar verilmiştir. GATA tarafından 20/12/2012 tarihliraporla başvurucuya hepastatoztanısı konularak bir ay hava değişimi kararı verilmiştir. Bu rapordabaşvurucunun uzman erbaşlığa elverişliliği yönünde değerlendirme yapılmamıştır.Başvurucu, sağlık durumunu belirtir rapor almak için tekrar talepte bulunmuş; 2/1/2013 tarihli sağlık raporuylahakkında"Uzman erbaş olur."kararı verilmiştir.
11. Başvurucuların bağlı bulunduğu komutanlıklar tarafından 31/12/2012 tarihli kararlarla sözleşme süresinin bitimtarihine kadar sağlık raporu alamadıkları ve sözleşme yenileme şartlarınısağlayamadıkları gerekçeleriyle sözleşmeleri feshedilmiştir.
12. Başvurucular, belirtilen raporlar (bkz. § 10) üzerinesözleşmelerinin feshedilmesine ilişkin işlemin iptali istemiyle Askeri Yüksekİdare Mahkemesinde (AYİM) dava açmışlardır.
13. AYİM Başsavcılığı; sağlık raporunaitiraz sürecinin sonuçlanması beklenmeksizinbaşvurucularınilişiğinin hatalı bir biçimde erken kesildiğini, daha sonradan aksi yöndedüzenlenen raporlar karşısında geçerliliğini yitiren rapora ve hava değişimikararı verilmesi üzerine öngörülemeyen bir süre kaybı nedeniyle idareye sağlıkraporunun verilememesine istinaden tesis edilen ilişik kesme işleminin hukukaaykırı olduğu sonuç ve kanaatine varıldığını belirtmiştir.
14. Millî Savunma Bakanlığının (MSB) dava dosyasına sunduğusavunma dilekçesinin ilgili kısmında aşağıda belirtilen hususlara yerverilmiştir:
"...
Kara Kuvvetleri Uzman Erbaş Yönergesi'nin üçüncü bölüm üçüncü kısım 'sözleşmeyenilemede/uzatmada uygulanacak esaslar' başlıklı beşinci maddesinin ilgilikısmı şöyledir;
...
(1) Taahhüt ettiği sürenin bitimine en az üçay (özellikle sağlık işlemlerinin zamanında tamamlanabilmesi için 4 ila 5 ayönceden de dilekçe verilerek işlemler başlatılabilir) kala (yurtdışı geçicigöreve gidecek uzman erbaşlar için altı ay kala), kaçyıl daha hizmet süresini uzatmak istediğine dair dilekçe ile müracaat etmişolmak,
...
Altıncı bölüm, altıncı madde c fıkrası'Sözleşme uzatmak maksadıyla alınan sağlık/ön raporun olumsuz olması ve anılanrapora personelin itiraz (Raporun tebliğinden sonra 30 (otuz) gün içinde)etmesi halinde, itiraz dilekçesini ön raporun alınmasını müteakip en kısazamanda ilk amirine verir, sıralı makamlar itiraz dilekçelerini, sağlık önraporunun fotokopisi ile birlikte vakit geçirmeksizin MSB.lığı(Sağlık Daire Bşk,.lığıdikkatine)'na gönderirler.' ve ç fıkrası 'itirazedilen raporlara yapılacak işlemler ve ön raporun alınması sözleşme süresininbitimine kadar sonuçlandırılır. Sözleşmebitim tarihine kadar işlemlerin sonuçlanmaması halinde,personel sözleşme şartlarını yerinegetirememiş sayılır ve sözleşme bitim tarihi itibari ile sözleşmesi feshedilir.'hükmünü amirdir.
...
Dosyasında mevcut bulunan belgelerebakıldığında personelin sözleşme bitim tarihinden evvel idareye süresiiçerisinde bir başvurusunun olmadığı, böylesine önemli bir konuyu ikinci plandatutmak suretiyle bu konuda hiçbir şekilde birliğine süresi içerisinde başvurudabulunmadığı görülmektedir..." (Vurgulamalar MSB tarafından yapılmıştır.)
15. AYİM Birinci Dairesi ara kararla başvurucuların görev yerlerine,sözleşmelerinin bitimineen az üç ay kala müracaatlarına engel olabilecek makul bir mazeretlerinin veyagörev yaptıkları birlik içinde müracaatlarını engelleyecek bir görev, izindurumunun olup olmadığını sormuş; Komutanlığın cevap yazısında dabaşvurucuların sözleşmesinin uzatılması için yazılı müracaatlarının olmadığı,müracaat etmeleri gereken tarihlerde de görev durumlarının bulunmadığı,başvuruculardan Nevzat Görenli'nin sağlık raporuişlemlerini başlatmak yerine 2/11/2012 ile 30/11/2012 tarihleri arasında iznegitmeyi tercih ettiği, sonrasında 30/11/2012 tarihli sözlü müracaat üzerineaskerî hastaneye sevk edildiği belirtilmiştir.
16. AYİM Birinci Dairesi 25/2/2014tarihli kararlarıyla davaların reddine karar vermiştir. Karar gerekçesinde;başvurucuların 20/9/2005 tarihli ve 25942 sayılı ResmîGazete'de yayımlanan Uzman Erbaş Yönetmeliği'nin 12.maddesi gereğince sözleşmelerinin bitimine en az üç ay kala yani en geç31/9/2012 tarihinde müracaat ederek sözleşmelerini yenilemek istediklerinidilekçe ile beyan etmeleri gerektiği ancak başvurucuların üç ay önceden birmüracaatının olmadığı ve müracaatlarına engel olabilecek makul birmazeretlerinin de bulunmadığı, ara kararla (bkz. § 15) da bu durumun teyitedildiği belirtilmiştir. Bu duruma göre başvurucularınsözleşmesinin bitimine bir ay kala ilk kez rapor almak için müracaat ettiği vesözleşme süresinin bitiminde TSK'da görev yapabilecek sağlık niteliklerini haizolduğuna ilişkin raporu birliğine veremedikleri, başvurucuların sözleşmesininyenilenmesi için gerekli sorumlulukları yerine getirmediği, idare tarafındansözleşmenin yenilenmemesi işleminde herhangi bir takdir hatası bulunmadığı veişlemlerin tüm unsurlarıyla hukuka uygun olduğu ifade edilmiştir.
17. Karar düzeltme talepleri AYİM Birinci Dairesi tarafındanreddedilmiştir.
18. Kararların başvurucular vekiline tebliğ edilmesinden sonrasüresi içinde bireysel başvuruda bulunulmuştur.
19. Başvurucular 19/2/2015 tarihinde ekbeyan dilekçesi sunmuştur. Dilekçelerinde yargılamanınbitiminden sonra Kara Kuvvetleri Komutanlığı Eğitim Doktrin Komutanlığınca emiryayımlandığını ve bu emirle TSK Personelinin Sağlık Muayene Yönergesi'ningüncelleştirildiğini, bunun sözleşme yenileme işlemlerinde esas alınmak üzeredaha önce alınan sağlık raporlarının geçerlilik tarihi ile ilgili belirsizlikyaşanmasından kaynaklandığını, bu sebeple Yönerge'ninüçüncü bölüm üçüncü maddesinde "Uzmanerbaşların sözleşme yenileme raporları, alındığı tarihten itibaren üç yılsüreyle geçerlidir." hükmünün yer aldığı ve bu kapsamda Yönerge'nin yürürlük tarihinden önce alınan raporların dageçerlilik süresinin üç yıl uygulanacağının bildirildiğini ifade etmişlerdir. İlgiliYönerge uyarınca göreve başlarken aldıkları sağlık raporunun sözleşme bitimtarihi olan 31/12/2012 tarihinde de geçerli olduğunu,dolayısıyla sağlık raporu almalarına dahi gerek olmadığını, TSK'danilişiklerinin haksız olarak kesildiğini iddia etmişlerdir.
IV. İLGİLİ HUKUK
20. 18/3/1986 tarihli ve 3269 sayılıUzman Erbaş Kanunu'nun 5. maddesinin ilgili kısmı şöyledir:
''Uzman erbaşlar; iki yıldan az, beş yıldanfazla olmamak şartıyla sözleşme yaparak göreve başlar ve Türkiye CumhuriyetiEmekli Sandığı ile ilgilendirilirler. (Değişik ikinci cümle: 19/6/2010-6000/26md.) Bunlardan;
a) İstihdam edildikleri kadronun görevözelliklerine göre sınıf ve branşları ile ilgilisağlık nitelikleri uygun olanların,
...
müteakip sözleşmeleri, bir yıldan az, beş yıldan fazla olmamak şartıyla azami kırkbeş yaşına girdikleri yıla kadar uzatılabilir''
21. Uzman Erbaş Yönetmeliği'nin 12. maddesinin ilgili kısımlarışöyledir:
''Uzman erbaşlar, sözleşme süresinin bitimindeterhis edilirler. Bunlardan sözleşmelerinin yenilenmesini isteyenlerinistekleri, müteakip sözleşme süreleri bir yıldan az, beş yıldan fazla olmamakkaydıyla, aşağıdaki şartlar altında kabul edilir:
a) Taahhüt ettiği sürenin bitimine en az üç ay kala (yurt dışı geçici göreve gidecekuzman erbaşlar için altı ay kala) hizmet süresini uzatmak istediğine dair bir dilekçe ile müracaat etmiş olmak,
..."
V. İNCELEME VE GEREKÇE
22. Mahkemenin 7/3/2019 tarihindeyapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Çelişmeli Yargılama veSilahların Eşitliği İlkelerinin İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucularınİddiaları
23. Başvurucular, karar gerekçesinde bahsi geçen ara karar vecevap yazısının taraflarına tebliğ edilmediğini ve bu hususlara ilişkingörüşlerinin alınmadığını ileri sürerek Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenenadil yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia etmişlerdir.
2. Değerlendirme
24. Anayasa Mahkemesi, olayların başvurucu tarafından yapılanhukuki nitelendirmesi ile bağlı olmayıp olay ve olguların hukuki tavsifinikendisi takdir eder (Tahir Canan,B. No: 2012/969, 18/9/2013, § 16). Başvurucununiddialarının adil yargılanma hakkı kapsamında çelişmeli yargılama ve silahlarıneşitliği ilkeleri yönünden incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.
25. Genel anlamda hakkaniyete uygun bir yargılamanınyürütülebilmesi için silahların eşitliğive çelişmeli yargılama ilkeleriışığında taraflara iddialarını sunma hususunda uygun olanakların sağlanmasışarttır. Taraflara tanık delili de dâhil olmak üzere delillerini sunma veinceletme noktasında da uygun imkânların tanınması gerekir. Bu anlamdadelillere ilişkin dengesizlik veya hakkaniyetsizlik iddialarının dayargılamanın bütünü ışığında değerlendirilmesi gerekir (Muhittin Kaya ve Muhittin Kaya İnşaat TaahhütMadencilik Gıda Turizm Pazarlama Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti., B. No: 2013/1213,4/12/2013, § 27).
26. Silahların eşitliği ilkesi, davanın taraflarının usulhakları bakımından aynı koşullara tabi tutulması ve taraflardan birinindiğerine göre daha zayıf bir duruma düşürülmeksizin iddia ve savunmalarınımakul bir şekilde mahkeme önünde dile getirme fırsatına sahip olması anlamınagelir (Yaşasın Aslan, B. No:2013/1134, 16/5/2013, § 32).
27. Adil yargılanma hakkının unsurlarından olan çelişmeli yargılamailkesi taraflara dava dosyası hakkında bilgi sahibi olma ve yorum yapmahakkının tanınmasını ve bu nedenle tarafların yargılamanın bütününe aktifolarak katılmasını gerektirmektedir. Bu anlamda mahkemece taraflarındinlenilmemesi, taraflara delillere karşı çıkma imkânı verilmemesi yargılamafaaliyetinin hakkaniyete aykırı hâle gelmesine neden olabilecektir (Abdullah Özen, B. No: 2013/4424, 6/3/2014, § 21).
28. Ceza davaları ile medeni hak ve yükümlülüklere ilişkindavaların usul kuralları da dâhil olmak üzere yargılamanın tüm aşamalarındasilahların eşitliği ilkesi ve çelişmeli yargılama hakkının güvence altınaalınarak adil yargılanma hakkının korunması hukuk devleti olmanın birgereğidir. Asıl kural tarafların eşit şartlarda yargılamaya katılımınınsağlanması, gösterdikleri kanıtlardan ve sundukları görüşlerden bilgi sahibiolması ve bunlarla ilgili görüşlerini bildirebilme imkânının kendilerineverilmesi olup kamu güvenliği, şahitlerin korunması, soruşturma usulleriningizli tutulması gibi bazı istisnaların yargılama usulünde yer alması mümkündür.Bu durumda dahi verilmeyen veya karartılan bilgi ve belgelere karşı ilgiliye,mahkemeye itirazda bulunabilme imkânının tanınması adil yargılanmanın garantialtına alınması için bir gerekliliktir (TaylanÖzgür Tor, B. No: 2013/2454, 12/3/2015, §43).
29. Somut olayda başvurucuların uzmanerbaş sözleşmesinin yenilenmemesi nedeniyle açtığı davada AYİM, ara kararlabaşvurucuların sözleşme süresinin yenilemeleri gereken zamanda müracaatlarınaengel, makul sayılabilecek bir mazeretlerinin veya görev yaptıkları birlikiçinde zamanında müracaatlarına mâni teşkil edebilecek bir görev veya izindurumlarının olup olmadığının bildirilmesini istemiş; Komutanlık cevapyazısında başvurucuların sözleşmesinin uzatılması için yazılı müracaatınınolmadığının, müracaat edilmesi gereken tarihlerde de görev durumlarınınbulunmadığının belirtilmesi üzerine de davanın reddine karar verilmiştir. Başvurucular her ne kadar bu arakarar ve cevap yazısının kendilerine tebliğ edilmediğini ileri sürmekte ise debaşvuru formu ekinde yer alan belgelerden başvurucuların ara kararıniçeriğinden nihai kararla birlikte bilgi sahibi olduğu, itirazlarını karardüzeltme aşamasında ileri sürebildiği ve bu itirazların değerlendirilerektalebin reddine karar verildiği anlaşılmıştır.
30. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğer kabuledilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemezolduğuna karar verilmesi gerekir.
B. Yargılamanın Sonucuİtibarıyla Adil Olmadığına İlişkin İddia
1. Başvurucunun İddiaları
31. Başvuruculardan;
- ÖzgürÖzdemir sözleşme yenileme sürecinde Hakkâri'de görevde olduğunu,göreve devam edecek ve sözleşmesini yenilemeyecek olan kişilerle komutanıngörüşme yaptığını, kendisiyle aynı konumda olanların fikrini aldığını, sözleşmeyenilemeyecek olsa sağlık raporu talebinde de bulunmayacağını, kendisinin debirlikteki bütün personel gibi bölgedeki terör faaliyetleri nedeniyle sağlıkraporu almaya geç gönderildiğini iddia etmiştir. Ayrıca üç ay öncesinde başvurmuşolsa dahi neticede sözleşme süresinin bitimine sağlık raporunun yetişmeyeceğiniçünkü raporun çıkmasının itiraz süreleri de dâhil edilince ve bulunduğukoşullar da dikkate alındığında uzun süreceğini ifade etmiştir. Askerîhastanenin kusurundan kaynaklı hatalı rapor verildiğini ve sonuç olarak da askerliğe elverişlidir raporu aldığınıancak bu hususların mahkemece incelenmediğini belirtmiştir.
- Nevzat Görenli 2/11/2012ile 30/11/2012 tarihleri arasında izinde olduğuna ilişkin bilgilendirmeninyanlış olduğunu, kendisinin 1/11/2012 tarihinde (20+4) günlük izne ayrıldığını,26/11/2012 tarihinde izinin bittiğini, izin bitiminden sonra sağlam raporualmak için talepte bulunduğunu ancak dört gün sevk için bekletildiğini, busüreçte gecikme olmasaydı sağlık raporunuzamanındateslim edebileceğini, idarenin hatalı işlemleri nedeniyle rapor alma sürecininuzadığını ve dolayısıyla sözleşme süreci bitmeden raporunu teslim edemediğiniifade etmiştir. Başvurucu, askerî hastaneye sağlık raporu almak için sevkedilmişken hastanenin rapor vermek yerine kendisini GATA'ya sevk ettiğini eğerrapor verilseydi sağlam raporunu zamanında teslim edebileceğini belirtmiştir.
- Başvurucular, Mahkemece bu hususlar dikkate alınmadan hukukaaykırı verilen kararlar nedeniyle adil yargılanma haklarının ihlal edildiğiniiddia etmişlerdir.
2. Değerlendirme
32. Anayasa’nın 148. maddesinin dördüncü fıkrasında kanunyolunda gözetilmesi gereken hususlara ilişkin şikâyetlerin bireysel başvurudaincelenemeyeceği belirtilmiştir. Bu kapsamda ilke olarak mahkemeler önünde davakonusu yapılmış maddi olay ve olguların kanıtlanması, delillerindeğerlendirilmesi, hukuk kurallarının yorumlanması ve uygulanması ileuyuşmazlıkla ilgili varılan sonucun adil olup olmaması bireysel başvurukonusu olamaz. Ancak bireysel başvuru kapsamındakihak ve özgürlüklere müdahale teşkil eden bariz takdir hatası veya açık bir keyfîlik içeren tespit ve sonuçlar bu kapsamda değildir (Ahmet Sağlam, B. No: 2013/3351, 18/9/2013, § 42).
33. Adil yargılanma hakkı bireylere dava sonucunda verilenkararın değil yargılama sürecinin ve usulünün adil olup olmadığını denetletmeimkânı verir. Bu nedenle bireysel başvuruda adil yargılanmaya ilişkinşikâyetlerin incelenebilmesi için başvurucunun yargılama sürecinde haklarınasaygı gösterilmediğine, bu çerçevede yargılama sürecinde karşı tarafın sunduğudeliller ve görüşler hakkında bilgi sahibi olamadığı veya bunlara etkili birşekilde itiraz etme fırsatı bulamadığı, kendi delillerini ve iddialarınısunamadığı ya da uyuşmazlığın çözüme kavuşturulmasıyla ilgili iddialarınınderece mahkemesi tarafından dinlenmediği veya kararın gerekçesiz olduğu gibimahkeme kararının oluşumuna sebep olan unsurlardan değerlendirmeye alınmamışeksiklik, ihmal ya da açık keyfîliğe ilişkin birbilgi ya da belge sunmuş olması gerekir (NaciKarakoç, B. No: 2013/2767, 2/10/2013, §22).
34. Somut olaylara ilişkin başvurucuların iddialarıdeğerlendirilerek derece mahkemesince karar verilmiştir. Karar gerekçesinde(bkz. § 16) AYİM, ilgili mevzuata atıf yaparak başvurucuların geçerli mazeretiolmaksızın sözleşmelerinin bitme tarihinden en az üç ay öncesinde sağlık raporualma sürecini de düşünerek başvurması gerekirken başvurucuların sözleşmebitiminden üç ay önce böyle bir başvurularının olmadığını vurgulamıştır. Anılankarar, karar düzeltme aşamasından da geçerek kesinleşmiştir.
35. Başvurucular tarafından ileri sürülen iddialar, derecemahkemesince delillerin değerlendirilmesi ve hukuk kurallarının yorumlanmasınailişkin olup mahkeme kararında bariz takdir hatası veya açık bir keyfîlik oluşturan bir durumun da bulunmadığı dikkatealındığında ihlal iddialarının kanun yolu şikâyeti niteliğinde olduğuanlaşılmaktadır.
36. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının da diğer kabuledilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyle kabul edilemezolduğuna karar verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. 1. Çelişmeli yargılama ve silahların eşitliği ilkelerininihlal edildiğine ilişkin iddianın açıkçadayanaktan yoksun olması nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
2. Yargılamanın sonucu itibarıyla adil olmadığına ilişkiniddianın açıkça dayanaktan yoksun olması nedeniyleKABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
B. Yargılama giderlerinin başvurucular üzerinde BIRAKILMASINA 7/3/2019 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.