TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
YULIA MATUR (ANIKEEVA) BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2015/4459)
Karar Tarihi: 7/2/2018
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Engin YILDIRIM
Üyeler
:
Osman Alifeyyaz PAKSÜT
Recep KÖMÜRCÜ
Celal Mümtaz AKINCI
Recai AKYEL
Raportör
:
Elif ÇELİKDEMİR ANKITCI
Başvurucu
:
Yulia MATUR (ANIKEEVA)
Vekili
:
Av. Ahmet İhsan ARGUN
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru; Türk vatandaşı ile evliliğine rağmen sınır dışıedilmesi nedeniyle aile hayatına saygı hakkının, koşulları oluşmamasına rağmenverilen sınır dışı etme kararının iptali amacıyla açılan davanın reddedilmesinedeniyle adil yargılanma hakkının, haksız olarak idari gözetim merkezindetutulma nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğiiddialarına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 11/3/2015 tarihinde yapılmıştır.
3. Başvuru, başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan önincelemesinden sonra Komisyona sunulmuştur.
4. Komisyonca başvurunun kabul edilebilirlik incelemesinin Bölümtarafından yapılmasına karar verilmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
5. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle olaylarözetle şöyledir:
6. Başvurucu 17/7/1978 doğumlu olup Rusya Federasyonuvatandaşıdır. 23/1/2004 tarihinde bir Türk vatandaşı ile evlenerek Türkiye'deyaşamaya başlamıştır.
7. Başvurucu evlilik amaçlı ikamet izni talebinde bulunmuştur.İdari makamlarca yapılan araştırma sonucu, evliliğin ülkede kalmak için yapılananlaşmalı bir evlilik olduğu tespit edilerek başvurucunun talebireddedilmiştir. Ret kararına karşı kanun yoluna başvuru yapıldığına dairherhangi bir bilgi veya beyan başvuru dosyasına yansımamıştır. Kararın ardındanbaşvurucu sınırdışı edilmiştir.
8. 13/3/2013 tarihinde başvurucu bu kez turist vizesiyleTürkiye'ye giriş yapmış, aynı gün kendisine vize süresinin otuz gün olduğu veülkede daha uzun süre kalabilmek için ikamet izni alınması gerektiği yazılı olarakhatırlatılmıştır.
9. Başvurucu 12/4/2013 ve 8/5/2013 tarihlerinde Ankara İlEmniyet Müdürlüğüne posta yoluyla yeniden ikamet izni talebinde bulunmuş,20/5/2013 tarihinde başvurucunun talebinin değerlendirilebilmesi için bizzatmüracaat etmesi gerektiğine karar verilmiştir.
10. Yaklaşık bir yıl sonra -2/6/2014 tarihinde- Ankara İlEmniyet Müdürlüğü bünyesinde bulunan Yabancılar Şube Müdürlüğü tarafındanyapılan idari tahkikat sonucu başvurucunun vize ihlali yaparak kaçak yollarlaülkede bulunduğu tespit edilmiş ve sınır dışı edilmesine karar verilmiştir.Ayrıca başvurucu hakkında idari gözetim kararı uygulanmıştır.
11. Anılan kararın iptali amacıyla başvurucu tarafından Ankara1. İdare Mahkemesinde (Mahkeme) dava açılmıştır. Mahkeme 17/12/2014 tarihlikararıyla idari gözetim kararı yönünden görevsizliğine, sınır dışı edilmekararı yönünden davanın reddine kesin olarak karar vermiştir.
12. Mahkemece 4/4/2013 tarihli ve6458 sayılı Yabancılar veUluslararası Koruma Kanunu'nun57. maddesinin 6. fıkrası gereği idari gözetimkararlarına karşı başvuru yolunun adli yargı mercileri olduğu belirtilerekgörevsizlik kararının nedeni açıklanmıştır. Sınır dışı etme işlemine yönelikolarak yapılan incelemede ise başvurucunun Türk vatandaşı ile yapmış olduğuevliliğinin anlaşmalı evlilik olduğunun idari tahkikatla tespit edildiği,ayrıca davacının Türkiye'de kalmasını sağlayabilecek usulüne uygun olarakyapılmış bir ikamet izni başvurusunun ve ikamet izninin bulunmadığıbelirtilmiştir. Dolayısıyla turist vizesiyle ülkeye giriş yapan başvurucununülkede azami kalış süresinin on günden fazla olması nedeniyle sınır dışıişleminin hukuka uygun olduğu gerekçesine yer verilmiştir.
13. Karar başvurucuya 10/2/2015 tarihinde tebliğ edilmiştir.
14. Başvurucu 11/3/2015 tarihinde bireysel başvurudabulunmuştur. Başvurucu tekrar yurtdışına çıkmak zorunda olmasının ailebütünlüğünü bozacağı iddiasını ileri sürerek tedbir kararı verilmesini talepetmiştir.
15. Başvurucunun tedbir kararı verilmesi istemi, AnayasaMahkemesinin 17/3/2015 tarihli kararı ile başvurucunun yurtdışına çıkmasıdurumunda yaşam hakkına ya da bireyin maddi ve manevi bütünlüğüne yönelik birriskin bulunmaması gerekçesineistinaden reddedilmiştir.
IV. İLGİLİ HUKUK
A. Ulusal Hukuk
16. 6458 sayılı Kanun'un "Anlaşmalıevlilik yoluyla talep edilen aile ikamet izni" kenar başlıklı37. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:
"(1)Aile ikamet izni verilmeden veya uzatılmadan önce makul şüphe varsa, evliliğinsırf ikamet izni alabilme amacıyla yapılıp yapılmadığı valiliklercearaştırılır. Araştırma sonucunda, evliliğin bu amaçla yapıldığı tespit edilirseaile ikamet izni verilmez, verilmişse iptal edilir.
(2) Aile ikamet izni verildikten sonra daevliliğin anlaşmalı olup olmadığı konusunda valiliklerce denetimyapılabilir."
17. 6458 sayılı Kanun'un"Sınır dışı etme kararı alınacaklar" kenar başlıklı 54.maddesinin ilgili fıkraları şöyledir:
"(1)Aşağıda sayılan yabancılar hakkında sınır dışı etme kararı alınır:
...
e) Vize veya vize muafiyeti süresini on gündenfazla aşanlar veya vizesi iptal edilenler
...
f) İkamet izinleri iptal edilenler
..."
18. 6458 sayılı Kanun’un "Sınırdışı etmek üzere idari gözetim ve süresi" kenar başlıklı 57.maddesinin (6) numaralı fıkrası şöyledir:
"İdarigözetim altına alınan kişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetimkararına karşı sulh ceza hâkimine başvurabilir. Başvuru idari gözetimidurdurmaz. Dilekçenin idareye verilmesi hâlinde, dilekçe yetkili sulh cezahâkimine derhâl ulaştırılır. Sulh ceza hâkimi incelemeyi beş gün içindesonuçlandırır. Sulh ceza hâkiminin kararı kesindir. İdari gözetim altına alınankişi veya yasal temsilcisi ya da avukatı, idari gözetim şartlarının ortadankalktığı veya değiştiği iddiasıyla yeniden sulh ceza hâkimine başvurabilir."
B. Uluslararası Hukuk
19. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (Sözleşme) bir yabancınınülkeye giriş yapma veya orada ikamet etme hakkını yahut bir kişinin aileyaşamını belirli bir ülkede kurma şeklindeki bir hakkı güvence altınaalmamaktadır (Abdulaziz, Cabales and Balkandali/Birleşik Krallık,B. No: 9214/80, 9473/81, 9474/81, 28/5/1985, § 68; Ahmut/Hollanda, B. No:21702/93, 28/11/1996, § 67-c).
20. Bunun yanı sıra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine (AİHM) göreaile hayatına saygı hakkının kamusal makamlara yüklediği yükümlülüğün,çiftlerin evlenme suretiyle ikamet edecekleri ülkeyi seçmeleri ve aynı ülkevatandaşı olmayan eşlerin bu ülkeye yerleşmelerini kabul etmek şeklinde genelbir yükümlülüğü kapsadığı söylenemez (Biao/Danimarka [BD], B. No: 38590/10,24/5/2016, § 117).
21. Ayrıca AİHM devletlerin, yabancı ile bir vatandaş arasındagerçekleştirilen evlenmenin sadece o ülkede ikamet izni alabilmek amacıylayapılmış olup olmadığını araştırma ve gerektiğinde bu tip evlilikleri engellemekonusunda yetkilerinin olduğunu, bu yönde bir araştırmanın Sözleşme'nin 12.maddesinde düzenlenen evlenme hakkını ihlal etmeyeceğini kabul etmektedir (O'donoghue ve diğerleri/Birleşik Krallık, B. No:34848/07,14/12/2010, § 87; Frasik/Polonya, B. No: 22933/02, 5/1/2010, §89).
22. Öte yandan Sözleşme'nin 8. maddesinde düzenlenen ailehayatına saygı hakkı, aile kurma hakkını güvenceye almaz. Söz konusu hak,hâlihazırda mevcut olan ve hakiki aile yaşamı oluşturan fiilî, yakın ve şahsibağların kurulduğu aile ilişkilerini korumaktadır. Bu hüküm kapsamında ailekavramı, evliliğe dayalı ilişkilerle sınırlı değildir ve tarafların evlilikolmadan bir arada oturduğu fiilî "aile" bağlarını da kapsayabilir.Dolayısıyla Sözleşme ve AİHM içtihadı resmî evlilik akdi gibi şeklî unsurlarlailgilenmemekte, gerçek ve mevcut aile yaşamını korumayı esas almaktadır. AİHM'e göre Sözleşme'nin 8. maddesinin amaçları bakımından"aile hayatı"nın varlığı ya da yokluğu,somut olayda yakın kişisel bağların mevcut olup olmadığına bağlı olan olgusalbir sorundur (K. ve T./Finlandiya[BD], B. No: 25702/94, 12/7/2001, § 150; Marckx/Belçika, B. No: 6833/74, 13/6/1979, § 31).
23. AİHM, yakın tarihli Schembri/Malta (k.k.) (B. No: 66297/13, 19/9/2017, §§ 53, 54)kararında göçmenlerle ilgili kurallardan kurtulmak, ikamet izni veyavatandaşlık kazanmak için yapılan, dolayısıyla hakiki olmayan anlaşmalıevliliklerin "aile hayatı" kapsamında olmadığını, dolayısıyla da konubakımından 8. maddenin kapsamında olmadığını vurgulamıştır. Avrupa İnsanHakları Komisyonu (AİHK) da evliliğin amacının bir aile hayatı kurmak değilülkeye giriş,çalışma ve/veyaikamet izni almak için yapıldığının tespit edildiği başvuruları, ortadaSözleşme'nin 8. maddesi kapsamında korunması gerekli gerçek bir aile hayatıbulunmadığı gerekçesiyle kabul edilemez bulmuştur (Ayhan Yavuz/Avusturya (k.k.), B.No: 25050/94, 16/01/1996; F.P./BirleşikKrallık (k.k.), B. No: 20118/92,12/10/1992).
24. AİHM ayrıca yabancıların ülkeye girişleri, ikametleri vesınır dışı edilmeleri ile ilgili işlem ve yargılama süreçlerinin, Sözleşme’nin6. maddesinin (1) numaralı fıkrası anlamında bir “medeni hak ve yükümlülük”veya bir “suç isnadının” esasının karara bağlanması ile ilgili olmadığını kabulederek anılan Sözleşme hükmünün, belirtilen yargılama süreçleri bakımındanuygulanabilir olmadığına karar vermiştir (Maaouia/Fransa [BD], B. No: 39652/98, 5/10/2000, §§ 33-40).
V. İNCELEME VE GEREKÇE
25. Mahkemenin 7/2/2018 tarihinde yapmış olduğu toplantıdabaşvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Aile Hayatına SaygıHakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
26. Başvurucu,Türkvatandaşıyla olan evliliğinin anlaşmalı olduğu gerekçesiyle ikinci kez sınırdışı edilmesinden şikâyet etmektedir. Başvurucu; evliliğinin geçersizliğinedair adli yargı makamlarınca verilen bir karar bulunmadığından idari tahkikatlaulaşılan sonuç doğrultusunda işlem yapılması ve işlemin iptali amacıyla açılandavanın reddedilmesinin aile hayatına saygı hakkını ihlal ettiğini iddiaetmiştir.
27. Anayasa’nın “Özel hayatın gizliliği” kenar başlıklı 20.maddesinin birinci fıkrası şöyledir:
"Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygıgösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatınıngizliliğine dokunulamaz."
28. Anayasa’nın "Aileninkorunması ve çocuk hakları" kenar başlıklı 41. maddesininilgili bölümü şöyledir:
"Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır.
Devlet,ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması ve aileplanlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli tedbirleri alır,teşkilatı kurar.
..."
29. Devletlerin uluslararası hukuktan kaynaklanan yabancılarınülkeye giriş yapmasını ve ikamet etmesini kontrol etme ve gerektiğinde ülkedekiyabancıları sınır dışı etme konusunda geniş takdir yetkileri bulunmaktadır. Bukapsamda vatandaşlar ile yabancılar arasında gerçekleştirilen evlilikakitlerinin gerçek aile birliği kurma amacıyla değil de yabancının ülkeyegirişini, ülkede ikametini veya vatandaşlık elde etmesini sağlamaya yönelikolarak yapılıp yapılmadığını denetleme konusunda da devletlerinegemenliklerinden kaynaklanan ve kamu yararı meşru amacına dayalı yetkileri sözkonusudur (Oksana Chicheishvili , B. No: 2014/19023, 20/12/2017, § 30).
30. Anayasa'nın 20. ve 41. maddeleriyle güvence altına alınan"aile hayatı" hâlihazırda -mevcut- fiilî, yakın ve kişisel bağlarınkurulmuş olduğu aile birlikteliklerini içermektedir. Hakiki aile birliğikurmaya yönelik olmayan, göçmenlikle ilgili düzenlemelerden kaçmak amaçlı,ülkeye giriş, ikamet ve çalışma izni alınmasına yönelik yapılan ve dolayısıylasadece kağıt üstünde kalan evlilik akitleri, Anayasa tarafından korunan"aile hayatı" kapsamında değerlendirilemez (Oksana Chicheishvili , § 31).
31. Başvuruya yansıyan olaydan önce başvurucunun, ikamet iznitalebinin Türk vatandaşı ile olan evliliğinin anlaşmalı olduğu gerekçesineistinaden reddedilerek sınır dışıedildiğianlaşılmaktadır.
32. İkamet tezkeresi bulunmayan başvurucu, Türkiye'ye turistvizesiyle yeniden giriş yapmış ancak ülkede kalma süresi dolmasına rağmen hâlenikamet tezkeresi alınmamış olduğundan hakkında ikinci kez sınır dışı edilmekararı verilmiştir. Başvuru, ikinci kez verilen bu sınır dışı edilme kararınadayanmaktadır.
33. Başvurucunun evliliğinin gerçek aile birliği kurmaya yönelikolmadığına dair kamu makamlarınca yapılan tespit ve bu tespite dayalı ikamettezkere talebinin reddi başvuru konusu olmadığından incelemenin sadece olayaözgü koşullar altında ''sınır dışı etme'' kararının aile hayatına etkisiylesınırlı yapılması gerekmektedir.
34. Başvurucu hakkında verilen sınır dışı etme kararı ancakbaşvurucunun evliliğinin ''gerçek'' olması hâlinde aile hayatına saygı hakkıkapsamında bir müdahale sayılabilecektir. Kamu makamlarınca başvuruya konuevliliğin göçmenlikle ilgili düzenlemelerden kaçmak amaçlı, ülkeye giriş veikamet izni alınmasına yönelik anlaşmalı evlilik olduğu tespit edilmiş veyapılan bu tespit nedeniyle gerçekleştirilen işlemlerin iptal edildiğine dairbir bilgi başvurucu tarafından ortayakonulmamıştır.Öte yandanbaşvurucu, evliliğinin gerçek, fiilen yakınve kişisel bağlara dayalı olduğuna dair açıklamada bulunmamış ve ''gerçekliği''kanıtlayacak somut veriler de sunmamıştır. Bu durumda söz konusu evliliğinAnayasa ile korunması gerekli "aile hayatı"nıoluşturmadığı, bu nedenle aile hayatına saygı hakkının kapsamı dışında kaldığıanlaşılmaktadır.
35. Açıklanan gerekçelerle başvurununbukısmının konu bakımından yetkisizlik nedeniylekabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
B. Adil YargılanmaHakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
36. Başvurucu, sınır dışı edilmesi gereken kişilerden olmadığıgibi ülkeye girişinin yasaklananlar kapsamında bulunmadığından hakkında verilensınır dışı etme kararının hukuka aykırı olduğundan adil yargılanma hakkınıihlal ettiğini ileri sürmüştür.
37. Anayasa’nın 148. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011tarihli ve6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkında Kanun’un 45. maddesinin (1) numaralı fıkrasına göre bireyselbaşvurunun incelenebilmesi için kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiaedilen hakkın Anayasa’da güvence altına alınmış olmasının yanı sıra Sözleşme veTürkiye’nin taraf olduğu Sözleşme'ye ek protokollerkapsamına da girmesi gerekir. Anayasa ve Sözleşme’nin ortak koruma alanıdışında kalanhak ihlali iddiasını içeren başvurularbireysel başvurunun kapsamında değildir (Onurhan Solmaz, B. No: 2012/1049, 26/3/2013, § 18).
38. Sınır dışı edilme kararlarına ilişkin uyuşmazlıkları konualan yargılama süreçleri, Sözleşme’nin 6. maddesinin koruma alanı dışında yeralmaktadır. Bu çerçevede başvurucuların sınır dışı edilmelerine dair işlemlerekarşı açtıkları dava süreçlerinde adil yargılanma haklarının ihlal edildiğineilişkin iddialarının konusunun, Anayasa ve Sözleşme’nin ortak koruma alanıdışında olduğunun kabul edilmesi gerekir (Z.M.ve I.M., B. No: 2015/2037, 6/1/2016, § 63).
39. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğer kabuledilebilirlik şartları yönünden incelenmeksizin konu bakımından yetkisizlik nedeniyle kabul edilemezolduğuna karar verilmesi gerekir.
C. Kişi Hürriyeti veGüvenliği Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
40. Başvurucu sınır dışı etme işlemleri aşamasında verilen idarigözetim kararı sebebiyle yüz seksen gün gözetim altında kaldığından kişihürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
41. Bireysel başvuru yolunun ikincil niteliği gereği AnayasaMahkemesine başvuruda bulunabilmek için öncelikle olağan kanun yollarınıntüketilmesi zorunludur. Başvurucunun, bireysel başvuru konusu şikâyetiniöncelikle ve süresinde yetkili idari ve yargısal mercilere usulüne uygun olarakiletmesi, bu konuda sahip olduğu bilgi ve delilleri zamanında bu makamlarasunması ve bu süreçte dava ve başvurusunu takip etmek için gerekli özenigöstermiş olması gerekir (İsmail Buğra İşlek,B. No: 2013/1177, 26/3/2013, § 17).
42. Başvurucu, hakkında idari gözetim kararı verilerek yüzseksen gün gözetim altında tutulması nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliğihakkının ihlal edildiğini iddia etmiştir. Kararın iptali amacıyla idaremahkemesinde açtığı davada, idari gözetim kararlarını inceleme yetkisinin adliyargı makamlarında olduğu belirtilerek görevsizlik kararı verilmiştir. Anılangörevsizlik kararı sonrasında başvurucu tarafından adli yargı mercilerinebaşvurulduğuna dair bilgi ve bulgu bulunmamaktadır. Bu durumda başvurucununşikayetini öncelikle yetkili yargısal mercilere iletmeksizin bireysel başvurudabulunduğu anlaşılmaktadır.
43. Açıklanan gerekçelerle başvurunun bu kısmının diğer kabuledilebilirlik koşulları yönünden incelenmeksizin başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezolduğuna karar verilmesi gerekir.
VI. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. 1. Aile hayatına saygı ve adil yargılanma hakkının ihlaledildiği iddialarına ilişkin kısımlarının konubakımından yetkisizlik nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
2. Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği iddiasınailişkin kısmının başvuru yollarınıntüketilmemesi nedeniyle KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
B. Yargılama giderlerinin başvurucu üzerinde BIRAKILMASINA7/2/2018 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.