Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1962/208, K.1963/1 Sayılı Karar - 04/01/1963

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas No.:1962/208

Karar No.:1963/1

Karar tarihi:4/1/1963

Resmi Gazete tarih/sayı:13.3.1963/11354

İtirazda bulunan : Mardin Asliye CezaMahkemesi

İtirazın konusu : Toplantı ve GösteriYürüyüşleri hakkındaki 6761 sayılı kanunun 3 üncü maddesiyle 12 nci maddesinin(f) ve 14 üncü maddesinin 6 sayılı bentlerinin Anayasaya aykırı olduğu ilerisürülerek iptali istenmiştir.

Mardin C. Savcılığınca, Kaya Şatana ve arkadaşlarının Toplantıve Gösteri Yürüyüşleri hakkındaki kanuna aykırı harekette bulunduklarından 6761sayılı kanunun 3 üncü maddesi ve 12 nci maddesinin (f) bendi delâletleriyle 14üncü maddesinin 6 sayılı bendi uyarınca cezalandırılmaları isteğiyle kamudâvası açılmıştır.

Mardin Asliye Ceza Mahkemesinde yapılan yargılama sırasında;sanıklar ve müdafileri ve düşüncesi sorulan C. Savcısı uygulanması istenen kanunhükümlerinin Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürmüşlerdir

Mahkemece de; Anayasanın 11 inci maddesindeki "Temel hak vehürriyetiler, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun olarak ancak kanunlasınırlanabilir. Kanun, kamu yararı, genel ahlâk, kamu düzeni, sosyal adalet vemillî güvenlik gibi sebeplerlede olsa bir hakkın ve hürriyetin Özünedokunamaz" hükmünün, haklar ve hürriyetler konusuna Anayasanın çok önemverdiğini ortaya koyduğu ve Anayasanın 20 nci maddesinin, herkese toplu olarakdüşüncelerini her türlü araçlarla ifade serbestliği tanıdığı ve 28 incimaddesinin de herkesi önceden izin almaksızın silâhsız ve saldırısız toplantıve gösteri yürüyüşü yapma hakkına sahip kıldığı halde, 6761 sayılı kanunun 3üncü maddesinin toplantı ve gösteri yürüyüşü yapabilmek için en az 43 saat önceüç kişilik bir tertip heyeti vasıtasiyle yerin en büyük mülkiye âmirinebeyanname verilmesini şart kıldığı, aynı kanunun 12 nci maddesinin (f)bendinin, gösteri ve protesto maksadiyle yahut maksadı mahsusa müstenit olaraktoplanılmasını, toplantıya bilerek sebebiyet verilmesini veya hazırlanmasınıyahut bu hususta zabıtaca alman tedbirlere riayet olunmamasını, kanunsuztoplantı ve yürüyüş saydığı ve 14 üncü maddesinin 6 sayılı bendininde bu kabiltoplantı ve gösteri yürüyüşü yapanlar hakkında ceza tayin ettiği cihetle buhükümlerin Anayasa'nın özüne ve toplantı ve yürüyüş yapma hürriyetini öncedenizin alma şartına bağlı tutmayan 28 inci maddenin sözüne aykırı olduğu kanısınavarıldığı gerekçesiyle Anayasa'nın 151 inci maddesi uyarınca dâvanıngörülmesinin geri bırakılmasına ve konu ile ilgili kâğıtlarla kararın birerörneklerinin mahkememize gönderilmesine 27/9/1952 gününde karar verilmiştir.

Mardin C. Savcılığının 2/10/1962 gün ve 832 sayılı yazısı ile5/10/1962 gününde mahkememize gelen karar ve ekli kağıtların, Anayasa Mahkemesiİçtüzüğünün 15 inci maddesi uyarınca yapılan ilk incelemesinde; başvurmanınAnayasa'nın 151 ve Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usullerihakkındaki 22/4/1962 gün ve 44 sayılı kanunun 27 inci maddesine uygun olduğugörüldüğünden esasının incelenmesine dair verilen 15/10/1962 günlü kararüzerine düzenlenen rapor, Mardin Asliye Ceza Mahkemesi kararı ve ekleri 6761sayılı kanun ile bu kanunun gerekçesi, encümen Mazbatası Türkiye Büyük MilletMeclisi müzekkere tutanakları ve Anayasa'nın bu konudaki hükümleriyle AnayasaKomisyonu raporu, Temsilciler Meclisi müzakere tutanakları okunduktan sonragereği görülüşüp düşünüldü:

Mardin Asliye Ceza Mahkemesine açılan dâvada itiraza konu olankanun maddeleri :

1- 6761 sayılı kanunun 3 üncü maddesi :

"İkinci maddede tasrih edilen haller haricinde açık veyakapalı yer toplantıları veya gösteri yürüyüşü yapabilmek için toplantı yahutyürüyüşten en az 43 saat önce o yerin en büyük Mülkiye Âmirine, siyasî vemedenî haklarını kullanma selâhiyetini haiz ve bu yerde daimî ikametgâhıbulunan üç kişilik bir tertip heyeti tarafından beyanname verilmesi ve bubeyannamede;

A) Toplanmanın veya gösteri yürüyüşünün mevzuu ile maksat vegayesinin;

B) Toplantı ve gösteri yürüyüşünün yapılacağı mahal, gün vesaatin, gösteri yürüyüşünün takip edeceği yol ve istikâmetin, toplanma vedağılma yerlerinin;

C) Bunları idare edeceklerle toplantıda konuşacak olanlarınhüviyet ve ikametgâhlarının; açıkça ve tafsilen gösterilmesi mecburidir."

2- Aynı kanunun 12 nci maddesinin "aşağıda yazılı toplantıveya gösteri yürüyüşleri, kanunsuz toplantı veya yürüyüştür" hükmündekiilk fıkrasına bağlı bulunan (f) bendi :

"Her nerede olursa olsun, tezahürat veya gösteri veyaprotesto maksadiyle yahut maksadı mahsusa müstenit olarak toplanılması veyaböyle bir toplantıya bilerek sebebiyet verilmesi veya hazırlanması yahut buhususta zabıtaca atman tedbirlere riayet olunmaması"

3- Adı geçen, kanunun 14 üncü maddesinin 6 sayılı bendi :

"12 nci maddenin (d), (e) ve (f) bentlerine muhalif hareketedenler, 13 üncü madde hükmü tatbik edilmekle beraber, altı aydan iki seneyekadar hapis ve (1000) liradan (5000) liraya kadar ağır para cezası ilecezalandırır ve suçta kullanılan her türlü vasıtalar da zabıt ve müsadereolunur.

Silâhlı toplantı veya gösteri yürüyüşü tertip edenlerle, silâhlıolarak iştirak edenler Ateşli Silâhlar ve Bıçaklar hakkındaki Kanun hükümlerimahfuz kalmak şartiyle bir seneden üç seneye kadar hapis ve (1000) liradan(5000) liraya kadar ağır para cezasiyle cezalandırılır."

hükümlerini kapsamaktadır.

Mahkeme kararı gerekçesinde, önceden izin alma şartınıkapsayan yani kanunun 4 üncü maddesi söz konusu edilmekte ise de; iddianamedeönceden izin alma şartına uyulmadığı belirtildiği halde sevk maddeleri arasındasözü geçen 4 üncü maddeye yer verilmemiş ve mahkeme kararının sonunda daAnayasa'ya aykırı olduğu kanısına varılarak mahkememizce incelenmesi istenenmaddeler arasına 4 üncü madde katılmamış ve dâvaya bakmakta olan mahkemenin, odava sebebiyle uygulanacak kanun hükümlerinin Anayasa'ya aykırı olduğu kanısınavarırsa Anayasa Mahkemesine başvuracağı, Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri hakkındaki 44 sayılı Kanunun 27 nci maddesinde açıklanmışolmasına göre, aykırı hareket halinde, cezası da ayrı ayrıbir fıkrada gösterilen,4 üncü maddenin inceleme dışında bırakılması zaruri görülmüş ve inceleme sadecebu kanunun, yukarıda anılan, 3 üncü maddesine ve 12 nci maddesinin (f) ve 14üncü maddesinin 6 sayın bentlerine hasredilmiştir.

Bu esas çevresinde yapılan incelemede;

334 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasa'sının Temel Haklar veÖdevlere ait İkinci kısmının, kişinin haklarını ve ödevlerini kapsayan ikincibölümünde yer alan 20 nci maddesinde: (herkes düşünce ve kanaat hürriyetinesahiptir; düşünce ve kanaatlerini söz, yazı resim ile veya başka yollarla tekbaşına veya toplu olarak açıklayabilir ve yayabilir. Kimse düşünce vekanaatlerini açıklamaya zorlanamaz). Ve 28 inci maddesinde ise (Herkes, öncedenizin almaksızın, silâhsız ve saldırısız toplanma veya gösteri yürüyüşü yapmahakkına sahiptir. Bu hak, ancak kamu düzeninin korumak için kanunlasınırlanabilir.) denmektedir. Buna göre silahsız ve saldırısız olmak şartıyleherkesin toplantı veya gösteri yürüyüşü yapabileceği ve önceden izin almakzorunda olmadığı açıkça anlaşılmaktadır. Ancak, bu hakkın, kamu düzeninikorumak için kanunla sınırlanabileceği esası ela maddenin son fıkrası ile kabuledilmiştir. Bu sınırlamanın ölçüsünün ne olacağı, kanun koyucunun alabildiğineserbestliğe sahip bulunup bulunmadığı hususunda maddede bir açıklama yapılmamışise de, Anayasanın temel haklar ve ödevler kısmının birinci bölümünde yer alan11 inci maddesi, bu konuda gerekli ölçüyü koymuş bulunmaktadır. Gerçekten 11inci maddede (Temel hak ve hürriyetler, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarakancak kanunla sınırlanabilir. Kanun, kamu yararı, genel ahlâk, kamu düzeni,sosyal adalet ve milli güvenlik gibi sebeplerle de olsa, bir hakkın vehürriyetin özüne dokunamaz)- denilmek sureliyle temel haklarda kanunlayapılabilecek sınırlamanın niteliği belirtilmiş bulunmakladır. Toplantı vegösteri yürüyüşleri hak ve hürriyetlerinin temel haklardan olduğundan da şüpheyoktur.

Bu hükümlerin ışığı altında 6761 sayılı kanunun itiraz konusumaddelerinin ele alınması, dâvanın çözümü bakımından, gerekli görülmüştür :

1- 6761 sayılı kanunun 3 üncü maddesiyle toplantı ve gösteriyürüyüşü konusunda yapılan sınırlama, kanunun, 2 nci maddesinde gösterilenhaller dışında açık veya kapalı yer toplantısı veya gösteri yürüyüşü yapabilmekiçin (Toplantı ve yürüyüşten en az 48 saat önce o yerin en büyük mülkiyeâmirine üç kişilik bir tertip heyeti tarafından toplantının mevzuunu, maksat vegayesini yer, gün ve saati, takip edeceği yol ve istikâmeti, toplanma vedağılma yerlerini, idare edenlerle konuşanları hüviyet ikâmetgâhlarını gösterirbir beyannamenin verilmesi mecburiyetinden) ibarettir.

Bu madde ile konulan hükümler, her hangi bir konuda yapılmakistenen toplantı veya gösteriyi açıkça yasaklayıcı veya Örtülü bir şekildeyapılamaz hale koyucu veya ciddi surette güçleştirici ve amacına ulaşmasınıÖnleyici ve etkisini ortadan kaldırıcı nitelikte olmadıklarından hürriyetinözüne dokunulmadığı meydandadır. Zira bu yolda bir beyanname vermekle toplantıveya gösteri yürüyüşü yapılabilir.

Beyanname ile bildirilmesi istenen hususlar; kamu düzeninikorumakla görevli ve sorumlu makamların gerekli güvenlik tedbirlerini vaktindealmamalarını sağlamak içindir. Aksi takdirde, yani gerekli tedbirlerle maksatve amacı içerisinde geçmesi sağlanmayan toplantı ve yürüyüşler, kamu düzeninibozucu ve kişilerin hak ve hürriyetlerini zedeleyici sonuçlar verebilirler. Bubakımlardan beyanname verme işinin, sadece toplantı veya yürüyüş için izinalınmasını sağlamaya yarayan bir işlem sayılması doğru delildir. Kaldı ki; buyon Anayasanın 28 inci maddesinin Temsilciler Meclisinde görüşülmesi sırasındatartışma konusu yapılmış ve sonunda komisyon sözcüsünün, Anayasanın 28 incimaddecinin, ilerde toplantı ve gösteri yürüyüşünü düzenleyecek olan özelkanunda (Haber vermek) zorunluğunun konulmasına engel olmayacağını, kanunkoyucunun böyle bir yükümlülüğü koyabileceğini açıkça bildirmesi üzerinekonuşma kesilmiş ve madde bu günkü şekli ile kabul edilmiştir. (TemsilcilerMeclisi Tutanak Dergisi cilt 3, sahife 227, 228)

Bu sebeplerle; İtiraz konusu 6761 sayılı kanunun 3 üncü maddesihükmü Anayasanın özüne ve 11, 20 ve 28 inci maddeleri hükümlerine aykırıgörülmemiştir.

2- 6761 sayılı kanunun 12 nci maddesinin, birinci fıkrasında"Aşağıda yazılı toplantı veya gösteri yürüyüşleri kanunsuz toplantı veyayürüyüştür", denildikten sonra yasak eylemler birer birer sayılmış ve buarada itiraz konusu (f) bendiyle de "her nerede olursa olsun tezahüratveya gösteri veya protesto maksadiyle yahut maksadı mahsusa müstenit olaraktoplanılması veya böyle bir toplantıya sebebiyet verilmesi veya hazırlanmasıyahut bu hususta zabıtaca alınan tedbirlere riayet olunmamasını" kanunsuztoplantı ve yürüyüş olarak kabul edilmiştir.

Yukarıda 3 üncü madde ile ilgili olarak yapılan açıklamadan daanlaşılacağı üzere Anayasamız, 28 inci maddesi ile silâhsız ve saldırısız olmakşartiyle toplantı ve gösteri yürüyüşü yapmak hakkının kişilere temel hak olaraktanımıştır. Gerek bu maddede, gerekse Anayasanın diğer maddelerinde, konularbakımından, bu hakkın sınırlandığına dair bir kayıt yoktur. Bu madde iledüşünce hürriyetini kapsayan 20 nci madde karşısında, silâhsız ve saldırısızolmak ve özel kanunun kamu düzenini korumak için koyduğu kayıtlara uymakşartiyle kişilerin ister gösteri, ister protesto maksadı ile veya sair fikir,düşünce ve maksatlarla toplantı ve gösteri yürüyüşü yapma hakkına sahipolduğunda şüphe ve tereddüdü gerektirir bir yön yoktur. Hal böyle iken,silâhsız ve saldırısız olsa ve Özel kanunun kamu düzenini sağlamak için koyduğukayıtlara uyulmuş bulunulsa dahi söz konusu 12 nci maddenin (f) bendindesayılan şekil ve maksatlarla yapılan toplantı ve gösteri yürüyüşleri, kanunsuztoplantı ve gösteri yürüyüşü diye tavsif ve suç olarak tesbit ve kabul edilmişbulunmaktadır. Gösteri ve protesto maksadiyle yapılacak toplantıların vegösteri yürüyüşlerinin yasaklanması ve yine bu bentte yer alan ve neyi ifadeettiği açıkça anlaşılmayan ve her türlü yoruma elverişli bulunan (Maksadımahsus) gibi terimlerle belirtilen hükümler, kişinin temel haklarından olantoplantı ve gösteri yürüyüşünün belli şekil ve konularını kökünden kaldırmaktave bu sebeple de Anayasanın 11 inci maddesinin 2 nci fıkrasına aykırı olarak(Hak ve hürriyetin özüne) dokunmaktadır.

Bu açıklamalara göre 6761 sayılı kanunun 12 nci maddesinin (f)bendinin, Anayasanın 11, 20 ve 28 inci maddeleri hükümlerine aykırı olduğusonucuna varılmıştır.

3- 6761 sayılı kanunun 14 üncü maddesinin 6 sayılı bendi, 12 ncimaddenin (d), (e) ve (f) bentlerine aykırı hareket edenlere uygulanacakcezaları göstermektedir.

İtiraz ise, sadece 12 nci maddenin (f) bendine ilişkindir. Busebeple 14 üncü maddenin 6 sayılı bendindeki (d) ve (e) bentleri incelemekonusu dışında bırakılmıştır.

Yukarıda 12 nci maddenin (f) bendinin Anayasaya aykırılığıteshil ve kabul edilmiş olduğundan bu bende aykırı davranışı cezalandıran 14üncü maddenin 6 sayılı bendinde (f) harfiyle belirtilmiş olan ceza hükmünün deAnayasaya aykırı olduğunu kabul etmek gereklidir.

Sonuç : l- 6761 sayılı kanunun 3 üncü maddesiAnayasa'ya aykırı olmadığından bu konuya ilişkin İtirazın reddine oybirliği ile:

2- Aynı kanunun 12 nci maddesinin (f) bendinin, Anayasa'yaaykırı bulunduğundan, iptaline oybirliği ile;

3- Aynı kanunun 14 üncü maddesinin 6 sayılı bendinin, sadece 12nci maddenin (f) bendine ilişkin hükmünün de, Anayasa'ya aykırı görüldüğünden,iptaline üyelerden Şemsettin Akçoğlu'nun, 12 nci maddenin (f) bendi iptaledildiğine göre bu hususta ayrıca karar vermeye yer olmadığı yolundaki görüşünekarşı, oyçokluğu ile,

4/1/1963 gününde karar verildi.