ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas No.:1963/117
Karar No.:1963/191
Karar tarihi:12/7/1963
Resmi Gazete tarih/sayı:17.10.1963/11533
Davacı: Adalet Partisi Türkiye Büyük Millet Meclisi Grupu
Dâvanınkonusu : 5590 sayılı "Ticaret ve Sanayi Odaları", "TicaretOdaları", "Sanayi Odaları", "Ticaret Borsaları","Ticaret ve Sanayi Odaları", "Ticaret Odaları","Sanayi Odaları" ve "Ticaret Borsaları" Birliği Kanununun30 uncu maddesinin 2 nci fıkrasındaki, oda meclislerinin Ticaret Bakanlığıncafeshedileceğine dair hükmü ile aynı kanunun 75 inci maddesine 6233 sayılıkanunla eklenen, işten el çektirme hükmünün, Anayasa'nın 122 nci maddesineaykırı görüldüğünü bildirerek 30 uncu maddenin 2 nci fıkrası ile 75 incimaddenin iptaline karar verilmesi istenilmiştir.
İnceleme: Anayasa Mahkemesi iç tüzüğünün 15 inci maddesi uyarınca 4/3/1963 günündeyapılan ilk incelemede, Adalet Partisi Türkiye Büyük Millet Grupu adınadilekçede imzaları bulunan Cahit Okurer'in Cumhuriyet Senatosu Grup Başkanı veAli Nailî Erdem'in de Millet Meclisi Grup Başkan Vekili olduklarını belirtenbelgelerin, Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri hakkındaki22/4/1962 günlü ve 44 sayılı kanunun 26 ncı maddesinin üçüncü fıkrası gereğinceverilmediği görüldüğünden bu belgelerin 15 gün içinde gönderilmesi içintebligat yapılmasına ve bu eksiklik dışında başvurmanın Anayasa'nın 149 uncu vesözü geçen kanunun 25 inci ve 26 ncı maddelerine uygun olduğuna oybirliği ilekarar verilmiş, yapılan tebligat üzerine istenen belgelerin süresi içindeMahkemeye sunulduğu anlaşılmakla 15/4/1963 günlü toplantıda işin esasınınincelenmesi kararlaştırılmıştır. Bundan sonra düzenlenen rapor, 5590 sayılıkanunun gerekçesi, Ticaret Komisyonu mazbatası, Meclis görüşmelerine ilişkintutanak, Anayasa'nın, konu ile ilgili hükümleri, Temsilciler Meclisi AnayasaKomisyonu raporu ve görüşme tutanakları okunarak gereği görüşülüp düşünüldü : .
Gerekçe:
l-Dilekçede sözü geçen maddelerden 30 uncu madde oda uzuvlarının feshinidüzenlemektedir. Bu maddenin;
a)İşaretli bendinde yönetim kurullarının feshi.
b)İşaretli bendinde de, l ve 2 numaralı fıkralar halinde oda meclislerinin feshihakkında hükümler konulmuştur. Dâva ile ilgili bulunan 2 numaralı fıkrada :(Çalışmalarını mesleki ahlak ve memleketin genel menfaatleriyle ahenkli olarakyürütmiyen, mevzuata uymıyan, görevlerini iyiye kullanmıyan ve birlikkararlarına riayet etmiyen oda meclisleri Ekonomi ve Ticaret Bakanlığıncafeshedilir) denilmektedir.
Bufıkrada, Ticaret Bakanlığına, metinde yazılı hallerde oda meclislerinifeshetmek yetkisi verilmekte ve davacı, bu yetkiyi veren hükmün Anayasa'nın 122nci maddesine aykırı olduğunu öne sürmektedir.
Anayasa'nın122 nci maddesi şöyledir.
(Madde122- Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, kanunla meydana getirilir veorganları kendileri tarafından ve kendi üyeleri arasından seçilir.
İdare,seçilmiş organları, bir yargı mercii kararına dayanmaksızın, geçici veyasürekli olarak görevinden uzaklaştıramaz.
Meslekkuruluşlarının tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara aykırıolamaz).
AnayasaKomisyonunun bu maddeye ilişkin gerekçesinde, kamu kurumu niteliğindeki meslekikuruluşların, kendi işlerini yerinden idare esasına göre görebilmelerini veseçilmiş organlarının da teminata bağlanmasını sağlamak için bu maddeninkonulduğu belirtilmiştir.
5590sayılı kanunun l inci maddesinde ticaret ve sanayi odalarının tüzel kişiliğihaiz kamu kurumları oldukları açıklanmıştır. Bu nitelikleri dolayısiyle odalar,Anayasa'nın 122 nci maddesinin kapsamına girerler. Gene 5590 sayılı kanunun 13üncü maddesi gereğince, meclisler, odaların uvuzlarından ve Anayasa'nındeyimiyle odaların organlarından oldukları gibi aynı kanunun 16 ncı maddesihükmüne göre meslek komiteleri tarafından seçilen ikişer kişi ilekurulduklarından seçilmiş organ durumundadırlar. Bu itibarla, odameclislerinin, Anayasa'nın 122 nci maddesinin ikinci fıkrasının sağladığıteminattan faydalanmaları tabiidir. Bu fıkrada, idarenin kamu kurumuniteliğindeki meslekî kuruluşların seçilmiş organlarını bir yargı merciikararına dayanmaksızın geçici veya sürekli olarak görevindenuzaklaştıramıyacağı öngörülmüştür. Söz konusu 30 uncu maddenin 2 numaralıfıkrasında Ticaret Bakanlığına verilen yetki, oda meclislerinin bir yargımercii kararına dayanmaksızın doğrudan doğruya idarî bir kararla feshedilmesinive böylece sürekli olarak görevlerinden uzaklaştırılmasını mümkün kıldığından,bu yetkiyi veren kanun hükmünün Anayasa'nın 122 nci maddesinin ikinci fıkrasınaaykırı olduğu meydandadır. Bu hükmün bu sebeble iptali gerekir.
2-5590 sayılı kanunun 75 inci maddesine 6233 sayılı kanunla eklenen dâva konusuolan fıkraya gelince, bu fıkrada : kanunun değişik 28 inci maddesinde ve kanunaeklenen maddede yazılı paraları haklı bir sebep olmaksızın yatırmamakta İsrareden yönetim kurullarına ve bu işte taksirleri görülen genel kâtiplere birliğintalebi üzerine Ekonomi ve Ticaret Bakanlığı tarafından işten el çektirileceğive bu suretle işten el çektirilenlerin üç sene müddetle yönetim kurullarına vegenel kâtipliğe seçilemiyecekleri yazılıdır.
Bufıkra, kanunun müşterek hükümleri arasında yer alan 75 inci maddeye eklenmişolduğundan aynı fıkrada sözü geçen yönetim kurulları kapsamına gerek odalarınve gerek borsaların yönetim kurulları girmektedir. Kanunun 13 üncü ve 39 uncumaddeleri gereğince yönetim kurulları odaların ve borsaların organlarıdır vegene kanunun 18 inci ve 44 üncü maddeleri gereğince bu organlar odalar veborsalar meclislerinin kendi üyeleri arasından birer yıl için seçtikleri bellisayıda kişilerden kurulur. Şu halde yönetim kurulları da odaların ve borsalarınseçilmiş organlarıdır. Yönetim kurullarına işten el çektirilmesi, bunlarıngörevlerinden uzaklaştırılması demek olduğundan Anayasa'nın 122 nci maddesininikinci fıkrası hükmüne göre, idare, bir yargı mercii kararına dayanmaksızın bukurullara işten el çektiremez. Kanunun 75 inci maddesine eklenen fıkranınBakanlığa idarî bir kararla işten el çektirme yetkisini veren hükmü de busebeple Anayasa'nın 122 nci maddesine aykırı olduğundan söz konusu hükmün dahiiptali gerekir.
Davacınınistemi el çektirme hükmünün, genel kâtipler yönünden de iptalini kapsarniteliktedir. Kanunun 23 üncü ve 48 inci maddelerinden anlaşıldığı üzere,odalar ve borsalar genel kâtipleri, bu kurumların meclislerince tâyin yolu ilegöreve alındıkları ve esasen kanunda organlar arasında gösterilmediklericihetle memur durumunda olan genel kâtiplere Bakanlıkça işten elçektirilmesinde Anayasa'nın 122 nci maddesine aykırılık yoktur.
ÜyelerdenRifat Göksu, İsmail Hakkı Ülkmen, İbrahim Senil ve Hakkı Ketenoğlu, yönetimkurullarına Bakanlıkça işten el çektirilmesine dair olan hükmün iptaline kararverildiğine göre işten el çektirilen yönetim kurulu üyelerinin üç sene müddetlebu kurullara seçilemiyecekleri hakkındaki hükmün, halen uygulama yerikalmadığından bunun 22/4/1962 günlü ve 44 sayılı kanunun 28 inci maddesigereğince iptali gerektiği oyunda bulunmuşlar ise de bu hüküm Anayasa'ya aykırıolmadığı gibi, iptal edilen hüküm yerine kanuna yenisi konurken, belli süreiçin seçilme yasağını öngören hükmün aynen bırakılıp bırakılmaması kanunkoyucunun takdir edeceği bir husus olduğundan iptalin söz konusu hükme teşmiligerekmediği, adları geçen üyelerin muhalefetleri ile ve oyçokluğu ilekararlaştırılmıştır.
Sonuç: Yukarıda gösterilen sebeplerle :
1-5590 sayılı kanunun 30 uncu maddesinin (b) bendinin 2 numaralı fıkrasında yeralan ve Ekonomi ve Ticaret Bakanlığına fesih yetkisi veren (Oda meclisleriEkonomi ve Ticaret Bakanlığınca feshedilir) şeklindeki hükmün, Anayasa'yaaykırı olduğundan iptaline üyelerden Şemsettin Akçoğlu'nun muhalefeti ile veoyçokluğu ile ve işbu iptal hükmünün Anayasa'nın 152 nci ve 22/4/1962 günlü ve44 sayılı kanunun 50 inci maddesi uyarınca karar tarihinden başlamak üzere altıay sonra yürürlüğe girmesine üyelerden Tevfik Gerçeker, İhsan Keçecioğlu, SalimBaşol ve Ekrem Korkut'un muhalefetleri ile ve oyçokluğu ile;
2-Aynı kanunun 75 inci maddesine 6233 sayılı kanunla eklenen ve yönetimkurullarının Ekonomi ve Ticaret Bakanlığınca işten el çektirilmesine ilişkinhükmün, Anayasa'ya aykırı olduğundan iptaline oybirliği ile ve işbu iptalhükmünün aynı maddenin son cümlesinde yer alan ve işten el çektirilenlerin üçyıl süre ile yönetim kurullarına seçilemiyeceklerine ilişkin hükme teşmiligerekmediğine üyelerden Rifat Göksu, İsmail Hakkı Ülkmen, İbrahim Senil ve HakkıKetenoğlu'nun muhalefetleri ile ve oyçokluğu ile;
3-Genel kâtiplere Bakanlıkça işten el çektirilmesine ilişkin hükümde Anayasa'yaaykırılık bulunmadığına ve bu hükme ilişkin dâvanın reddine oybirliği ile;
12/7/1963gününde karar verildi.
Başkan
Sünuhi Arsan
Başkanvekili
Tevfik Gerçeker
Üye
Rifat Göksu
Üye
İ. Hakkı Ülkmen
Üye
Lütfi Akadlı
Üye
Şemsettin Akçoğlu
Üye
İbrahim Senil
Üye
İhsan Keçecioğlu
Üye
Salim Başol
Üye
Celalettin Kuralmen
Üye
Hakkı Ketenoğlu
Üye
Ekrem Korkut
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Ahmet Akar
Üye
Lütfi Ömerbaş
MUHALEFETŞERHİ
5590sayılı kanunun, ekonomik ve Ticaret Bakanlığına fesh yetkisi veren 30 uncumaddesinin B bendinin 2 numaralı fıkrasındaki (Oda Meclisleri Ekonomi veTicaret Bakanlığınca feshedilir) şeklindeki, hükmün Anayasa'nın 122/2 madesininaçık hükmüne aykırı olduğu gerekçesinin birinci bendinde tesbit edilmiştir.
Anayasa'nın152 nci ve 44 sayılı kanunun 50 nci maddeleri hükmünce Anayasa Mahkemesikararlarının karar tarihinde yürürlüğe girmesi asıldır. Şayet, iptal sebebiylemeydana gelecek boşluğu dolduracak yeni bir hükmün şevki gerekiyorsa o takdirdeAnayasa Mahkemesince iptal kararının yürürlüğe gireceği tarih ayrıcakararlaştırılabilir.
Anayasayaaykırılığı açık ve meydanda bulunan iptal edilen hükmün yerine, yine Ekonomi veTicaret Bakanlığına yargı mercii kararına dayanmaksızın fesh yetkisi vereceknitelikte bir hüküm şevkine artık hukuki imkân, mevcut değildir. Buna görekararın yürürlüğe girmesini altı ay sonraya bırakmak için bir sebep yoktur.
Kararın,karar tarihinden itibaren yürürlüğe girmesi oyu ile sonucunun bir numaralıkısmına muhalifim.
Üye
Salim Başol
MUHALEFETŞERHİ
Anayasa'nın122 nci maddesi (Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ...... seçilmişorganlarının, bir yargı mercii kararına dayanmaksızın geçici veya sürekliolarak görevinden uzaklaştırılamayacağını) göstermektedir.
Organtabiri hem : Bir hükmi şahsın iradesini onun namına izhar ve ifadeye ehil olanhakikî şahısları; hem de : bu şahıslardan mürekkep bir heyeti ifade eder.Anayasa'nın 122 nci maddesinde kullanılan (Seçilmiş organ tabiriylekasdedilenler (Hakiki şahıslar) dır. Esasen, oda meclislerinin geçici veyasürekli olarak işten uzaklaştırılması mutasavver olmayıp bunlar ancak -5590sayılı kanunun 30 uncu maddesinde yazılı olduğu gibi - feshedilebilir. Fesihkararı aleyhine, Anayasa'nın 114 üncü maddesi gereğince iptal dâvasıaçılabileceğinden Ekonomi ve Ticaret Bakanlığının bu tasarrufu zaten yargıdenetimi altında bulunmaktadır.
5590sayılı kanunun değişik 75 inci maddesi hükmüne gelince : Bu maddenin, yönetimKurulların işten el çektirileceği hakkındaki hükmü, hakikatte kurulları değilkurul üyelerini istihdaf etmektedir ki Anayasa'nın 122 nci maddesiyle haklarıkorunanlar da bunlardır.
Busebeplerle kararın yalnız l numaralı bendine muhalifim.
Üye
Şemsettin Akçoğlu
MUHALEFETŞERHİ
5590sayılı kanunun 35 inci maddesine 6233 sayılı kanunla eklenen ve yönetimkuruluna, Ekonomi ve Ticaret Bakanlığınca işten el çektirilmesine yetki verenhüküm iptal edildiğine göre aynı maddenin son cümlesinde yer alan ve işten elçektirilenlerin üç yıl süre ile yönetim kuruluna seçilemiyeceğine dair olanhükmün uygulama yeri kalmamaktadır.
AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri hakkındaki 22/4/1962 tarihli ve 44sayılı kanunun 28 inci maddesi bu kabil hallerde uygulama yeri kalmıyan hükmündahi iptaline cevaz vermiş olduğu cihetle iptal edilmesi icap eder Bu iptal,hükmün Anayasa'ya aykırılığından değil, işten el çektirme hükmünün iptalidolayısiyle uygulanmasına imkân kalmamış olmasından doğacağı cihetle kanununyeniden düzenlenmesi sırasında kanun koyucuyu bağlıyacağı da bahis konusuedilemez.
Busebeplere binaen çoğunluk kararının bu noktasına muhalifiz.
Üye
Rifat Göksu
Üye
İ. Hakkı Ülkmen
Üye
İbrahim Senil
Üye
Hakkı Ketenoğlu
MUHALEFETŞERHİ
TürkiyeCumhuriyeti Anayasa'sının 152 nci ve Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve YargılamaUsulleri hakkındaki 44 sayılı kanunun 50 nci maddesi gereğince iptal kararınınyürürlüğünün muayyen bir tarihe talik edilmesi, Anayasa'ya aykırılığı sabit birkanun hükmünün bu süre içinde tatbik mevkiinde kalması demektir.
Böylesineağır bir duruma ancak memleket bakımından gerçek bir zaruret bulunduğu ve hükümboşluğunun vahim ihtilâflara sebebiyet vereceği endişesinin haklı görüldüğüahval için tahammül edilmek gerektir. Hâdisede böyle bir nitelik yoktur.Yetkili Bakanlık fesh sebebinin mevcudiyeti takdirinde, Anayasa'nın 122 ncimaddesinin ışığı altında yargı merciine müracaat imkânına sahiptir.
Busebeplere binaen iptal kararının yürürlük tarihine talikine mütedair ekseriyetkararına muhalifiz.
Başkanvekili
Tevfik Gerçeker
Üye
Ekrem Tüzemen