ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas No.:1963/113
Karar No.:1963/261
Karar tarihi:4/11/1963
Resmi Gazete tarih/sayı:12.12.1963/11579
Davacı: Adalet Partisi Türkiye Büyük Millet Meclisi Grupu
DâvanınKonusu : Pazarlıksız satış mecburiyetine dair 3489 sayılı kanunun 9 uncumaddesindeki para ve kapatma cezaları aleyhine hiçbir mercie müracaatolunamıyacağına ilişkin hükümlerin Anayasanın 114 üncü maddesine aykırıbulunduğundan iptali istenilmiştir.
İNCELEME:
AnayasaMahkemesi İçtüzüğün 15 inci maddesi gereğince 5/3/1963 gününde yapılan ilkincelemede, dilekçede Adalet Partisi Türkiye Büyük Millet Meclisi gurupu adınaimzası bulunan Ali Naili Erdem ve Cahit Okurer'in gurup Başkanı veya vekiliolduklarını belirten belgelerin 15 gün içinde gönderilmesi için verilen kararüzerine, istenilen belgelerin süresi içinde gönderildiği anlaşılmakla esasınincelenmesine 15/4/1963 tarihinde karar verilerek düzenlenen rapor, iptaliistenen kanun hükümleri, Anayasa'nın konu ile ilgili maddeleri ve gerekçeleri,Meclis görüşme tutanakları okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü :
GEREKÇE:
3489sayılı kanunun 9 uncu maddesinde yer alan ve iptali istenen hükümlerin,Anayasa'ya aykırı olup olmadığının anlaşılması için anılan 9 uncu madde ile bumaddenin atıfta bulunduğu 2. ve 8 inci maddelerin ve Anayasa'nın konuya ilişkinhükümlerinin incelenmesi gerekir.
3489sayılı kanunun 2. 8. ve 9 uncu maddeleri şöyledir :
(Madde2- Perakende surette satış yapılan dükkânlar ve mağazalarla sair satışyerlerinde satılan maddeler üzerine bunların fiyatlarını ve ayrıca vasıflarınıgösteren bir etiket veya başka birer işaret konulur.
Malınmahiyeti etiket veya işaret koymaya müsait olmayan hallerde, halkıngörebileceği bir yere liste asmak suretiyle de o malın mahiyeti ve fiyatıhalkın ittialına arz olunması caizdir).
(Madde8- İkinci madde hükmüne göre satılan maddeler üzerine fiyatlarını ve ayrıcavasıflarını gösteren etiket veya başka bir işaret koymak yahut liste asmakmecburiyetine riayet etmiyenler 20 liraya kadar hafif para cezasiylecezalandırılırlar.
Etiketkoyduğu ve liste astığı halde bunlarda yazılı miktardan aşağı veya yukarıfiyatla mal satanlardan 5 liradan 20 liraya kadar hafif para cezasıalınır.
Yukarıdakifıkralarda yazılı fiillerin tekerrürü halinde para cezasiyle beraber dükkân,mağaza veya ticarethanenin bir haftaya kadar kapatılmasına da karar verilir.
Bumaddede yazılı cezaya çarptırılanların isimleri dükkân, mağaza veyaticarethanelerinin halk tarafından kolaylıkla görülebilecek bir yerine asılacakyafta ile ve varsa mahallî bir gazete ile de ilân olunur).
(Madde9- Sekizinci maddede gösterilen cezalara o yerin belediye amirine itirazolunabilir. İtiraz yazı ile olur. İtiraz üzerine verilecek karar kapatılmasınailişkin kararlarına yapılan itiraz üzerine verilecek kararlara karşı yargımercilerine başvurma yolu da kapatılmış bulunmaktadır.
Paracezalarına dair olan cezalar katidir. Hiç bir mercide itiraz olunamaz.
Dükkân,mağaza ve ticarethanenin kapatılmasına dair olan kararlara karşı kararıntebliğinden itibaren üç gün içinde mahallin en büyük mülkiye âmirine itirazolunabilir. İtiraz yazı ile olur. İtiraz üzerine verilecek karar katî olupbunun aleyhinde hiç bir mercie müracaat edilemez). Böylece 9 uncu maddede yeralan hükümlerle, belediye encümenlerinin para cezalarına dair verdiğikararlarla dükkân, mağaza ve ticarethanenin kapatılmasına ilişkin kararlarınayapılan itiraz üzerine verilecek kararlara karşı Yargı Mercilerine başvurmayolu da kapatılmış bulunmaktadır.
1580sayılı kanuna göre belediye, beldenin ve beldede oturanların mahallî niteliktemüşterek ve medenî ihtiyaçlarını düzenleme ve giderme ile yükümlü bir tüzelkişiliktir.
Anayasa'nın112 nci maddesine göre, idarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim veyerinden yönetim esaslarına dayanır. Anayasa' nın 116 ncı maddesine göre de :Mahallî idareler, İl, Belediye veya köy halkının müşterek mahallî ihtiyaçlarınıkarşılayan ve genel karar organları halk tarafından seçilen kamu tüzelkişilerdir.
Busebeple belediyelerle, onların organlarından oları belediye encümenlerinin,kamu idaresi kuruluşlarının bir bölümü olarak kamu hukuku alanında yaptıklarıicraî nitelikteki işlemleri, Anayasa'nın 114 üncü maddesine göre yargımercilerinin denetimine tâbi tutulmak gerekir.
Zira;Anayasa'nın 31 inci maddesinde, herkesin meşru bütün vasıta ve yollardanfaydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı ve dâvâlı olarak iddia vesavunma hakkına sahip olduğu ve hiçbir mahkemenin görev ve yetkisi içindekidâvaya bakmaktan kaçınamıyacağı, 114 üncü maddenin birinci fıkrasında da,idarenin hiçbir eylem ve işleminin hiçbir halde yargı mercilerinin denetimidışında bırakılmıyacağı bulunmaktadır.
TemsilcilerMeclisi Anayasa Komisyonu raporunun Genel Gerekçe kısmının (İktidarın yapısı)başlıklı üçüncü bölümünün yargı bahsinde (Hukuk devletinin temel unsuru, bütündevlet faaliyetlerinin hukuk kurallarına uygun olmasıdır. Bu uygunluğusağlıyacak makamlar yargı organlardır. Anayasa, bütün devlet faaliyetlerini,kaideler hiyerarşisi içinde kazaî murakebeye tabi tutmuş bulunmakta veAnayasa'nın 114 üncü maddesi de kazaî denetimi bütün idarî eylem ve işlemlereteşmil etmek suretiyle devlet faaliyetlerinin kazaî denetim sisteminitamamlamaktadır) denilmektedir. 114 üncü maddenin gerekçesinde ise, birçokkanunlarda, o kanunlara ilişkin idari kararlara karşı kazaî müracaat yollarınınkapatılmış bulunduğu, bu gibi hükümlerinin hukuk devleti anlayışına aykırıdüştüğü ve bundan böyle, geçmiş uygulamalarda olduğu gibi her hangi birtereddüde yer vermemek amacı ile yeni Anayasa'ya bu maddenin konulmasınınzorunlu görüldüğü belirtilmiş bulunmaktadır.
Anayasa'nın114 üncü maddesinin kesin hükmü ve bu hükmün kabulü sebeplerini açıklayangerekçesi karşısında 3489 sayılı kanunun 9 uncu maddesinin ikinci fıkrasındayer alan (Hiçbir mercide itiraz olunamaz) ve aynımaddenin üçüncü fıkrasında yeralan (bunun aleyhinde hiç bir mercie müracaat edilemez) şeklindeki hükümlerininyargı mercilerine başvuramayı da önlemeleri bakımından Anayasa'nın 114 üncümaddesine aykırı olduğundan iptali gerekir.
SONUÇ:
Yukarıdagösterilen sebeplerden ötürü dâva konusu hükümlerin, iptaline 4/11/1963 günündeoybirliği ile karar verildi.
Başkan
Sünuhi Arsan
Üye
Rifat Göksu
Üye
İ. Hakkı Ülkmen
Üye
Lütfi Akadlı
Üye
Şemsettin Akçoğlu
Üye
İbrahim Senil
Üye
İhsan Keçecioğlu
Üye
Salim Başol
Üye
Celalettin Kuralmen
Üye
Hakkı Ketenoğlu
Üye
Ekrem Korkut
Üye
Ahmet Akar
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
Üye
Akrem Tüzemen