Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1963/148, K.1963/256 Sayılı Karar - 25/10/1963

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas No:1963/148

Karar No:1963/256

Karar tarihi:25/10/1963

Resmi Gazete tarih/sayı:10.3.1964/11652

Davacı:C.H.P. Türkiye Büyük Millet Meclisi Grupu

Dâvanınkonusu : 18 Mart 1926 günlü ve 788 sayılı Memurin Kanununun 16/2/1929 günlü ve1393 sayılı kanunla değiştirilen 4 üncü maddesinin (Ecnebilerle evli olmamak,memur iken ecnebilerle evlenenler müstafi addedilirler. "Bu kanununneşrinden evvel ecnebi kadınlarla teehhül etmiş bulunan Memurin, Hariciye,Müdafaai - Milliye ve Bahriye Vekâletlerinde istihdam edilemezler" hükmünükapsayan (Z) fıkrası insan Hakları Evrensel Beyannamesine ve Anayasa'nın 2 ncive aynı kanunun (Kadınların memur ve müstahdem olmaları caizdir. Ne gibimemuriyet ve hizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurlarına aitkanunlarında tesbit olunur) yolundaki 6 ncı maddesi hükmü de Anayasa'nın 12 ncimaddesine aykırı bulunduğundan bu hükümlerin iptali istenilmiştir.

İNCELEME:

AnayasaMahkemesi içtüzüğünün 15 inci maddesi gereğince 8/3/1963 gününde yapılan ilkincelemede, C. H. P. Türkiye Büyük Millet Meclisi Grupunun 14/2/1963 gününde ve57. birleşiminde verdiği kararda dâva konusu kanun hükümlerinin iptali içindâva açılacağı belirtilmemiş olduğundan işbu kararda sözü geçen önerge veeklerinin onanlı örneklerinin 15 gün içinde gönderilmesi kararlaştırılmış,istenilen belgelerin süresi içinde gönderildiği anlaşılmış olmakla esasınincelenmesine 15/4/1963 gününde karar verilerek düzenlenen rapor, iptaliistenilen kanun hükümleri, Anayasa'nın konu ile ilgili maddeleri vegerekçeleri, Meclis görüşme tutanakları okunduktan sonra gereği görüşülüpdüşünüldü :

GEREKÇE:

1-788 sayılı Memurin Kanununun 1393 sayılı kanunla değişik 4 üncü maddesinin (Z)fıkrasında yer alan (Ecnebilerle evli olmamak; memur iken ecnebilerle evlenenmüstafi addedilirler) şeklindeki hüküm, 22/5/1963 günlü ve 205 - 123 sayılıkararla iptal edilmiş olduğundan konusu kalmayan bu hükme ilişkin istemhakkında karar verilmesine yer olmadığında görüşbirliğine varılmıştır.

2-Bir iptal dâvasının daha önce reddedilmiş olması, aynı kanunun yenidenincelenmesine engel olamıyacağına üyelerden Muhittin Gürün'ün muhalefeti ile veoyçokluğu ile karar verildikten sonra; sözü geçen kanunun aynı maddesinin aynıfıkrasında yer alan (Bu kanunun neşrinden evvel ecnebi kadınlarla teehhül etmişbulunan Memurin, Hariciye Müdaafai Milliye ve Bahriye Vekâletlerinde istihdamedilemezler) yolundaki hükmün, mahkememizce birinci bentde gün ve sayısı yazılıkararla Anayasa'ya aykırı bulunmadığı sonucuna varılmış ve ortada bu görüşündeğiştirilmesini gerektiren herhangi bir sebep de bulunmamış olduğundan bukonuya ilişkin istemin reddi gerektiği Üyelerden İsmail Hakkı Ülkmen, ŞemsettinAkçoğlu ve İbrahim Senil 'in muhalefetleriyle ve oyçokluğu ilekararlaştırılmıştır.

3-Aynı kanunun (Kadınların memur ye müstahdem olmaları caizdir. Ne gibi memuriyetve hizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarındatesbit olunur) şeklindeki 6 ncı maddesine ilişkin isteme gelince :

Kamuhizmetine girme konusunda temel hukuk kuralını düzenliyen Anayasa'nın 58 incimaddesinde (Her Türk, kamu hizmetlerine girmek hakkına sahiptir).

Hizmetealınmada, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiç bir ayrım gözetilemez)diye yazılıdır. Yine Anayasa'nın 12 nci maddesi (Herkes, dil, ırk, cinsiyet,siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrımı gözetilmeksizin kanunönünde eşittir.

(Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz) prensibinikoymaktadır. Anayasa'nın bu temel kurallarına göre kamu hizmetlerine girmedeÖdevin gerektirdiği niteliklerden başka kadın ve erkek Türk vatandaşları içinbir ayrım yapmağa imkân olmadığı gibi cinsiyet, kanun önünde eşikliğiengelleyen bir sebep de değildir. İptali istenen Memurin Kanununun 6 ncımaddesinin (Kadınların memur ve müstahdem olmaları caizdir) yolundaki hükmününAnayasa'nın kamu hizmetlerine girme hakkını ve kanunî eşitliği düzenliyenkurallarına aykırı bir yönü olmadığı üyelerden İmail Hakkı Ülkme'in muhalefetiile ve oyçokluğu ile kararlaştırılmıştır.

4-Yine aynı maddede yer alan (Ne gibi memuriyet ve hizmetlerde istihdamedilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur)şeklindeki hüküm, ilk bakışta eşitlik prensibine aykırı gibi görünürse dekadınların vücut yapılan ve işlerin niteliği bakımından bazı kamu hizmetlerinealınmamaları, bu prensibi zedeliyecek nitelikte değildir. Kamu hizmetininaksamadan yürütülmesi gerektiğinden kadınların vücut yapılarının elverişliolmadığı hizmetlerin her vekâletin memurlarına ait kanunlarda gösterilmesininAnayasa'ya aykırı bir yönü bulunmadığı Üyelerden Rifat Göksu, İsmail HakkıÜlkmen, İhsan Keçecioğlu, Salim Başol Ekrem Tüzemen'in muhalefetleriyle veoyçokluğu ile karar altına alınmıştır.

SONUÇ:

1.788 sayılı Memurin Kanununun 4 üncü maddesinin (Z) fıkrasında yer alan(Ecnebilerle evli olmamak; "memur iken ecnebilerle evlenenler müstafiaddedilirler" hükmüne ilişkin istem hakkında yeniden karar verilmesine yerolmadığına oybirliği ile;

2.Aynı maddenin ayni fıkrasında yer alan (Bu kanunun neşrinden evvel ecnebikadınlarla teehhül etmiş bulunan memurin, Hariciye, Müdafaai Milliye ve BahriyeVekâletlerinde istihdam edilemezler) yolundaki hükmün Anayasa'ya aykırıolmadığına ve bu hükme İlişkin dâvanın reddine oyçokluğu ile;

3.Aynı kanunun 6 ncı maddesinde yer alan (Kadınların memur ve müstahdem olmalarıcaizdir) şeklindeki hükmün Anayasa'ya aykırı olmadığına ve bu fıkraya ilişkinistemin reddine oyçokluğu ile;

4.Yine aynı maddede yer alan (Ne gibi memuriyet ve hizmetlerde istihdamedilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur)şeklindeki hükmün dahi Anayasa'ya aykırı olmadığına ve bu hükme yöneltilendâvanın reddine oyçokluğu ile;

25/10/1963gününde karar verildi.

MUHALEFETŞERHİ

14/8/1963tarihli ve 11480 sayılı Resmî Gazete'de yayınlanan 22/5/1963 tarihli ve1963/205 - 123 sayılı karar altındaki muhalefet şerhimde yazılı sebeplerlekararın 2 numaralı bendine muhalifim.

Üye

Şemsettin Akçoğlu

MUHALEFETŞERHİ

Anayasa'nın12 inci maddesinde (Herkes dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefî inanç,din ve mezhep ayırımı gözetilmeksizin kanun önünde eşittir) denilmektedir.

58inci maddesi ise,

"HerTürk kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir.

Hizmetealınmada, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiç bir ayırımgözetilemez" şeklindedir.

58inci maddeye göre her Türkün eşitlik esasını ihlâl edecek sekilde bir ayırımyapılmaksızın kamu hizmetlerine girebilmesi esastır. Ancak hizmete alınmadaödevin gerektirdiği nitelikler bakımından bir ayırım gözetilecek ve fakat buayırım belli ve sınırlı hususlara inhisar edecektir. Bu suretle maddenin 2 ncifıkrası birinci fıkra ile konulan genel kuralın bir istisnasıdır. Bu da, 12 ncimaddedeki eşitlik esasının zaruri bir sonucudur.

MemurinKanununun iptali îstenen 6 ncı maddesi ise şöyledir :

(Kadınlarınmemur olmaları caizdir. Ne gibi bir memuriyet ve hizmetlerde istihdamedilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur).

GörülüyorkiMemurin Kanununun 6 ncı maddesinin yazılış şekli, Anayasa'nın 58 incimaddesinin yazılış tarzından tamamiyle başka olup aksi istikamette bir mânataşımaktadır.

Bahiskonusu 6 ncı maddenin birinci cümlesinde kadınların memur olmalarının caiz olacağıbelirtildikten sonra ikinci cümlesinde ne gibi bir memuriyet ve hizmetlerdeistihdam edilecekleri her vekâletin teşkilât kanunlarına bırakılmaktadır. Budemektir ki, kadınların istihdam sahaları vekâletlerinin memurin kanunlarındatâyin ve tesbit edilmedikçe memuriyet ve hizmete alınmaları mümkün olmayacak vebu hak ancak hizmetin niteliğine göre kanunlarla kendilerine tanınabilecektir.

Busuretle Memurin Kanununun 6 ncı maddesi Anayasa'nın 12 nci ve 58 incimaddelerinin sarahat ve maksadı hilâfına esas olarak memur olma hakkınıerkeklere hasretmek suretiyle kadınlarla erkekler arasında cinsiyet bakımındanbir ayırım yapmakta, kamu hizmetine alınmalarında kadınlar aleyhine eşitlikesasını ihlâl eden bir hüküm taşımaktadır.

Busebeplerle bahis konusu 6 ncı maddenin ikinci cümlesinin Anayasa'yaaykırılığına binaen iptali gerekeceği düşüncesi ile ekseriyet kararının bukısmına muhalifim.

Üye

Rifat Göksu

MUHALEFETŞERHİ

788sayılı Memurin Kanununun değişik 4 üncü maddesinin Z fıkrasında yer alan (Bukanunun neşrinden evvel ecnebi kadınlarla teahhül etmiş bulunan memurun;Hariciye, Müdafaayı Milliye ve Bahriye Vekâletlerinde istihdam edilemezler)yolundaki hükmün Anayasa'ya aykırı olmadığı, diğer bir dâva dalayısiyle AnayasaMahkemesinin, 14/8/1963 günlü ve 11480 sayılı Resmî Gazete ile yayımlanmışbulunan 22/5/1963 günlü ve 1963/205-123 sayılı kararı ile tesbit ve kabuledilmiş olduğundan, bir defada bu dâva sebebiyle aynı fıkra hükmünün Anayasakarşısındaki durumunun tekrar incelenerek esas hakkında yeni bir kararverilmesine, Anayasa'nın 152 nci maddesinin (Anayasa Mahkemesinin kararlarınınkesin olup Devletin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını,gerçek ve tüzel kişileri bağlayacağını) belirten hükümleri karşısında imkânbulunmamakta sadece durumun izah olunarak (Yeni bir karar verilmesine yerolmadığına) karar verilmesi gerekmektedir.

HalbukiMahkememizin bu kararı ile, meseleyi çözmüş bulunan önceki kararınınmevcudiyetine rağmen, söz konusu fıkra hakkındaki dâvayı esas bakımındaninceleyerek yeniden karar vermiş bulunmaktadır.

AnayasaMahkemesinin, 30 Nisan 1963 günlü ve 11394 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmışbulunan 26/12/1962 günlü ve 1962/223-122 sayılı, takip edilen usul bakımındanbenzeri olan, kararına ait muhalefet şerhimde daha geniş bir suretteaçıkladığım sebeplere binaen bu kararda uygulanan usule muhalifim.

Üye

Muhittin Gürün

MUHALEFETŞERHİ

18/3/1926tarih ve 788 sayılı Memurin Kanununun memur ve müstahdem olabilme şartlarınıgösteren Bölümünün 6 ncı maddesinde "Kadınların memur ve müstahdemolmaları caizdir. Ne gibi memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilebilecekleriher vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur." denilmektedir.

9/7/1961tarih ve 334 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasa'sının (Kamu hizmetlerine girmehakkı) kenar başlıklı 58 inci maddesinin ikinci fıkrasında ise "Hizmetealınmakta, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırımgözetilemez." denilmektedir. Ayrıca yine Anayasa'nın 12 inci maddesinde decinsiyet ayırımı gözetilmeksizin herkesin kanun önünde eşit olduğubelirtilmiştir. Şu hale göre 334 sayılı Anayasa, da memur ve müstahdem olabilmehusunda cinsiyet üzerinde durulmamış sadece Ödevin gerektirdiği niteliklerinaranması uygun görülmüştür.

788sayılı Memurin Kanununun söz konusu 6 ncı maddesinin ikinci cümlesinden çıkanmâna, birinci cümlenin aksine olarak memur ve müstahdem olabilme konusundakadın ve erkekler arasında fark gözetilmiş olduğudur.

Görülecekişin mahiyeti icabı bazı görevlere kadınların alınmaması doğru ve yerindeolabilir. Ancak bu hallerde Anayasa'nın 58 inci maddesinin ikinci fıkrasınadayanılarak kadınlar bu görevlere alınmıyabilirler.

İşteyukarıda arz ve izah edilen sebeplerle 18/3/1926 tarih ve 788 sayılı MemurinKanununun 6 ncı maddesinin ikinci cümlesi 334 sayılı Türkiye CumhuriyetiAnayasa'sının 12 nci maddesinin birinci fıkrası ile 58 inci maddesinin ikincifıkrasına aykırıdır. Bu durum karşısında iptaline karar verilmesi doğru olur.Mahkeme çoğunluğunun bunun aksine olan görüşüne bu sebeple muhalifiz.

MUHALEFETŞERHİ

788sayılı Memurin Kanunun 6 ncı maddesinde (Kadınlar memur ve müstahdem olmalarıcaizdir) dendikten sonra (Ne gibi memuriyet ve hizmetlerde istihdamedilecekleri) her vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur)denilmektedir.

Anayasa'nın12 nci maddesinde (Herkes dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç,din ve mezhep ayrımı gözetilmeksizin kanun önünde eşittir) ve 58 incimaddesinde de (Hizmete alınmada, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbirayrım gözetilemez) denilmiştir.

12 ncimadde ile 58 nci maddeyi birlikte mütalâa etmek gerekir

Hizmetealınmada ödevin gerektirdiği nitelik, erkekler için de bahis konusu olabilir.Halbuki, iptali istenen 6 ncı maddede "kadınların ne gibi memuriyet vehizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarındatesbit olunur" denilmek suretiyle sırf kadın olmaları açısından bir ayrımyapılmıştır ki 12 nci maddeye açık olarak aykırıdır.

58inci maddeye göre zaten hizmete alınmada ödevin gerektirdiği nitelik, kadın veerkek ayrımı yapılmaksızın gözönünde bulundurulacak ve uygulanacaktır. Bu yeteriken kadın olmaları noktasından ne gibi memuriyet ve hizmetlerdekullanılacaklarını her Bakanlığın özgüt "Teşkilât" Kanununa bırakmakaçık olarak cinsiyet ayrımı gözetildiğini göstermektedir.

Busebeple sözü geçen 6 ncı maddede yer alan (Kadınların ne gibi memuriyet vehizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarındatesbit olunur) şekildeki hükmün Anayasa'nın 12 ve 58 inci maddelerine aykırıolduğu oyu ile kararın sonuç 4 üncü bendine muhalifim.

Üye

Salim Başol

MUHALEFETŞERHİ

1.788 sayılı Memurin Kanununun 1393 sayılı Kanunla değişik (Z) fıkrasındaki (Bukanunun neşrinden evvel ecnebi kadınlarla teahhül etmiş bulunan memurin,Hariciye, Müdafaayı Milliye ve Bahriye Vekâletlerinde istihdam edilemezler.),hükmünün Anayasa'ya aykırı olduğu hakkındaki düşüncemin dayandığı gerekçeler,Resmî Gazete'nin 14/8/1963 tarihli sayısında yayınlanan esas 1963/205, karar1963/123 sayılı Mahkememiz kararına yazdığım muhalefet şerhinin 2. fıkrasındagösterilmiştir.

2.Kamu hizmetlerine girme hususunda Temel Kuralı düzenliyen Anayasa'nın 58.maddesinde "Hizmete alınmada görevin gerektirdiği nitelikten başka birayrım gözetilemiyeceği" açıklanmıştır. Yine Anayasa'nın kanun önündeeşitlik ilkesini belirten 12. maddesinde eşitlik ilkesinin uygulanmasındacinsiyet bakımından ayrım yapılamıyacağı tasrih edilmiştir.

Halbuki788 sayılı Memurin Kanunu, esası itibariyle kamu memurluğunu erkeklere mahsusbir hizmet telâkki eden bir zihniyetle kaleme alınmıştır. Nitekim mezkûrkanunun memur olma şartlarını gösteren 4. maddesinin (b) fıkrasındaki askerlikhizmetini ifa etmiş veya ihtiyat sınıfına nakledilmiş veya askerliğe elverişliolmadığı sabit olmuş bulunmak şartının yer almış bulunması ve bu maddedekadınlar için bu yönden bir istisna öngörülmemiş olması bunu göstermeğekafidir.

Buesastan hareket edilince mezkûr kanunun 6. maddesindeki "Kadınların memurve müstahdem olmaları caizdir." hükmünü, Anayasa'nın kanun önünde eşitlikve kamu hizmetlerine girme hususundaki temel kurallarına uygun saymak mümkündeğildir. Aksine, bu hüküm memur, olabilmeyi kadınlara bir lütuf ve atıfet gibikabul eden bir hükümdür, maddenin bu cümleden sonra gelen "Ne gibimemuriyet ve hizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurinkanunlarında tesbit olunur.." hükmü bu görüşü teyit etmektedir. Yani (Kamuhizmeti erkeklere mahsus bir görevdir, kadınlar memurluğa ancak vekâletlerintâyin edecekleri hizmetler için kabul edilebilir.) mânası bu maddenin sözündenve ruhundan açıkça belirtmektedir.

Maddeninbirbirini tamamlayan iki cümlesi Bakanlıklarca yapılacak tesbit işinin cinsiyetbakımından mı, yoksa nitelik bakımından mı olacağını açıkça belitmiş olmaklaberaber kanunun tedvinine hâkim olan zihniyet bu tesbitin daha ziyade cinsiyetbakımından yapılacağının kastedildiğini göstermektedir. Zira kanunda nitelikbakımından bir tesbit yapılacağı umumi şekilde ifade edilmiyerek tesbit işininkadınlara hasredilmek suretiyle hükme bağlanmış olması bu tesbitin cinsiyetbakımından bir ayırım olduğunu kabul etmeği zaruri kılmaktadır.

Busebeple maddenin tümü Anayasa'nın 12. ve 58 maddelerine aykırıdır.

Yukarıdaarzedilen sebeplere binaen çoğunluk kararının bu kısımlarına muhalifim

Üye

İ. Hakkı Ülkmen

Yukarıdakimuhalefet şerhinin l No. lu fıkrasında bahsi geçen hüküm hakkındaki çoğunlukkararına muhaletim sebepleri 14/8/1963 günlü Resmî Gazete'de yayınlananK:1963/123 sayılı kararın altında gösterilmiştir.

Üye

İbrahim Senil

Full & Egal Universal Law Academy