ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas No.:1963/300
Karar No.:1963/280
Karar tarihi:25/11/1963
Resmi Gazete tarih/sayı:14.3.1964/11656
Davacı: Adalet Partisi adına Parti Genel Başkanı.
Dâvanınkonusu : 304 sayılı Cumhuriyet Senatosu Üyelerinin Seçimi Kanununun 4 üncümaddesiyle 2 nci geçici maddesinin değiştirilmesi hakkındaki 29/5/1963 günlü ve238 sayılı kanunun, Anayasa'nın 73 üncü, 74 üncü ve geçici 10 uncu maddelerineaykırı bulunan l inci ve 2 nci maddelerinin iptali istenmiştir.
İNCELEME: Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15 inci maddesi gereğince 20/9/1963 günündeyapılan ilk incelemede : Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usullerihakkındaki 22/4/1962 günlü ve 44 sayılı Kanununun 25 inci maddesinin l sayılıbendi uyarınca, kanunların ve Yasama Meclisleri İç tüzüklerinin Anayasa'yaaykırılığı sebebiyle siyasi partiler adına dâva açmak yetkisi tüzüklerine göreen yüksek merkez organlarının kararı üzerine Genel Başkanlarına veyaVekillerine tanınmış olup, dâvanın Adalet Partisi İçtüzüğünün 34 üncü maddesineuyularak partinin en yüksek merkez icra kurulu olan merkez idare kurulu tarafındanverilen karara dayanılarak 16/8/1963 gününde havalesi yapılan aynı tarihlidilekçe ile süresi içinde açıldığı ve dosyada eksiklik bulunmadığı anlaşılmaklaesasın incelenmesine, Üyelerden Şemsettin Akçoğlu'nun dâva açmağa Partinin enYüksek Merkez Organı olan Büyük Kongrece yetki verilmesi yolundakimuhalefetiyle ve oyçokluğu ile karar verildiği anlaşıldığından hazırlananrapor, iptali istenen kanun hükümleri, Anayasa'nın ilgili hükümleri ilegerekçeleri komisyon raporları, meclisler görüşme tutanakları okunarak gereğigörüşülüp düşünüldü :
GEREKÇE: Dâva dilekçesinde : 24/5/1961 günlü ve 304 sayılı Cumhuriyet Senatosuüyelerinin Seçimi Kanununun 4 üncü maddesiyle 2 inci geçici maddesinindeğiştirilmesi hakkındaki 238 sayılı kanunun l inci maddesi hükmü Anayasa'nın73 üncü maddesine aykırı olarak Senato ve ara seçimlerini tam bir yıl geribırakmaktadır. Anayasa'nın 73 üncü maddesine göre Senato üyeliğinin süresi altıyıldır. Cumhuriyet Senatosunun genel oyla Cumhurbaşkanlığınca seçilenüyelerinin üçte biri her iki yılda bir yenilenir. Anayasa'nın geçici 10 uncumaddesi sözü edilen 73 üncü maddenin ikinci fıkrası hükmünün uygulanmasınısağlamak amacıyle düzenlenmiş olduğundan 238 sayılı kanunun l inci maddesigeçici 10 uncu maddeye de aykırıdır. 304 sayılı kanunun 4 üncü maddesininuygulanmasına ilişkin hükümler taşıyan geçici 2 nci maddesi, 238 sayılı Kanunun2 nci maddesile değiştirilmiş olduğundan aynı gerekçe ile 238 sayılı kanunun 2nci maddesi de Anayasa'nın sözü geçen hükümlerine aykırıdır. 238 sayılı Kanununl inci ve 2 nci maddeleri Anayasa'nın 74 ncü maddesinin ikinci fıkrasında yeralan (Meclislerin ara seçimleri. Cumhuriyet Senatosu Seçimi ile birlikte heriki yılda bir yapılır) hükmüne de aykırı bulunduğu ileri sürülerek 238 sayılıKanunun l nci ve 2 nci maddelerinin iptali istenmektedir.
24/5/1961günlü ve 304 sayılı Kanunun 4 üncü maddesi şöyledir. (Cumhuriyet SenatosuÜyelerinin üçte biri iki yılda bir yapılacak seçimle yenilenir.
Yenilenecekolan Cumhuriyet Senatosu Üyelerinin seçiminde ikinci yılın 30 Mart günü seçiminbaşlangıç tarihidir. Haziran ayının ilk pazar günü oy verilir.
Cumhuriyetsenatosunda istifa ve Ölüm gibi sebeplerle boşalan yerler için, ara seçimiyapılmaz. Ancak, üçte bir yenileme sırasında bu açıklar da doldurulur.)
Bumadde ve ayrıca, bu maddenin uygulanmasına ilişkin 304 sayılı Kanunun geçicimaddesi iptali istenen 29/5/1963 günlü ve 238 sayılı Kanunla değiştirilmiştir.
Değiştirilen4 üncü madde şu şekildedir :
Madde4- Cumhuriyet Senatosu Üyelerinin üçte birinin yenilenmesi için yapılacak ilkseçimin başlangıç tarihi, ikinci yılın tamamlanmasından sonraki 30 martgünüdür. Haziran ayının ilk pazar günü oy verilir.
CumhuriyetSenatosu Üyelerinin üçte birinin yenilenmesi için daha sonraki seçimler ikişeryıl ara ile olur. Bu seçimlerin başlangıç günü, ile oy verme günü, birincifıkrada gösterilen günlerdir.
CumhuriyetSenatosunda boşalan yerler için ara seçimi yapılmaz Ancak üçte bir yenilemesırasında bu açık yerler de doldurulur.
Bilindiğigibi seçimler, Kurucu Meclisin 21/7/1961 günlü ve 58 sayılı kararı ile 15 Ekim1961 gününde yapılmıştır.
Seçimlerinyapıldığı güne ve 73 üncü maddeye göre üyelerin üçte birinin yenilenmesininEkim 1963 de yapılması gerekmekte idi.
Çünki,Anayasa'nın 73 üncü maddesinde (Cumhuriyet Senatosu Üyeliliğinin süresi altıyıldır. Süresi biten üyeler yeniden seçilebilir.
CumhuriyetSenatosunun genel oyla ve Cumhurbaşkanınca seçilen üyelerinin üçte biri heryılda bir yenilenir.
Cumhurbaşkanıncaseçilen üyelerin süresi biter veya bu üyeliklerde herhangi bir sebeple boşalmaolursa, Cumhurbaşkanı, bir ay içinde yeni üyeleri seçer.
Boşalanbir üyeliğe seçilen kimse, yerine seçildiği üyenin süresini, tamamlar.)denilmektedir.
Yurdumuzundoğal koşulları (Tabiî şartları) ve iş yerlerine gitmek gibi sebeplerden doğannüfus hareketi gözönünde bulundurularak seçim kütüklerinin eksiksiz ve doğrudüzenlenmesini sağlamak için kişilerin en çok yerlerinde kaldıkları Mart -Haziran Aylarının seçim zamanı olarak kabul edildiği Cumhuriyet SenatosuÜyelerinin Seçimi hakkındaki 304 ve Milletvekili Seçimine ait 306 sayılıKanunların gerekçelerinden ve Kurucu Meclisteki görüşmelerden anlaşılmaktadır.
Anayasa'nıngeçici birinci maddesi Millet Meclisi Seçimleriyle Cumhuriyet SenatosuSeçimlerinin aynı günde yapılacağını emretmektedir. Onun için 304 sayılıKanunun 4 üncü ve 306 sayılı Kanunun 5 inci maddelerine göre, 30 Mart seçiminbaşlangıç günüdür. Haziran Ayının ilk Pazar günü oy verilir.
SeçimlerEkimde değil de, Haziran 1961 de yapılmış olsaydı yenileme Haziran 1963 deyapılacak ve mesele kalmıyacaktı.
Gerekseçimlerin Ekim 1961 de yapılmış olması, gerekse Cumhuriyet Senatosu Seçimineait Kanunun Anayasa'dan evvel kabul edilmiş bulunması ilk yenileme için buayrılığı doğurmuştur.
Busebeple ilk Cumhuriyet Senatosu seçiminden iki ve dört yıl sonra yapılacakseçimler için Anayasa'nın geçici 10 uncu maddesinin son fıkrasına, 73 üncümaddesine istisna niteliğinde olan hüküm konulmuştur. Geçici 10 uncu maddeninson fıkrasında (İlk Cumhuriyet Senatosu Seçiminden iki ve dört yıl sonrayapılacak seçimler hakkında da, Cumhuriyet Senatosu seçimleriyle ilgili kanunhükümleri uygulanır.) denilmiştir. Üçte bir üyenin ilk yenilenmesi, 1963Haziranında yapılsa idi iki yıl dolmamış olacaktı Bu halin de Anayasa'nıngeçici 10 uncu maddesi hükmüne aykırı düşeceği açıktır.
Herpartinin gurup başkanları tarafından yapılan, Hükümetin de katıldığı ve MilletMeclisi Anayasa Komisyonunca benimsenmiş olan ilk teklifi Millet Meclisi kabuletmemiş ve seçimlerin 73 üncü maddeye uygun şekilde 15/8/1963-15/10/1963günleri arasında yapılması yolunda hazırladığı metni Cumhuriyet Senatosu kabuletmemiş, kendi Adalet ve Anayasa Komisyonları raporlarına ve ilk teklife uygunolarak düzenlediği metni, Millet Meclisine geri çevirmiş, Anayasa'nın 92 ncimaddesi hükmünce kurulan karma komisyon Cumhuriyet Senatosu metnini benimsemişve Büyük Millet Meclisinden de karma komisyonun kabulüne uygun şekilde bugünkümetin çıkmıştır.
Gerçektengeçici 10 uncu maddenin son fıkrasının 73 üncü maddeye bir istisna olarakdeğil, 73 üncü maddeyi desteklemek için ve aynı zamanda ilk Cumhuriyet Senatosuseçimlerinden iki ve dört yıl sonra yapılacak seçimlerin usulüne ilişkinhükümlerin uygulanmasını sağlamak amaciyle konulmuş olacağı ileri sürülebilir.
Anayasa'nınesas maddelerinden olan 73 üncü maddenin, geçici bir madde ile desteklenmesinelüzum olmamak gerekir.
Geçici10 uncu maddenin son fıkrası olmasa da yine 73 üncü madde gereğince üyelerinüçte birinin yenilenmesi için bir seçim yapılacak ve o takdirde 304 sayılıkanunun 19 uncu maddesi işleyecekti. Bu maddede : (Bu kanunda özel bir hükümbulunmayan hallerde, "Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri"hakkındaki kanunun, bu kanuna aykırı olmayan hükümleri uygulanır) denilmektedir.Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri hakkındaki 26/4/1961 günlüye 293sayılı kanunun birinci maddesinde : (Özel kanunlarına göre yapılacak MilletMeclisi, Cumhuriyet Meclisi, İl Genel Meclisleri, Belediye Meclîsleri.Muhtarlar, ihtiyar Meclisleri ve ihtiyar Heyetleri seçimlerinde bu kanunhükümleri uygulanır.) Denilmiş ve sonra seçim öncesi işleri (Seçmen kütükleri,seçmen kütüklerinin sandık seçmen listelerine bölünmesi, sandık seçmen listesi,askı süresi, seçmen kartı), seçim günü ve seçim sonrası işleri birer birergösterilmiştir. Görülüyorki geçici 10 uncu maddenin son fıkrasiyle atıfyapılmamış olsa da 73 üncü maddeye uygun şekilde yapılacak seçimlerde buhükümler uygulanacaktır. Şu halde geçici 10 uncu maddenin son fıkrası 73 üncümaddeyi desteklemek için veya seçim usulüne ilişkin hükümlerin uygulanmasınısağlamak amacıyla konulmamış olduğuna göre Anayasa'da bu fıkraya yerverilmesinin bir sebebi olmak gerekir Bu sebebin yukarıda belirtildiği üzereilk Cumhuriyet Senatosu seçiminden iki ve dört yıl sonra yapılacak seçimlerin304 sayılı kanunun 4 üncü maddesinde gösterilen günlerde yapılmasını sağlamakolduğu açık olarak anlaşılmaktadır.
Kaldıki; 304 sayılı kanunun seçim gününü belli eden 4 üncü maddesinin ikinci fıkrasıkanunlaşmadan önce şöyle idi: (Yenilenecek olan Cumhuriyet Senatosu üyelerininseçiminde ikinci yılın 18 Mart günü seçimin başlangıç tarihidir. 19 Mayıstanönceki pazar günü oy verilir.)
(TemsilcilerMeclisi Tutanak Dergisi Cilt : 5, 1961 Birleşim 65 : O 2, sahife. : 241 tarih11/5/1961)
Geçici10 uncu maddenin Temsilciler Meclisinde görüşülmesi sırasında bugünkü son fıkrayoktu. Birinci görüşmede söz alan olmamış, ikinci görüşme sırasında TemsilciHızır Cengiz geçici 10 uncu maddenin değiştirilmesini istemiştir. TemsilcilerMeclisi Tutanak Dergisi Cilt 4, 1961, Birleşim : 60.0 :3, Sahife : 657, tarih :4/5/1961) değiştirme isteği şöyledir : (Milletvekilleri ve Cumhuriyet SenatosuÜyeleri Seçimleri kanunlarında seçim başlangıcı 18 Mart, oy verme günü 19Mayıstan evvel gelen pazar günü olarak tesbit edilmiş olduğuna göre bu maddeninkomisyonca geri alınarak tenazur ve ahengin tesis ettirilmesini arz ve teklifederim.) Bunun üzerine maddeyi komisyon geri istemiş ve bu günkü son fıkrayıeklemiş, söz alan olmamış ve madde bu günkü şekli ile çıkmıştır. (Aynı oturum,sahife 665)
Şudurum geçici 10 uncu maddenin son fıkrasının yalnız ilk Cumhuriyet Senatosuseçiminden iki ve dört yıl sonra yapılacak seçimlerin 304 sayılı kanunun 4 üncümaddesinde gösterilen günlerde yapılmasını sağlamak amaciyle konulduğunu kesinolarak göstermektedir.
304sayılı kanunun, 298 sayılı kanunla değiştirilen 4 üncü maddesi, Anayasa'nıngeçici 10 uncu maddesinin son fıkrasına uygun bulunmaktadır.
304sayılı kanunun geçici 2 nci maddesi, 4 üncü maddenin uygulanmasiyle ilgiliolup, 4 üncü maddenin değişik şekilde Anayasa'ya aykırılık bulunmadığına görebu maddenin de Anayasa'ya aykırılığı düşünülemez.
Cumhurbaşkanıncaseçilen üyelerin ilk üçte birinin yenilenmesi de Genel oyla seçilen üyelereuygulanacak süreye bağlıdır. Gerçi, 73 üncü maddenin üçüncü fıkrasına göreCumhurbaşkanınca seçilen üyelerin süresi biter veya bu üyeliklerde herhangi birsebeple boşalma olursa, Cumhurbaşkanı bir ay içinde yeni üyeleri seçer. Ancakboşalan bir üyeliğe seçilen kimse, yerine seçildiği üyenin süresinitamamlayacağından bunun yenileme gününe bir etkisi olamaz.
Busebeplerden ötürü dâvanın reddi gerekir.
Sonuç: Dâvanın reddine üyelerden Rifat Göksu, Celâlettin Kuralmen ve MuhittinGürünün muhalefetleriyle ve oyçokluğu ile 25/11/ 1963 gününde karar verildi.
Başkan
Sünuhi Arsan
Üye
Osman Yeten
Üye
Rifat Göksu
Üye
İsmail Hakkı Ülkmen
Üye
Lütfi Akadlı
Üye
Şemsettin akçoğlu
Üye
İbrahim Senil
Üye
İhsan Keçecioğlu
Üye
Salim Başol
Üye
Celâlettin Kuralmen
Üye
Fazıl Uluocak
Üye
Ahmet Akar
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
Üye
Ekrem Tüzemen
MUHALEFETŞERHİ
Mahkememiz,bu kararı ile, 15/10/1961 gününde seçilmiş bulunan Cumhuriyet senatosuÜyelerinin üçte birinin, yenilenmesi için 1964 yılı Haziranının ilk pazar günüolan 7/6/1964 tarihinde seçim yapılmasını ve bu suretle 15/10/1961 de seçilmişbulunan üyelerin, bu tarihten 2 sene 7 ay 18 gün sonra yenilenmelerini Ön gören29/5/1963 günlü ve 238 sayılı kanunun Anayasaya uygun olduğunu tesbit ve kabuletmiş bulunmaktadır.
Bununtabii bir neticesi olmak üzere de Cumhuriyet Senatosunun ilk üyelerinin ikinciüçte birinin seçildikleri tarihten 4 sene 7 ay sonra (Günfazlası hesabakatılmamıştır.) yani 1966 yılı Haziran ayının ilk pazar gününde ve nihayetsonuncu üçte birinin de, seçimlerinden itibaren 6 sene 7 ay sonra, 1968 yılıHaziran ayının ilk pazar gününde, yapılacak seçimlerle yenilenmelerininAnayasaya uygunluğu da kabul edilmiş bulunmaktadır.
Kezabu kararımızla Cumhurbaşkanınca seçilmiş bulunan üyelerin her iki senede biryenilenmesi gereken üçte birinin sürelerinin yukarıda yazılı müddetler kadaruzatılmaları neticesini doğuran söz konusu 238 sayılı kanunun geçici 2 ncimaddesi hükmü de Anayasa'ya uygun bulunmuştur.
HalbukiAnayasanın konu ile ilgili bulunan 73 üncü maddesinde;
(Madde73- Cumhuriyet Senatosu üyelerinin süresi altı yıldır. Süresi biten üyeler yenidenseçilebilir.
CumhuriyetSenatosunun genel oyla ve Cumhurbaşkanınca seçilen üyelerinin üçte biri her ikiyılda yenilenir.
Cumhurbaşkanıncaseçilen üyelerin süresi biter veya bu üyeliklerde herhangi bir sebeple boşalmaolursa, Cumhurbaşkanı, bir ay içinde yeni üyeleri seçer.
Boşalan,bir üyeliğe seçilen kimse, yerine seçildiği üyenin süresini tamamlar."
Denilmektedir.
YineAnayasa'nın aynı konu ile ilgili olan geçici 10 uncu maddesinde de, CumhuriyetSenatosunun genel oyla ve Cumhurbaşkanınca seçilen ilk üyeleri hakkında 73 üncümaddedeki iki senede bir yenileme esasının uygulanmasını sağlamak için 6senelik müddeti doldurmalarım beklemeden, seçimlerinden itibaren 2 sene sonraüçte birinin ve 4 sene sonra da ikinci üçte birinin ad çekmek suretiyleyenilenecekleri kabul edilmiş bulunmaktadır.
Bumaddelerin koydukları Anayasa esasları özetlenirse :
1-Cumhuriyet Senatosu üyeliğinin süresi 6 yıldır.
2-Genel oyla Cumhurbaşkanınca seçilen üyelerin üçte biri her iki yılda biryenilenir.
3-Cumhurbaşkanınca seçilen üyelerin sürelerinin bitmesi halinde veya buüyeliklerde boşalma olması üzerine bir ay içinde Cumhurbaşkanının yeni üyeleriseçmesi gerekir.
Çokaçık olan bu hükümler karşısında :
1-Üyelerin müddetini 6 yıldan fazlaya çıkaran,
2-Cumhuriyet Senatosu ilk üyelerinin birinci üçte birinin müddetini 2 yıldan,ikinci üçte birinin müddetini 4 yıldan ve nihayet geri kalanların müddetini 6yıldan fazla uzatan,
3-Cumhurbaşkanınca ilk defa seçilen ve yukarıda 2 nci fıkrada belirtildiği üzere,2, 4 ve 6 ncı senelerin sonlarında müddetleri biten üyelerin yerlerine yeniüyelerin seçilmesini, bu müddetlerin bitiminden itibaren bir aydan daha fazlageciktiren,
Birkanun hükmünün Anayasa'ya aykırı olacağı, başkaca herhangi bir açıklamayıgerektiremiyecek derecede meydandadır.
Dâvakonusu 29/5/1963 günlü ve 238 sayılı kanunun l ve 2 nci maddeleri ise,
a -Cumhuriyet Senatosunun ilk üyelerinden üçte birinin müddetini iki sene 7 aya(Gün fazlası hesaba katılmamıştır),
Müteakipüçte birinin müddetini 4 sene 7 aya, Geri kalanların müddetinide 6 sene 7 aya,
Çıkarttığı,
b -Cumhurbaşkanınca seçilmiş olan üyelerden seçildikleri tarihten itibaren 2, 4 ve6 ncı senelerin sonlarında müddetleri bitenlerin yerlerine yeni üyelerinseçilmesini de, her üçte bir kısım için, 7 ay sonraya atmak suretiyleAnayasa'nın 73 üncü maddesindeki bir aylık müddete riayeti önlediği,
İçinAnayasa'ya aykırıdır.
Mahkememizinkararında, 73 üncü maddenin yukarıda açıklanan hükümlerinden ayrılmanın mesnediolarak Anayasa'nın geçici 10 uncu maddesinin son fıkrası gösterilmektedir.
Yukarıdada söz konusu edilmiş olan geçici 10 uncu maddenin tam metni şudur :
"GeçiciMadde 10- Cumhuriyet Senatosunun genel oyla ve Cumhurbaşkanınca seçilenüyelerinin yenilenmesi hakkındaki 73 üncü maddenin 2 nci fıkrası hükmününuygulanmasını sağlamak amaciyle, bunların seçiminden iki yıl sonra yapılacakseçimlerle yenilenecek olanları tesbit etmek üzere, bu seçimlerden iki ay öncead çekmeye başvurulur. Dört yıl sonra yapılacak seçimle yenilenecek olanüyelerin tesbiti için aynı esasa uyularak ad çekilir; ancak, ikinci yıl sonundaseçilmiş olan üyeler bu ad çekmeye girmez.
CumhuriyetSenatosu Başkanı hakkında ad çekme işlemi uygulanmaz.
İlkCumhuriyet Senatosu seçiminden iki ve dört yıl sonra yapılacak seçimlerhakkında da, Cumhuriyet Senatosu seçimleriyle ilgili kanun hükümleriuygulanır".
Görüldüğügibi maddenin birinci fıkrasında, 73 üncü maddenin Senato üyelerinin üçtebirinin iki yılda bir yenileneceğine dair olan hükmündeki (iki sene) esasıtekrar ve teyit edilmiş olup fıkranın diğer hükümleriyle maddenin ikincifıkrası hükmünün konumuzla başkaca bir ilgisi bulunmamaktadır.
Maddeninkonumuzla ilgili hükmünü ise son fıkrası teşkil etmektedir. Filhakika bufıkrada ilk Cumhuriyet Senatosu seçiminden, iki ve dört yıl sonra yapılacakseçimler hakkında da, Cumhuriyet Senatosu seçimleriyle ilgili kanunhükümlerinin uygulanacağı ifade edilmektedir.
Karardatafsilâtlı olarak belirtildiği üzere bu fıkra hükmü Temsilciler Meclisi AnayasaKomisyonunun hazırladığı Anayasa tasarısında mevcut olmadığı halde maddeninTemsilciler Meclisi Genel Kurulunda, 4/5/1961 tarihinde yapılan ikincigörüşülmesi sırasında bir üyenin: (Milletvekilleri ve Cumhuriyet Senatosuüyeleri seçimleri kanunlarında seçim başlangıcı 18 Mart, oy verme günü 19Mayıstan evvel gelen Pazar günü olarak tesbit edilmiş olduğuna göre bu maddeninkomisyonca geri alınarak tenazur ve ahengi tesis ettirilmesini) istemesiüzerine madde Komisyonca geri alınmış ve maddeye söz konusu son fıkra eklenerekGenel Kurula tekrar getirilmiş ve bugünkü şekliyle Temsilciler Meclisince4/5/1961 gününde kabul edilmiştir.
Şuhalde bu fıkranın gerekçesi, ilk Cumhuriyet Senatosu seçiminden iki ve dört yılsonra yapılması gereken yenilemeler hakkında, üyelere daha önce dağıtılmış olupda Meclis gündeminde sıra bekleyen Cumhuriyet Senatosu üyelerinin (Kanuntasarısının ismi, Cumhuriyet Meclisi üyelerinin seçimi kanunu olup müzakereninbaşlangıcında Anayasa'ya uygun hale getirilmesi için Cumhuriyet Senatosu olarakdüzeltilmiştir) seçimleri hakkındaki kanun tasarısının Temsilciler Meclisindemüzakeresi neticesinde kabul edilecek seçim tarihlerinin uygulanmasınısağlamaktan ibarettir ki bahse konu seçim kanunu da 11/5/1961 gününde yaniAnayasa'nın geçici 10 uncu maddesinin müzakere ve kabulünden 7 gün sonra,Temsilciler Meclisinde müzakere edilip, diğer safhalardan da geçtikten sonra,24/5/1961 gününde 304 numara ile kanunluk kazanmıştır.
Anayasa'nıngeçici 10 uncu maddesi ise, 4/5/1961 gününde Temsilciler Meclisinde, ilâveedilen son fıkra ile birlikte, kabul edildikten sonra Millî Birlik Komitesincemaddeye, Cumhurbaşkanınca seçilen Senato üyelerinin de iki yılda biryenilenmeleri konusunda bir kayıt ilâve edilmesi üzerine tekrar TemsilcilerMeclisine gelerek müzakere edilmiş, ve Millî Birlik Komitesi tarafındanyapılmak istenilen değişiklik uygun görülmiyerek madde, Kurucu Meclisi AnayasaKarma Komisyonuna gönderilmiş ve bu Komisyon tarafından Millî BirlikKomitesinin yaptığı değişikliğin uygun görülmesi üzerine 26/5/1961 günündeKurucu Mecliste müzakeresi yapılarak hali hazır şekliyle kabul edilip butarihte kesinleşmiştir.
Görülüyorki Anayasa Koyucu, söz konusu yenileme seçimlerinde, Senato üyelerininseçimleri hakkındaki kanun henüz müzakere ve kabul edilmediği için, belli birtarih göstermiyerek, Cumhuriyet Senatosu üyelerinin seçimi hakkındaki kanundayine kendisi tarafından tesbit edilecek olan seçim gününün ve seçimle ilgilidiğer hükümlerin uygulanmasını sağlamak için fıkrayı, şimdiki görüldüğüşekliyle kabul etmiş ve maddenin sonraki müzakere safhalarında da, Senatoüyelerinin seçimi hakkındaki kanun daha önce kabul edilerek seçim tarihleribelli edilmiş bulunduğu halde, maksadı sağladığı için olacakki, herhangi birdeğişiklik yapmamıştır.
Anayasanıngeçici 10 uncu maddesinin son fıkrası ile hedef tutulan, Cumhuriyet Senatosuüyelerinin seçimi hakkındaki 304 sayılı kanunun konu ile ilgili bulunanhükümleri şunlardan ibarettir :
"GeçiciMadde l- Bu kanun gereğince yapılacak ilk seçim, milletvekilleri seçimi ileaynı tarihte yapılır. Üçte bir yenilemeler için 4 üncü maddede belirtilentarihler esastır.
GeçiciMadde 2- Birinci ve ikinci yenilemeler, bu kanuna ekli A, B, C gruplarıarasında, Cumhuriyet Senatosunun özel birleşiminde başkan tarafından yapılacakad çekme ile belli olur."
Geçicil inci maddede sözü geçen esas 4 üncü madde hükmü ise şöyledir :
Madde4- Cumhuriyet Senatosu üyelerinin üçte biri iki yılda bir yapılacak seçimleyenilenir.
Yenilenecekolan Cumhuriyet Senatosu üyelerinin seçiminde ikinci yılın 30 Mart günü seçiminbaşlangıç tarihidir. Haziran ayının ilk Pazar günü oy verilir.
CumhuriyetSenatosunda istifa ve ölüm gibi sebeplerle boşalan yerler için ara seçimiyapılamaz. Ancak, üçte bir yenileme sırasında bu açıklar da doldurulur."
Buhükümlere göre Cumhuriyet Senatosunun ilk üyelerinin üçte birinin yenilenmesiiçin yapılacak seçimlerin başlangıç tarihinin, genel seçimin yapıldığı15/10/1961 tarihine nazaran ikinci yılın yani 1963 yılının 30 Mart günü olmasıve Haziran ayının ilk Pazarı olan 2 Haziran 1963 gününde de seçimin yapılması,ikinci üçte birinin ise 1965 yılı Haziranının ilk Pazar gününde ve nihayetsonuncu üçte birinin de 1967 yılı Haziran ayının ilk Pazar gününde yenilenmesigerekmektedir. Her ne kadar bu durumda Cumhuriyet Senatosunun ilk üyeleri 2, 4ve 6 yıllarını tam olarak doldurmamakta iseler de bu hal Anayasa'nın geçici 10uncu maddesinde Ön görülen bir durum olduğundan Anayasa'nın 73 üncü maddesinebu yoldan ve yine Anayasa ile getirilmiş bulunan bir istisna hükmündenibarettir.
Buduruma göre ve yukarıdanberi yapılan açıklamalardan anlaşılacağı üzere bahsekonu 238 sayılı kanun Anayasa'nın 73 üncü maddesinde ön görülen müddetleri 7küsur ay, geçici 10 uncu maddesi ile ön görülen ve olayda uygulanması gerekenmüddetleri de birer sene geriye atmış olması bakımından Anayasa'ya aykırıbulunmaktadır.
Mahkememizinkararının, (Anayasa'nın geçici 10 uncu maddesinin son fıkrasında, iki vedördüncü yıl sonlarında yapılacak yenileme seçimlerinde, Cumhuriyet Senatosuüyelerinin seçimleriyle ilgili kanun hükümlerinin uygulanacağı esası kabuledilmiş olduğuna ve dâva konusu 238 sayılı kanun da, Cumhuriyet Senatosuüyelerinin seçilmesine ait bir kanun bulunduğuna göre ortada Anayasa'ya aykırıbir durum yoktur) suretinde özetlenebilecek bir düşünceye dayandığıanlaşılmaktadır.
Halbukiyukarıda da açıklandığı üzere Anayasa koyucu, bahse konu son fıkrayı, TemsilcilerMeclisi Seçim Kanunu Komisyonunca kabul edilerek Temsilciler Meclisi GenelKurulunda müzakere sırası bekleyen Cumhuriyet Senatosu üyelerinin seçimihakkındaki kanun tasarısının Kurucu Mecliste alacağı son şekle göre kabuledilecek hükümlerinin uygulanmasını sağlamak ve bu suretle Anayasa ile SeçimKanunu arasındaki ahengi tesis etmek için maddeye ilâve etmiştir. Gerek bufıkrayı teklif eden temsilcinin beyanından gerekse Meclîsteki müzakerelerden bufıkra ile, Anayasa'nın 73 üncü maddesiyle geçici 10 uncu maddenin ilkfıkrasındaki 2 senelik müddetlerin uzatılmasını ön gören bir düşüncenin Meclisehâkim olduğu neticesini çıkarmak mümkün değildir. Bir bakıma Anayasa Koyucu,yine kendisi tarafından kabul edilecek seçim kanunundaki seçim günlerini, Senatonungeçici devresi demek olan yenileme seçimlerinde de aynen ve peşinen kabul etmişve fakat bunu yaparken Anayasa ile tesbit edilen üyelik müddetlerininaşılabileceğini hiçbir zaman düşünmemiştir.
Binaenaleyhkanun koyucunun sonradan bu hükümleri, Anayasa hükümlerini de bir tarafabırakarak, dilediği gibi değiştirebileceği ve bu yola başvurması halinde deyeni değişikliklerin, yine Anayasa'nın geçici 10 uncu maddesinin son fıkrasındaÖn görülen hükümler olarak devam edeceği iddiasını kabule imkân olmıyacağıaçıktın
Aksitakdirde, yani bu düşüncenin doğruluğu kabul edilirse karnin koyucunun 304sayılı kanunun konu ile ilgili hükümlerini sonradan dilediği gibideğiştirebileceğini ve meselâ ilk iki senelik müddeti 3 veya daha çok senelere,4 senelik müddeti 5 veya daha çok senelere ve keza 6 senelik müddeti de 7 veyadaha uzun senelere çıkarması halinde de bu değişikliklerin, Anayasa'nın geçici10 uncu maddesinin son fıkrasına dayanarak, Anayasa'ya uygun olacağını kabuletmek sonucunu doğurur, ki böyle bir neticenin Anayasa'nın sarih hükümleriyleve prensipleriyle bağdaştırılmasına imkân yoktur.
Kaldıki238 sayılı kanunun 2 nci maddesinde yer alan ve Cumhurbaşkanınca seçilenüyelerin müddetlerini, genel oyla seçilen üyelerin bu kanunla Anayasa'ya aykırıolarak uzatılmış bulunan müddetlerine bağlayarak onların da, Cumhurbaşkanıncaseçildikleri tarihten itibaren 2 sene 7 ay, 4 sene 7 ay ve 6 sene 7 ay sonrayenilenmelerini hedef tutan hükümlerin, bahse konu geçici 10 uncu maddenin,münhasıran genel oyla seçilen üyeler hakkında konulmuş bulunan son fıkrası ileuzaktan ve yakından hiçbir ilgisi bulunmamaktadır.
Ziragerek mahkememizin kararında gerekse bu muhalefet şerhinde yapılanaçıklamalardan da anlaşılacağı üzere, bahse konu son fıkra, genel oyla seçilenüyelerin yenilenmelerinin 304 sayılı Cumhuriyet Senatosu üyelerinin seçimihakkındaki kanunla kabul edilen tarihlerde yapılmasının sağlanması için maddeyeilâve edilmiş bulunmaktadır. Diğer taraftan Anayasa'nın 73 üncü maddesindeki,müddeti biten üyelerin yerlerine bir ay içinde Cumhurbaşkanınca yenilerininseçileceğine dair olan hüküm de olduğu gibi durmaktadır.
Busuretle 238 sayılı kanunun 2 nci maddesiyle, hem bunların üyelik müddetleriAnayasa ile tesbit edilen müddetlerden 7 şer ay uzatılmakta, hemde Cumhurbaşkanıtarafından, müddetin bitiminden itibaren bir ay içinde yeni üyelerinseçileceğine dair olan hükümlerin uygulanması önlenmek suretiyle iki bakımdanAnayasa'ya aykırılık meydana getirilmektedir. Mahkememiz kararında söz konusuikinci maddenin Anayasa'ya uygun bulunduğu düşüncesinin gerekçesi olarak(Boşalan üyeliğe seçilen kimse, yerine seçildiği üyenin süresinitamamlayacağından bunun yenileme gününe bir etkisi) olamıyacağı ilerisürülmekte isede bu düşünce, kanuni müddetleri dolmadan boşalan üyelikler içinyapılacak seçimler hakkında yerinde olup halbuki yukarıdaki açıklamalarda dagörüldüğü üzere 238 sayılı kanunla, Anayasa'daki üyelik müddetleri dolduktanhatta fazlasiyle de aşılmış bulunduktan sonra seçim yapılması esası kabuledilmekte olduğu cihetle yeni seçilenlerin, kendinden evvelkilerin eksik kalmışmüddetlerini doldurmaları halinin konumuzla her hangi bir ilgisibulunmamaktadır.
Busebeplerle söz konusu 238 sayılı kanun her bakımdan Anayasa'ya aykırıolduğundan iptali gerekir.
Üye
Rifat Göksu
Üye
Celâlettin Kuralmen
Üye
Muhittin Gürün