ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas No:1963/328
Karar No:1963/296
Karar tarihi:20/12/1963
Resmi Gazete tarih/sayı:24.2.1964/11639
İtirazdabulunan: Arhavi Asliye Hukuk Mahkemesi
İtirazınKonusu: 31/8/1956 günlü ve 6830 sayılı istimlâk Kanununun 20 nci maddesininAnayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülerek 9 Temmuz 1961 günlü ve 334 sayılıTürkiye Cumhuriyeti Anayasa'nın 151 inci maddesiyle Anayasa MahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri hakkındaki 22 Nisan 1962 günlü ve 44 sayılıkanunun 20 nci maddesinin 2 numaralı bendi ve 27 nci maddesi uyarınca bir karârverilmesi istenilmiştir.
Olay:
Davacı29/7/1963 gününde Arhavi Asliye Hukuk Mahkemesine kaydettirdiği dâvadilekçesinde, taşınmaz malın belediyece kamulaştırdığı bildirilerek 15 güniçinde boşaltılması için 6830 sayılı İstimlâk Kanununun 20 nci maddesiuyarınca, icra memurluğu eliyle, kendisine tebligat yapıldığını, halbuki taşınmazmalının hiçbir suretle kamulaştırılmış olmadığından belediyenin haksız müdahaleve muarazasının önlenmesine karar verilmesini istemiştir. Aynı kişi yinemahkemeye 1/8/1963 gününde verdiği ikinci dilekçede ise açmış olduğu dâvanınkarara bağlanmasının uzun süreceğini, bu arada kamulaştırıldığı iddia edilen vegerçek te kamulaştırılmamış olan, taşınmaz malı üzerindeki yapının yıkılmasınınve bahçesindeki ağaçların sökülmesinin kendisi için giderilemiyecek zararlardoğuracağını ileri sürerek H. U. M. K. nun 101 inci ve sonraki maddelerigereğince dâva sonuna kadar, hiçbir yıkım ve kesim yapılmaması için ihtiyatitedbir kararı verilmesini dilemiştir.
Mahkemece,29/5/1963 gününde verilen kararda 31/8/1956 günlü ye 6830 sayılı İstimlâkKanununun (Tahliye) kenar başlıklı 20 nci maddesinin birinci fıkrasında (16,17, ve 19 uncu maddelere tevfikan tapu siciline şerh verilen ve lehine istimlâkyapılan idare namına tapu dairesince tescil edilen gayrimenkulun tahliyesiidarece icra memurluğundan istenir, İcra memuru gayrimenkulu 15 gün içindetahliye etmelerini şağillerine tebliğ eder. Bu mehil içinde gayrimenkul tahliyeedilmezse icraca tahliye olunur, itiraz ve şikayet tahliyeyi durdurmaz vemahkemece ihtiyati tedbir kararı verilemez), ikinci fıkrasında ise (Gayrimenkuluntahliyesi sebebiyle malsahibi ve idare tazminat ile mesul tutulamaz) denildiği,bu hükümlerin hak sahiplerinin haklarını aramalarını engellediği, halbuki,kamulaştırılmayan bir yere idarenin elkoyması halinde hakları zedelenenlerinmahkemeye başvurarak müdahalenin önlenmesi dâvasını açmaya yetkileri olduğuhalde görevli mahkemenin bu işle ilgili tedbir kararı verememesinindüşünülemiyeceği, her ne kadar dâvada kamulaştırılmadığı iddia edilen birtaşınmaz mala belediyenin müdahale ve muarazasının önlenmesi istenilmekte ve bubakımdan anlaşmazlığın Medenî Kanun hükümleri çevresinde çözümlenmesigerekmekte ise de; belediye bu yerin kamulaştırıldığını ileri sürerekboşaltmaya ve yapıyı yıktırmaya giriştiğine ve mahkemenin bu işlerindurdurulması için aldığı ihtiyati tedbir kararına itiraz edilemiyeceği debelediye vekili tarafından açıklandığına göre, 6830 sayılı istimlâk Kanununun20 nci maddesi üzerinde durulmak gerektiği, bu maddenin kamulaştırma işlerininivediliği düşüncesiyle hak sahiplerinin mahkemeye başvurarak haklarınınkorunmasını istemelerini önlediği, mahkemeden tedbir kararı alınamaz hükmününyargı denetimini tanımıyan ve hakların korunmasını hesaba katmayan bir kuralniteliğinde olduğu, bu sebeplerle sözkonusu madde hükmünün Anayasa'ya aykırıbulunduğu belirtilerek 334 sayılı Anayasa'nın 151 inci maddesiyle AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri hakkındaki 22/4/1962 günlü ve 44sayılı kanunun 20 nci maddesinin 2 numaralı bendine ve 27 nci maddesine görebir karar verilmek üzere karar ve ekleri Anayasa Mahkemesine gönderilmiş ve bukonuda verilecek karar öğrenilinciye kadar dâva geri bırakılmıştır.
İnceleme:
AnayasaMahkemesi içtüzüğünün 15 inci maddesi uyarınca 23/10/1963 günü yapılan ilkincelemede dosyada eksiklik bulunmadığı görülerek işin esasının incelenmesinekarar verilmiştir.
Esasınincelenmesi için 20/12/1963 günü yapılan toplantıda dosyadaki bütün yazılar,Anayasa'nın ve istimlâk Kanununun itiraz konusu ile ilgili maddeleri, bunlarıngerekçeleri ve Büyük Millet Meclisi ile Temsilciler Meclisi tutanakları vehazırlanan rapor okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü :
Gerekçe:
Yukarıdanberi yapılan açıklamalardan da anlaşılacağı üzere davacı taşınmaz malınınkamulaştırılmamış olduğu halde belediyece kamulaştırılmış gibi icra memurluğuaracılığı ile boşaltılmasına girişildiğini iddia ederek müdahale ve muarazanınönlenmesini istemiştir. Bu durum gerek davacının dilekçesinde gereksemahkemenin kararında açıkça belirtilmiştir. Dâvâlı belediye vekili de mahkemede6830 sayılı istimlâk Kanununun 20 nci maddesindeki yasaklamaya aykırı olarakverilen ihtiyati tedbir kararına bir itirazda bulunmıyacağını bildirmiştir. Şuhale göre itiraz konusu madde, mahkemenin bakmakta olduğu dâvada uygulayacağıbir hükmü kapsamamaktadır. Bu durum karşısında gerek 334 sayılı Anayasa'nın 151inci maddesinin birinci fıkrası, gerekse 22/4/1962 tarih ve 44 sayılı kanunun27 nci maddesinin birinci fıkrasının l numaralı bendi uyarınca bu maddeniniptaline karar verilmesini istemeye Arhavi Asliye Hukuk Mahkemesinin yetkisiyoktur, itirazın bu bakımdan reddi gerekir.
Sonuç:
Yukarıdayazılı sebeplerden ötürü itirazın reddine üyelerden Salim Başol, Fazıl Uluocakve Muhittin Gürün'ün muhalefetleriyle ve oyçokluğu ile 20/12/1963 gününde kararverildi.
Başkan
Sünuhi Arsan
Başkanvekili
Lütfi Akadlı
Üye
İ. Hakkı Ülkmen
Üye
İbrahim Senil
Üye
İhsan Keçecioğlu
Üye
A. Şeref Hocaoğlu
Üye
Salim Başol
Üye
Celalettin Kuralmen
Üye
Hakkı Ketenoğlu
Üye
Fazıl Uluocak
Üye
Avni Givda
Üye
Ahmet Akar
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
Üye
Ekrem Tüzemen
MUHALEFETŞERHİ
Dâvacı,istimlâk muamelesi bulunmadığı halde belediyece taşınmaz malına istimlâktenbahisle yapılan müdahalenin yasak edilmesini istemiştir
Dâvâlıtaraf, müdahalenin kanuni bir sebebe dayandığını, istimlâk bulunduğunusavunmuştur.
Nitekimicraca da istimlâkin icrası cihetine gidilmiştir.
Soruşturmasonunda savunma yerinde görülürse istimlâkten bahisle dâva reddedilecektir.
6830sayılı kanunun 20 nci maddesinde (İtiraz ve şikâyet tahliyeyi durdurmaz vemahkemece ihtiyati tedbir kararı verilemez.) denilmektedir.
Hâkim,ihtiyati tedbir kararı vermezse de, meselâ "ihtiyati tedbir kararıvermekliğine 20 nci madde mani olmaktadır. Anayasa aykırıdır, iptaledilmesi" için Anayasa Mahkemesine gönderseydi Mahkememizce bakılacaktı.Hâkim, daha ileri giderek ve Anayasayı üstün tutarak 20 nci maddeye rağmenihtiyati tedbir kararı vermiş ve fakat 20 nci maddenin Anayasaya aykırılığınıileri sürerek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.
Hâkimkararında 20 inci maddenin, 44 sayılı kanunun 27 nci maddesinde yazılı olduğuüzere dâvada uygulanacak bir hüküm olduğu ve Anayasaya aykırılığı üzerindeayrı, ayrı bentler halinde durmuştur.
Olaydasavunma bir tarafa bırakılarak yalnız iddiaya dayanılamaz
20nci maddede dâva sebebiyle uygulanacak bir hükümdür, bakılması oyu ileçoğunluğun yetkisizlikten ret kararına muhalifim.
Üye
Salim Başol
MUHALEFETŞERHİ
Budâvada söz konusu olan olayın özeti şudur :
ArhaviBelediyesince 6830 sayılı istimlâk Kanunu gereğince istimlâk olunarak belediyeadına tapuya tescili yapıldığı ileri sürülen bir gayrimenkulun tahliyesi içinbu kanunun 20 nci maddesi gereğince icra dairesince girişilen işlemlere karşımal sahibi tarafından, malının İstimlâk edilmemiş olduğu iddiasiyle belediyeninmüdahale ve muarazasınm men'i için 29/7/1963 tarihinde Arhavi Asliye HukukMahkemesine dâva açılmış ve 1/8/1963 tarihli diğer dilekçe ile de dâvanınneticesine kadar ihtiyati tedbir kararı verilmesi istenilmiştir.
Buradabahsi geçen 6830 sayılı kanunun 20 nci maddesi hükmü şudur :
Madde20 - 16, 17 ve 19 uncu maddelere tevfikan tapu siciline şerh verilen ve lehineistimlâk yapılan idare namına tapu idaresince tescil edilen gayrimenkuluntahliyesi idarece icra memurundan istenir. İcra memuru gayrimenkulu 15 güniçinde tahliye etmelerini şagillerine tebliğ eder. Bu mehil içinde gayrimenkultahliye edilmezse icraca tahliye olunur. İtiraz ve şikâyet tahliyeyi durdurmazve mahkemece ihtiyati tedbir kararı verilemez.
Gayrimenkuluntahliyesi sebebiyle mal sahibi ve idare tazminat ile mesul tutulamaz."
ArhaviAsliye Hukuk Mahkemesi, tedbir istemine karşı dosya üzerinde verdiği 1/8/1963tarihli kararında; olayda uygulanması istenen 6830 sayılı kanunun 20 ncimaddesinin Anayasaya aykırı olduğu hakkındaki kanısını belirttikten sonra,özetle, bu gibi Anayasaya aykırı hükümleri hâkimlerin uygulamakla zorunluolmadıktan, hâdisede olduğu gibi acele ve taraflardan birisi için telâfisiimkânsız hallerde hâkimlerin olaya müdahalelerinin zaruri bulunduğu düşüncesiniileri sürerek (..... icra memurunun dâva sonuna kadar vatandaşı mülkünden zorlaçıkarmamak, istimlâk Kanununun 20 nci maddesine göre zorla tahliye yapmamakhususunda kendisine yazı yazılmasına..........) karar vermiş ve bilâhare esasmüdahale ve muarazanın men'i dâvasının görülmesi sırasında da söz konusu 20 ncimaddenin Anayasaya aykırı bulunduğuna dair olan kanısını bir kere daha belirtipiptali için Anayasa Mahkemesine itirazda bulunmuştur.
Mahkememizceçoğunlukla verilen bu kararda, ise, söz konusu 20 nci maddenin mahkemetarafından görülmekte olan bu dâvada uygulanması bahis konusu olamıyacağıgerekçesiyle Arhavi Asliye Hukuk Mahkemesinin itirazda bulunamayacağı hükümaltına alınarak iptal istemi reddolunmuştur.
Halbukiyukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere mahkeme, men'i müdaheledavasını ve ihtiyati tedbir istemini 6839 sayılı kanunun 20 nci maddesikapsamında gördüğüne göre ortada, 6830 sayılı kanun ve bu kanunun ilişkisinegöre, 16,17, ve 10 uncu maddeleri hükümleri dairesinde yapılmış işlemlerinbulunduğunu ve mahkeme kararı ile tapuda belediye adına tescili yapılmış vegayrimenkulün bahis konusu olduğunu kabul etmek gerekir.
Şayet,davacının dâva dilekçelerinde ileri sürdüğü ve mahkememizin bu kararında dabelirtildiği üzere ortada kamulaştırılmamış bir gayrimenkule belediyeninmüdahalesi bahis konusu bulunsa idi, durumu inceleyen Arhavi Asliye HukukMahkemesince evvel emirde bu nokta tesbit olunarak 6830 sayılı istimlâkKanununun 20 nci maddesinin olay ile bir ilgisi bulunmadığının belirtilmesi vebu sonuca göre ihtiyati tedbir kararının, genel hükümler dairesinde verilmesilâzım gelirdi. Halbuki Arhavi Asliye Hukuk Mahkemesi aksine olarak dâvanın 6830sayılı istimlâk Kanununun 20 nci maddesi kapsamına girdiğini görmüş ve fakat bumaddenin Anayasaya aykırı olduğu kanısında bulunduğunu belirterek bunitelikteki bir maddeyi uygulamak zorunda olmadığı ve Anayasaya aykırılıkhalinin çözümünün sonraya ve esas dâvaya bırakılması gerektiği düşüncesiyle vemaddenin açık hükmüne rağmen evvelâ ihtiyati tedbir kararı vermiş ve sonra da maddeniniptali için Anayasa mahkemesine itirazda bulunmuştur.
MahkemelerceAnayasaya aykırı oldukları kanısına varılan hükümlerin önceden AnayasaMahkemesine itirazda bulunulmak suretiyle iptallerinin sağlanması cihetinegidilmeden doğrudan doğruya mahkemelerce uygulanmamalarının, Anayasa ve 44sayılı kanun karşısında, mümkün olup olmayacağı hususun çözümlenmesi işi budâvanın konusu dışında bir mesele olmak itibariyle bir tarafa bırakılırsa genelolarak benzeri olaylar üzerine açılan dâvalarda mahkemelerce 20 nci maddeninuygulanarak ihtiyati tedbir taleplerini reddetmeleri gerekeceğinden, söz konusu20 nci maddenin, mahkemece bakılmakta olan dâvada uygulanacak hüküm olduğumeydandadır.
Diğertaraftan dâvâlı tarafın tedbir kararına itiraz etmemiş olmasıda durumudeğiştirmez.
Zirabu halin, bahse konu gayrimenkulun istimlâk edilmemiş olduğunun ve binneticeortada söz konusu 20 nci maddenin uygulanmasını gerektiren bir cihetbulunmadığının dâvâlı tarafından da ikrar ve kabulü manasında olmadığı; ArhaviAsliye Hukuk Mahkemesinin 25/9/1963 tarihli ve 1963/38-30 sayılı kararınınbaşlangıç kısmında belirtildiği üzere dâvâlı tarafın tedbire itirazdabulunacaklarını zabıtnameye geçirmiş bulunmasındaki ve keza dâvâlı tarafıncevap lâyihalarında bahse konu gayri menkulün usulüne uygun olarak istimlâkedilip belediye adına tapuya tescilinin yapıldığının ileri sürülmesinden vetedbire itiraz edilmeyişini de, mahkemenin 25/9/1963 tarihli celse zaptındagörüldüğü üzere (... Zira mahkemede uzun sürer ......) şeklinde dâvâlı tarafavukatınca ifade edilen bir düşünceden ileri geldiği anlaşılmaktadır.
Esasenmahkemelerin, uygulayacakları hükümleri Anayasaya aykırı görmeleri halindeAnayasa Mahkemesine itirazda bulunarak iptallerini işleyebilmeleri, münhasırandâvadaki tarafların arzusuna bağlı bulunmamakta, mahkemelerce re'sen de bu yolabaş vurulabileceği gerek Anayasa'nın 151 inci maddesi gerekse Anayasamahkemesinin Kuruluşu ve yargılama Usulleri hakkındaki 44 sayılı Kanunun 27 ncimaddelerinde belirtilmektedir.
Yukarıkiaçıklamalardan anlaşılacağı üzere, 6830 sayılı kanun hükümleri gereğinceistimlâk edilerek hâkim kararı ile belediye adına tapuya tescili yaptırılmışbir gayrimenkulun, bu kanunun 20 nci maddesi gereğince, tahliyesi için icradairesince girişilen işlemlere karşı Arhavi Asliye Hukuk Mahkemesince açılmışolan müdahalenin ve muarazanin men'i dâvasına bağlı olarak aynı mahkemedenistenmiş bulunan ihtiyati tedbir kararının çözümlenmesinde, bahis konusu 6830sayılı istimlâk Kanununun 20 nci maddesinin uygulanması zaruri olduğundan adıgeçen mahkemece bu maddenin Anayasaya aykırı bulunduğu gerekçesiyle iptali içinmahkememize başvurmuş olması, gerek Anayasa'nın gerekse 44 sayılı kanununyukarıda belirtilen hükümlerine uygun bulunmaktadır.
Busebeplerle itirazın mahkememizce kabul olunarak incelenmesi gerektiğindenkarara muhalifiz.
Üye
Fazıl Uluocak
Üye
Muhittin Gürün