ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas No.:1963/73
Karar No.:1963/177
Karar tarihi:3/7/1963
Resmi Gazete tarih/sayı:1.10.1963/11519
Davacı: Adalet Partisi Türkiye Büyük Millet Meclisi Gurupu.
Dâvanınkonusu : 1580 sayılı Belediye Kanununun 53 üncü maddesinin "BelediyeMeclislerinin Bakanlar Kurulu Kararı ile feshine" imkân veren hükmünün,Anayasa'nın 116 ncı maddesinin üçüncü fıkrasına aykırı olduğundan iptalinekarar verilmesi istenilmiştir,
İNCELEME: Anayasa Mahkemesi İçtüğünün 15 inci maddesi gereğince 4/3/1963 günündeyapılan ilk incelemede, dâva dilekçesinde Adalet Partisi Türkiye Büyük MilletMeclisi Gurupu adına imzaları bulunan Ali Nailî Erdem ve Cahit Okurer'in GurupBaşkanı veya Başkan Vekili olduklarına dair onanlı belgenin gönderilmemişolduğu görüldüğünden Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usullerihakkındaki 44 sayılı Kanunun 26 ncı maddesinin dördüncü fıkrası gereğince eksikbelgenin 15 gün içinde gönderilmesi lüzumuna ilişkin kararın tebliği üzerineeksik belgenin süresi içinde Mahkemeye verildiği anlaşılmakla 12/4/1963günündeki toplantıda işin esasının incelenmesine karar verilmekle düzenlenenrapor, dâva dilekçesi ve ilişiği kağıtlar, iptali istenen kanun maddesi ile Anayasa'nınilgili maddesi, bu maddelerin gerekçeleri ve Meclis görüşme tutanaklarıokunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü :
GEREKÇE:
1580sayılı Belediye Kanununun 53 üncü maddesi hükmü şöyledir. Belediye MeclisininFeshi.
Madde53- l - Kanunen muayyen olan içtimaatı âdiye ve fevkalâda haricinde toplanırsa,
2Kanunen muayyen olan yerden gayri bir mevkide akti içtina ederse,
3 -Kanunen uhdesine mürettep vezaifi miadı kanunisi zarfında ifadan imtina eder vekeyfiyeti imtina meclise mevdu işleri sekteye ve teehhüre uğratırsa,
4 -Siyasata dair muzakeratla iştigal veya temenniyatı siyasiye izhar ederse,
5 -"Bu fıkra 7/7/1950 tarihli ve 5669 sayılı kanunla kaldırılmıştır."
6 -Bir, iki ve dördüncü numaralarda yazılı ahvalin, vukuu takdirinde dahiliye Vekâletinininhası ve İcra Vekilleri Heyetinin Kararı üçüncü fıkradaki ahvalin hudusundaDahiliye Vekâletinin iş'arı ve Şûrayı Devletin kararı üzerine Meclisfeshedilir.
Davacı,bu maddenin Belediye Meclislerinin Bakanlar Kurulu Kararı ile feshine imkânveren hükmünün Anayasa'nın 116 ncı maddesinin üçüncü fıkrasına aykırı olduğunuiddia ettiğinden dâvanın, maddenin, iddiaya uygun nitelikte olan 6 numaralıbendindeki (Bir, iki ve dördüncü numaralarda yazılı ahvalin vukuu takdirindeDahiliye Vekâletinin inhası ve icra Vekilleri Heyetinin Kararı...) şeklinde kihükmüne matuf olduğu tesbit edilmiştir.
Anayasa'nın(Mahalli idareler) kenar başlıklı 116 ncı maddesinin üçüncü fıkrasında :
(Mahallîidarelerin seçilmiş organlarının organlık sıfatını kazanma ve kaybetmelerikonusundaki denetim, ancak yargı yolu ile olur). denilmektedir.
TemsilcilerMeclisi Anayasa Komisyonunca hazırlanan Anayasa Tasarısının bu maddeye tekabüleden 115 inci maddesinin üçüncü fıkrası;
(Merkezîidare, mahalli idarelerin seçilmiş organlarını, bir yargı merciinin kararınadayanmaksızın, geçici veya sürekli olarak görevinden uzaklaştıramaz) şeklindeidi.
MaddeninTemsilciler Meclisinde cereyan eden görüşmeleri sırasında bir kısım üyeler,Merkezî idarenin murakabe yetkisini kaldırdığından hizmete aksamasına sebepolacağı gerekçesiyle bu fıkraya itiraz etmişler, buna karşılık AnayasaKomisyonu sözcüsü tarafından mahallî idarelerin kendi başlarına iş görebilecekbirer organ haline getirilmesi, bunun için de Merkeze karşı yetkilere teçhizolunması gerektiği görüşü ileri sürülerek fıkra savunulmuş, neticede madde,isteği üzerine Komisyona geri verilmiştir.
AnayasaKomisyonu tarafından maddenin yeniden yazılması üzerine Temsilciler Meclisindeyapılan görüşmelerde ise, Anayasa Komisyonu Sözcüsü tarafından,mahallî idarelerin organlarını halka seçtirmenin mânasının, bu işe ehil olankimseleri mahallî halkın daha iyi bulacağına inanmak olduğu, bir taraftan böylebir sisteme girerken diğer taraftan bu esasa uygun düşmiyecek hükümlerinkonulması, mahallî idarelere tanınan bir hakkın bir elle verilirken diğer ellegeri alınması dernek olacağından doğru bulunmadığı, bu madde ile seçilmişorganların keyfi olarak iş başından uzaklaştırılmalarını önleyecek bir hükümgetirilmekte olduğu açıklanmış, keza görüşmeler sırasında; mahallî idarelerinorganlarının organlık vasıflarını, (Siyasi konularda iştigal edildiği)gerekçesiyle kaldırmak yetkisinin valilere veya Bakanlar Kurulunaverilemiyeceği, bu yetkinin yargı merciine ait olacağı, (Mahallî idarelerinseçilmiş organları) deyimi içinde karar organları olan belediye meclisleri,ihtiyar heyetleri, il meclisleri, il daimî komisyonlarının girdiği belirtilmişve madde, bu görüşmelerin ışığı altında, bugün yürürlükte bulunan şekliverilmek suretiyle kabul edilmiştir.
GörülüyorkiAnayasa'nın 116 ncı maddesinin söz konusu üçüncü fıkrası ile, mahallîidarelerin birer karar mercii olan seçilmiş organlarının organlık sıfatlarınıkazanma veya kaybetmeleri konusunda idareye yetki verilmemiş bunun ancak yargıyoluyla olabileceği, Temel Kural olarak, tâyin ve tesbit olunmuştur.
1580sayılı Belediye Kanununun 53 üncü maddesinde yazılı olan belediye meclisleri,belediyelerin seçilmiş organları arasında yer alan birer teşekkül bulunduğuna,bu meclislerin feshi ise organlık sıfatlarının üzerlerinden alınması, yani busıfatlarının kaybettirilmesi demek olduğuna göre Anayasa'nın yukarıda açıklanan116 ncı maddesinin üçüncü fıkrasına göre belediye meclislerinin feshedilmesininancak yargı organının kararı ile mümkün olabileceği açıktır.
1580sayılı Belediye Kanununun metni yukarıya aynen yazılmış bulunan 53 üncümaddesinin, 6 numaralı bendinde ise, maddenin l, 2 ve 4 numaralı bentlerindeyazılı sebeplerle, içişleri Bakanlığının isteği üzerine, Bakanlar Kurulu Kararıile Belediye Meclislerinin feshedileceği kabul edilmiş ve şu suretle mahallîidarelerin seçilmiş organlarından birisi olan belediye meclislerinin organlıksıfatını kaybetmelerini doğuran bir yetki Bakanlar Kuruluna verilmişbulunduğundan bu hükmün Anayasa'nın 116 ncı maddesinin söz konusu üçüncüfıkrasına aykırılığı meydanda olup iptali gerekir.
Ancakiptal sonucu olarak bu yetkinin derhal yürürlükten kaldırılması halinde, bahsekonu maddenin l, 2 ve 4 numaralı bentlerinde öngörülen hal ve hareketlerinmeydana gelmesi karşısında ne gibi müeyyidelerin uygulanmak suretiyle âmmehizmetinin kanunlar içerisinde kesilmeden devamının sağlanabileceği ve yargıdenetiminin hangi esas ve şekiller dairesinde kurulacağı husustan, kanun koyucutarafından düzenlenmesi gereken konular olarak belirmekte ve bunun için dekanun koyucunun uygun bir süreye sahip olması gerekmektedir.
SONUÇ: Yukarıda açıklanan sebeplerden ötürü :
1-1580 sayılı Belediye Kanununun 53 üncü maddesinin 6 numaralı bendinde yer alanve Bakanlar Kuruluna Belediye Meclislerini feshetme yetkisi veren (bir, iki vedördüncü numaralarda yazılı ahvalin vukuu takdirinde Dahiliye Vekâletinininhası ve İcra Vekilleri Heyetinin kararı...) şeklindeki hükmün, Anayasa'yaaykırı olduğundan iptaline,
2-İptal hükmünün, Anayasa'nın 152 nci ve Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu veYargılama Usulleri hakkındaki 44 sayılı Kanunun 50 nci maddeleri uyarınca karargününden başlıyarak 6 ay sonra yürürlüğe girmesine,
ÜyelerdenŞemsettin Akçoğlu'nun muhalefeti ile ve oyçokluğu ile 3/7/1963 gününde kararverildi.
Başkan
Sünuhi Arsan
Başkanvekili
Tevfik Gerçeker
Üye
Osman Yeten
Üye
Rifat Göksu
Üye
İ. Hakkı Ülkmen
Üye
Lütfi Akadlı
Üye
Şemsettin Akçoğlu
Üye
İbrahim Senil
Üye
Salim Başol
Üye
Celâlettin Kuralmen
Üye
Hakkı Ketenoğlu
Üye
Ekrem Korkut
Üye
Ahmet Akar
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
MUHALEFETŞERHİ
1-Anayasa'nın 116 ncı maddesi (Mahallî idarelerin seçilmiş organlarının organlıksıfatını kazanma ve kaybetmeleri konusundaki denetimin ancak yargı yolu ileolacağı) nı göstermektedir.
Organlıksıfatının kazanılması ve kaybedilmesi, (Seçim) ile ve (Seçme - seçilme)şartlariyle ilgilidir.
Seçimler,298 sayılı kanun gereğince, kazaî murakabe altında çere yan etmektedir.Organlık (Meselâ belediye meclisi azalığı) sıfatı hâkimler tarafından idareedilen seçim sonunda verilecek tutanakla taayyün edecektir.
Seçilenkimsenin kanunda gösterilen şartları haiz olmadığı veya seçimi müteakip buşartlardan bazılarını kaybettiği meydana çıkarsa organlık sıfatının sona ermesigerekir. Buna Belediye Kanununun 30 uncu maddesi gereğince belediye meclisikarar verecektir. Meclisin bu kararı Anayasa'nın 114 üncü maddesi gereğinceDanıştay'ın kazaî murakabesi altındadır.
Şuhalde, gerek organlık sıfatının kazanılmasında gerekse kaybedilmesinde biryargı denetimi mevcuttur.
2-Gerçi, organ tâbiri, hem: Bir hükmî şahsın iradesini, onun namına izhar veifadeye ehil olan hakikî şahısları; hem de : Bu şahıslardan mürekkep bir heyetiifade eder. Ancak, Anayasa'nın 116 ncı maddesinde (Seçilmiş organ) tâbirikullanıldığına nazaran bu maddede kastedilenler (Hakikî şahıslar) dır. Zira,seçilmiş organ, meselâ il genel meclisi veya belediye meclisi olmayıp bumeclislerin üyeleridir. Anayasa'nın 116 ncı maddesiyle organlık sıfatınıkazanma veya kaybetme bakımından haklarının korunması düşünülenler bu hakikîşahıslardır.
Yukarıdaişaret edildiği gibi, bu hususlarda yargı denetimi esasen mevcuttur.
3-Belediye meclisinin feshi ile meclis üyelerinin organlık sıfatınıkaybedeceklerine şüphe yoktur. Ancak, organlık sıfatının bu suretle sonra erişiüyelerin şahsî durumlariyle değil meclisin çalışma tarziyle ilgilidir. BelediyeKanununun 53 üncü maddesinde yazılı haller meydana gelince meclis fesholunacak,bu arada, feshi icabettiren harekete iştiraki olanlar ve olmıyanlar tefrikedilmeksizin, bütün meclis üyelerinin organlık sıfatları sona erecektir.Anayasa'nın 116 ncı maddesi böyle bir hali değil, meclis üyelerininşahıslariyle ilgili sebeplerle (Üyelik sıfatının - binnetice organlık sıfatının- kazanılması veya kaybedilmesi) halini derpiş etmiştir. Nitekim, üniversitelerive kamu kurumu neteliğindeki meslek kuruluşlarını ilgilendiren ve 116 ncımaddeye mütenazır hükümler ihtiva eden Anayasa'nın 120 ve 122 nci maddelerinde(Üniversite organlarının görevlerinden uzaklaştırılamıyacağı); (Meslekkuruluşları seçilmiş organlarının bir yargı mercii kararına dayanılmaksızın,geçici veya sürekli olarak, görevinden uzaklaştırılamayacağı) yazılı olup butâbirler (Organ) ın hep (Organ olarak seçilen hakikî şahıs) mânasındakullanıldığını ifade etmektedir. Zira, bir üniversite senatosunun veya yönetimkurulunun; bir baronun idare meclisinin - sürekli veya süreksiz - görevdenuzaklaştırılması bahis konusu olamaz.
4-Bir belediye meclisinin feshini kazaî murakabe dışında kalmış bir tasarruf diyekabul etmeye de imkân yoktur. Bakanlar Kurulunca verilecek karar Anayasa'nın114 üncü maddesi gereğince, daima (İptal) dâvasına konu olabilir.
BelediyeKanununun 53 üncü maddesinde Anayasa'nın hiçbir maddesine aykırılıkbulunmadığından verilen karara muhalifim.
Üye
Şemsettin Akçoğlu