ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas No.:1965/38
Karar No.:1966/7
Karar tarihi:8/2/1966
Resmi Gazete tarih/sayı:18.4.1966/12277
Dâvacı:Cumhuriyet Senatosunun 34 üyesi,
Dâvanınkonusu: Türkiye Büyük Millet Meclisi Teşkilâtına dair olan 5509 sayılı Kanunaek 6341 sayılı Kanunun l nci maddesini değiştiren 16/7/1965 günlü ve 695 sayılıKanunun 3 üncü maddesinin, Anayasa'nın 63 üncü ve 84 üncü maddelerineaykırılığı nedeni ile iptaline karar verlimesi istenmiştir.
İlkinceleme : Anayasa Mahkemesi içtüzüğünün 15 inci maddesi uyarınca 5/10/1965gününde yapılan ilk incelemede, dosyada bir eksiklik bulunmadığı vebaşvurmanın, Anayasa'nın 149 uncu ve Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve YargılamaUsulleri hakkındaki 22/4/1962 günlü ve 44 sayılı Kanunun 21 inci ve 25 incimaddelerine uygun olduğu anlaşılmakla işin esasının incelenmesine oybirliği ilekarar verilmesi üzerine, hazırlanan rapor dâva dilekçesi, sözü geçen 695 sayılıKanun ve Anayasa'nın konu ile ilgili hükümleri, gerekçeleri, Komisyon raporlarıve Meclis görüşme tutanakları okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü :
Esasınincelenmesi : Dâva dilekçesinde gerekçe olarak iptali istenen maddenin,Anayasa'da yeri olmayan, bir Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı ihdasetmekte ve ona görev yüklemekte olduğu belirtildikten sonra şöyle denilmektedir:
"I) Anayasamız ve Türkiye Büyük Millet Meclisi :
Anayasamızda(Türkiye Büyük Millet Meclisi) terimi, çift meclisli yasama organını,meclislerini de Cumhuriyet Senatosu ve Millet Meclisi olarak ayrı ayrıbelirtmek suretiyle ifade eder ve Anayasa Hukuku terminolojisindeki"Parlâmento" teriminin karşılığıdır.
II)Anayasamızda Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Türkiye Büyük Millet MeclisiBirleşik Toplantısı :
Anayasamızın63 üncü maddesinin birinci fıkrası, Türkiye Büyük Millet Meclisinin CumhuriyetSenatosu ve Millet Meclisinden kurulu olduğunu belirtmiştir.
Aynımaddenin ikinci fıkrası ise sözünü ettiğimiz meclislerin Anayasa'da gösterilenhallerde birleşik olarak toplanacağını ifade etmektedir. Görülüyor ki TürkiyeBüyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısı Türkiye Büyük Millet Meclisitoplantısı değil, Cumhuriyet Senatosu ile Millet Meclisinin bir arayagelmesidir. Öyle ise Türkiye Büyük Millet Meclisi terimi Birleşik Toplantıyıifade etmez.
III)Anayasamızda Meclis Başkanlıkları :
Anayasamızın84 üncü maddesinin birinci fıkrası Meclislerin Başkanlık Divanlarının teşekkültarzını düzenlemektedir. Aynı maddenin ikinci fıkrası ise, sadece CumhuriyetSenatosu ve Millet Meclisi Başkanlarından bahsetmekte ve bunların seçimineilişkin esasları vazetmektedir. Bu arada belirtmek gerekir ki, birincifıkradaki Başkanlık divanları da Cumhuriyet Senatosu ve Millet MeclisiBaşkanlık Divanlarıdır.
Maddeninsonuncu fıkrası ise, Türkiye Büyük Millet Meclisi Birleşik ToplantısındaBaşkanlık Divanının, Millet Meclisi Başkanlık Divanı olacağını belirtmektedir.Demek oluyor ki, Birleşik Toplantının bir seçimli Başkanlık Divanı yoktur.Başkanı ise hiç yoktur. Fakat Millet Meclisi Başkanlık Divanına, BirleşikToplantı Başkanlık Divanının görevleri verilmiştir.
IV)Anayasamız ve Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı :
(I)inci kısımda Anayasamızın Türkiye Büyük Millet Meclisi terimi ile neyianlattığını arzetmiştik. Bu esaslar muvacehesinde Türkiye Büyük Millet MeclisiBaşkanı, Cumhuriyet Senatosu ve Millet Meclîsi Başkanı olacaktır (III) üncükısımda belirttiğimiz gibi Başkanlıklara ilişkin olarak, Anayasamız, 84 üncümaddesinin ikinci fıkrasında, sadece Cumhuriyet Senatosu ve Millet MeclisiBaşkanlarından bahsetmekte ve bunlardan ayrı bir Türkiye Büyük Millet MeclisiBaşkanına yer vermemektedir. (II nci kısımda ise Türkiye Büyük Millet Meclisiteriminin, birleşik toplantıyı ifade edemiyeceğini izaha çalışmıştık. Kaldı ki,(III) üncü kısımda Birleşik Toplantı Başkanınında olmadığına işaret etmiş,Birleşik Toplantı Başkanlık Divanı görevinin Millet Meclisi Başkanlık Divanıncayerine getirileceğini ifade etmiştik. Demek oluyor ki Anayasamızda, bir TürkiyeBüyük Millet Meclisi Başkanlığı yoktur."
16/7/1965günlü ve 695 sayılı Kanunun, iptali istenilen 3 üncü maddesi şöyledir :
"Madde3- Bu kanun hükümlerini Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı yürütür."
Dayandığıgerekçeden anlaşıldığı üzere Dâvacı, bu maddede, sözü geçen kanunun yürütülmesigörevinin Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanına verilmesinin, Anayasa'nın 63üncü ve 84 üncü maddelerine aykırı olduğunu öne sürmektedir.
Anayasa'nınsözü geçen maddeleri aşağıya alınmıştır :
"Madde63- Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosundankuruludur.
Meclisler,Anayasa'da gösterilen hallerde birlikte toplanır."
"Made84- Meclislerin Başkanlık Divanları, o meclisteki siyasi parti gruplarınınkuvvetleri Ölçüsünde Divana katılmalarını sağlıyacak şekilde kurulur.
MilletMeclisi ve Cumhuriyet Senatosu Başkanları, kendi meclislerince üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ve gizli oy ile ikişer yıl için seçilirler; ilkiki oylamada bu çoğunluk sağlanmazsa, salt çoğunlukla yetinilir. MeclisBaşkanlıkları için Meclisteki siyasi parti grupları aday gösteremezler.
Başkanlarve Başkanvekilleri, üyesi bulundukları siyasi partilerin veya siyasi partigruplarının Türkiye Büyük Millet Meclisinin içinde veya dışındakifaaliyetlerine ve görevlerinin yerine getirilmesini gerektiren haller dışında,Meclis tartışmalarına katılamazlar; Başkan oy kullanamaz.
TürkiyeBüyük Millet Meclisinin birleşik toplantılarında Başkanlık Divanı, MilletMeclisi Başkanlık Divanıdır."
Olaydaçözümlenmesi gereken husus, Anayasa'ya göre Türkiye Büyük Millet MeclisiBaşkanlığı unvanını taşıyan bir makamın bulunup bulunmadığıdır.
Anayasa'nın63 üncü madesinde bu konuya değinilmemiş olduğundan bu maddenin dâva ile ilgisiyoktur. Bu konu 84 üncü maddede ele alınmıştır. Bu maddenin birinci fıkrasındameclislerin Başkanlık Divanlarından söz edilmiş ve bunların ne şekildekurulacağı gösterilmiştir. Aynı maddenin ikinci fıkrasında Millet Meclisi veCumhuriyet Senatosu Başkanlarının seçilmeleri usulü belirtilmiş olmakla birincifıkrada da, bu iki meclisin ve bunların başkanlık divanlarının kasdedildiğianlaşılmaktadır. Nitekim maddenin son fıkrasında Türkiye Büyük MilletMeclisinin Birleşik Toplantıları hakkında ayrı hüküm konulmuş ve butoplantılarda Başkanlık Divanının, Millet Meclisi Başkanlık Divanı olduğuaçıklanmıştır.
AnayasaKoyucusu, 84 üncü maddenin son fıkrası ile, Millet Meclisi Başkanlık Divanına,birleşik toplantılara münhasır olmak üzere Türkiye Büyük Millet MeclisiBaşkanlık Divanı görevini vermiştir. Amaç bundan ibaret olup bunun dışınaçıkılarak bu hükümle ayrıca bir Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanıkurulmak istendiği yolunda bir yorum yapılamaz. Anayasa koyucusunun, aksinikasdetse idi, hükmü ona göre koyması gerekirdi.
Anayasa'nınbaşka maddelerinde "Türkiye Büyük Millet Meclisi" ve "TürkiyeBüyük Millet Meclisi Birleşik Toplantıları" deyimleri kullanılmıştır. Bunakarşılık hiç bir maddesinde "Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanıveya Başkanlığı" deyimleri geçmemektedir.
Anayasa'nın85 inci maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisinin ve Meclislerinçalışmalarını, kendi yaptıkları içtüzüklerin hükümlerine göre yürütmeleriöngörülmüştür. Buna uyularak Türkiye Büyük Millet Meclisi için kabul olunanİçtüzüğün l inci maddesinin ilk fıkrasında, Anayasa'nın 84 üncü maddesinin sonfıkrasına muvazi olarak, Türkiye Büyük Millet Meclisi Birleşik ToplantısıBaşkanlık Divanının, Millet Meclisi Başkanlık Divanı olduğu açıklanmış veikinci fıkrasında (Türkiye Büyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısı Başkanı)deyimi kullanılmıştır. İçtüzükte de Türkiye Büyük Millet Meclisi BaşkanlıkDivanından veya Başkanından söz edilmemektedir. İçtüzüğün bu maddesi deAnayasa'nın 84 üncü maddesinin son fıkrası gibi mânalandırılmalıdır.
Anayasaile sözü geçen İçtüzüğün bu hükümleri karşısında, özetle denebilir ki, TürkiyeBüyük Millet Meclisinin toplantıları, Millet Meclisi ile Cumhuriyet Senatosununbir araya gelmeleri ile birleşik olarak yaptıkları toplantılardan ibaret olupbu toplantılar için ayrıca seçilmiş bir başkanlık divanı ve başkan yoktur, bugörevi Millet Meclisi Başkanlık divanı yapmaktadır. Anayasa'da Türkiye BüyükMillet Meclisi Başkanı adını taşıyan bir makam öngörülmemiştir.
Böyleolunca, (Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı) adını taşıyan bir makamınkanunla ihdas edilemiyeceğini, aksi halde, bu yasama tasarrufunun Anayasa'yaaykırılığını kabul etmek gerekir.
695sayılı Kanunun, iptali istenilen 3 üncü maddesi ile, bu makam ihdas edilmekteve buna, kanunu yürütmek görev ve yetkisi de verilmektedir. Bundan ötürü bumadde hükmü Anayasa'ya ve özellikle Anayasa'nın 84 üncü maddesine aykırıdır.
Öteyandan Anayasa'nın 4 üncü maddesinde (Son fıkranın son cümlesi) hiç bir kimseveya organın, kaynağını Anayasa'dan almayan bir Devlet yetkisinikullanamıyacağı yazılıdır. Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı sıfatınıtaşımak ve kanun hükümlerini yürütmek, Devlet yetkilerindendir. Anayasa'da yeriolmayan bir organ yaratarak ona bu yetkileri vermek Anayasa'nın bu hükümünü dezedelemektedir.
Bunedenlerle dâva konusu madde hükmünün iptali gerekir.
SONUÇ:
1-5509 sayılı Kanuna ek 6341 sayılı Kanunun l inci maddesini değiştiren 695sayılı Kanunun 3 üncü maddesinin, Anayasa'ya aykırı bulunduğundan iptalineÜyelerden Hakkı Ketenoğlu'nun muhalefeti ile ve oyçokluğu ile,
2-İşbu iptal hükmünün, Anayasa'nın 152 nci ve 44 sayılı Kanunun 50 ncimaddelerinin ikinci fıkraları uyarınca 8/6/1966 gününde yürürlüğe girmesine oybirliğiile;
8/2/1966gününde karar verildi.
Başkan
Lütfi Akadlı
Başkanvekili
Rifat Göksu
Üye
Asım Erkan
Üye
Şemsettin Akçoğlu
Üye
İbrahim Senil
Üye
İhsan Keçecioğlu
Üye
A. Şeref Hocaoğlu
Üye
Salim Başol
Üye
Celalettin Kuralmen
Üye
Hakkı Ketenoğlu
Üye
Sait Koçak
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Ahmet Akar
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
MUHALEFETŞERHİ
695sayılı Kanunun üçüncü maddesi Anayasa'da yeri bulunmayan bir makama, BüyükMillet Meclisi Başkanlığına görev vermektedir. Bu yönden Anayasa ile dâvakonusu madde hükümleri arasında çelişmezlik bulunmamaktadır. Çünkü Anayasa'nın84 üncü maddesiyle sadece Millet Meclisi ve Senato Başkanlıklarındanbahsedilmektedir. Büyük Millet Meclisi Başkanlığı diye bir makam Anayasa ileyaratılmış değildir.
Böyleolunca dâva konusu madde Anayasa'da bulunmayan ve yasama organı ile ilişkinolduğu için ancak Anayasa ile gerçekleştirilebilecek olan bir başkanlık kabulederek ona vazife vermiştir. Bu başkanlık için Anayasa'da olumlu veya olumsuzbir hüküm bulunmadığına göre bulunmayan bir merci'e görev yükleyen 695 sayılıKanun hukuka ve mantıka aykırı düşse bile Anayasa'ya aykırılığı düşünülemez. Bukanun, bulunmayan bir makama görev verdiği için yürürlük imkânından mahrum birkanundur. Bunun için Anayasa'ya aykırı olduğundan bahisle iptal edilmesinekatılmıyorum.
Üye
Hakkı Ketenoğlu