Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1965/45, K.1966/16 Sayılı Karar - 29/03/1966

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas No.:1965/45

Karar No.:1966/16

Karar tarihi:29/3/1966

Resmi Gazete tarih/sayı:12.5.1966/12297

İtirazeden : Danıştay Dokuzuncu Dairesi

İtirazınkonusu: 5237 sayılı Belediye Gelirleri Kanununun 21 inci maddesinin üçüncüfıkrasında yer alan "Bu levhalardan belediye Meclislerince düzenlenecektarifeye göre yıllık bir resim alınır." hükmünün, Anayasanın 61 incimaddesine aykırı olduğu öne sürülerek iptali istenmiştir.

Olay:

AdanaBelediye Meclisi tarafından yukarıda yazılı hükme dayanılarak düzenlenen tarifeuyarınca bir şirket adına 20.000 lira levha resmi ve bunun yüzde ellisioranında onbin lira, asker ailelerine yardım vergisi salınmıştır. Bu işlemdençıkan anlaşmazlık, İtiraz ve Temyiz Komisyonlarından geçtikten sonra, Şirketinaçtığı dâva ile Danıştay'a gelmiştir. İşi inceleyen Kanun Sözcüsü,düşüncesinde, levha resminin, hangi esaslara göre ve en çok ne miktardaalınacağı belirtilmeden Belediye Meclislerine bırakılan bu yetki Anayasa'nın 61inci maddesine aykırı olduğundan, Anayasa Mahkemesince bir karar verilinceyekadar dâvanın geri bırakılmasının uygun olacağı kanısında bulunmuştur. Dâvayabakmakta olan Danıştay Dokuzuncu Dairesi de, sözü geçen hükmün Anayasa'yaaykırı olduğunu mütaalâ etmiş ve Anayasa Mahkemesince bir karar verilmesi için,ilgili evrak örneklerinin mahkememize gönderilmesine ve dâvanın olduğu yerdedurdurulmasına 14/12/1965 gününde karar verilmiştir.

Danıştay9 uncu Dairesi bu kararında, gerekçe olarak, özetle "Adana BelediyeMeclisince 1960 yılında düzenlenen tarife gereğince, bir kısım fabrika vemüesseselere sübjektif ve şahsi takdire göre ve başka bütün ticaret, sanayi veserbest meslek erbabına ait işyerlerine binaların gayri sâfi iradının oranıüzerinden levha resmi salındığı, kanunun sözü geçen hükmünün, BelediyeMeclislerine tarife düzenlemek yetkisini vermekle dirlikte bu resmin ne orandave ne miktarda alınacağına dair hiçbir açıklık taşımadığı ve Belediye Meclislerininbu hükme dayanarak hiçbir ilke ve ölçü ile bağlı olmadan levha resmisalabildikleri, bu resim Anayasa'nın 61 inci maddesinin kapsamına giren birmalî yüküm olup gerçi bir kanunla konulmuş ise de, Anayasa'ya uygunluğununkabulü için bunun yeter sayılmıyacağı, kanunun aynı zamanda malî yükümlerinnasıl uygulanacağını özelliklerine göre, ana hatları ile belli etmesi, idareyeyol göstermesi, yükümlerin matrah ve oranları ile en yüksek sınırını tâyineylemesi gerektiği, levha resmî konusunda kanunun bu koşullara uymadığı, budurumun modern maliye ilminin prensiplerini ruhunda taşıyan Anayasa'nın 61 incimaddesine aykırı düştüğü" belirtilmiş bulunmaktadır.

İlkinceleme :

AnayasaMahkemesi İçtüzüğünün 15 inci maddesi uyarınca 28/12/1965 gününde yapılan ilkincelemede, Mahkememize başvurmanın Anayasa'nın 151 inci ve AnayasaMahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri hakkındaki Kanunun 27 ncimaddelerine uygun olduğuna ve başkaca bir eksiklik bulunmadığından işinesasının incelenmesine oybirliği ile karar verilmiştir. Bunun üzerinehazırlanan rapor Danıştay Dokuzuncu Dairesinin kararı, 5237 sayılı Kanunun veAnayasa'nın ilgili maddelerinin gerçekleri, Komisyon, raporları ve Meclisgörüşme tutanakları okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü.

Esasınincelenmesi :

5237sayılı Kanunun 21 inci maddesi şöyledir :

"Madde21- Dükkânlarla ticari ve sınai müesseselerin ve serbest meslek erbabınınçalıştıkları yerlerin kapılarına sahiplerinin ad ve soyadları ile müesseseleriveya ilgili şahısların işini gösteren Türkçe bir levha asmak mecburidir. Bulevhalara şayet Türkçe'den gayri dil veya yazı ile yazılmak istenirse bunlarıngenişliği ve puntoları Türkçe'nin yarısını geçemez ve Türkçe'nin altınayazılır.

Levhalarınrenk, şekil, genişlik ve asılış bakımından belediyelerin tenbih ve yasaklarınatamamen uygun olarak tertip edilmiş ve asılmış olması lâzımdır. Aksi haldeBelediye bunları indirmeğe ve uygunlarını astırmağa yetkilidir.

Bulevhalardan Belediye Meclislerince düzenlenecek tarifeye göre yıllık bir resimalınır. Levhaların Türkçe'den başka lisan ve yazı ile yazılı olan kısımlarındanayrıca ikişer kat resim alınır. İrat getirmeyen ve kamu hizmetine tahsis edilenresmî dairelerin kapılarındaki daire adlarını gösterir levhalardan resimalınmaz.

Meydan,yol ve sokaklarda ve umuma açık yerler ile nakil vasıtalarında ve herkesingörebileceği sair yerlerde asılan, gösterilen ve dağıtılan ilânlarla her nesuretle ve vasıta ile olursa olsun yapılacak diğer ilân ve reklamlardanbelediye meclislerince düzenlenecek esas ve tarifelere göre resim alınır.

Ayrıcabelediyelerin yapacağı ve yaptıracağı tesisler ve afişler hizmeti karşılığıolarak belediye meclislerince düzenlenecek tarifeye göre ücret almağabelediyeler yetkilidir."

Danıştay9 uncu Dairsesi, bu maddenin üçüçncü fıkrasındaki "Bu levhalardan belediyemeclislerince düzenlenecek tarifeye göre yıllık bir resim alınır." hükmünüAnayasa'nın 61 inci maddesine aykırı görmüş ve bunun iptal edilmesiniistemiştir. İtiraz levha resmine yöneltilmiş olup buna, yüzde elli oranındaeklenen asker ailelerine yardım vergisine değinilmemiştir. Esasen bu vergibaşka bir kanun hükmüne dayanmaktadır.

Anayasa'nın61 inci maddesinde aynen :

"Herkes,kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür.

Vergi,resim ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur."

Denilmektedir.

Kanunkoyucunun, sadece konusunu belli ederek bir malî yükümün alınmasına izinvermesi, bunun kanunla konulmuş sayılması için yeter bir neden teşkil etmez.Malî yükümlerin; mükellefleri, matrah ve oranları, tarh ve tahakkuku, tahsilusulleri, müeyyideleri, zamanaşımı gibi çeşitli yönleri vardır. Bunlar,kişilerin sosyal ve iktisadî durumlarını ve hatta temel haklarını etkileyecekuygulamalara yol açabilirler. Bu bakımdan kanunla düzenlenmeleri zorunludur.Nitekim tarh ve tahakkuk ve tahsil usulleri ile müeyyideleri ve zamanaşımı,genel ve müşterek hükümler halinde kanunla düzenlenmişlerdir. Öteki yönler,yani mükellef, matrah ve oran yönleri, her malî yükümün özelliğine göredeğişmekte olduklarından bu düzenleme hir birisi için kanunla ayrı ayrıyapılmalı ve hiç olmazsa, ana hatları, başka bir deyimle çerçeveleribelirtilmeli ve bazılarının niteliklerine göre matrah ve oran için bu mümkünolmazsa yükümlerin en yüksek sınırları tâyin olunmalıdır. Aksi halde, idareye,keyfî uygulamalara meydan verebilecek çok geniş bir takdir yetkisi tanınmışolur. İdare bu yetkiye dayanarak, mükellefler arasında dilediği gibi ayırımlaryapılabilecek ve çok ağır malî yükümler koyabilecektir. Bunun sosyal veiktisadî düzen üzerindeki sakıncalı etkileri açıktır. Buna yer kalmamak içinilgili kanunlarda, yukarıda işaret edilen unsurlar ön görülmelidir. Anayasakoyucusu, malî yükümlerin kanunla konulmasını emrederken, keyfi ve takdiriuygulamaları önleyecek ilkelerin kanunlarda yer almasını kasdettği şüphesizdir.Bu yapılmıdıkça bir malî yüküm, kanunla konulmuş sayılmız.

Olayagelince : 5237 sayılı Kanunun 21 inci maddesinin birinci fıkrası ve üçüncüfıkrasının iptali istenilen hükmü ile, levha resminin konusu ve mükelleflerigösterilmiştir. Buna karşılık, iptali istenilen hükümde bu resim hakkında birmatrah ve oran ya da âzami bir miktar konulmamış, bu resim belediyemeclislerince düzenlenecek tarifeye göre alınacağı açıklanmıştır. Tarifenindüzenlenmesinde belediye meclisleri tamamen serbest bırakıldıklarından resimmiktarının tâyini bu meclislerin takdirine bırakılmış demektir. Belediyemeclislerinin bu serbestliğe dayanarak aşırı derecede yüksek levha resimleritarh ettikleri ve hata tarife kavramını kendi anlayışlarına göre yorumlayarakaynı tarifede levha resimlerinin, bir kısım mükellefler için binalarıngayrisâfi iradının bir oranı üzerinden ve başka mükellefler için sübjektif vekişisel takdire göre alındığı 9 uncu dairenin kararından anlaşılmaktadır. Bövlece,malî yükümlerde, idareye sınırsız bir yetki verilmesinden doğabileceksakıncalar levha resminde gerçekleşmiş bulunmaktadır. Hükümet keyfiuygulamaları önlemek istemiş ve 5237 sayılı Kanunun tasarısına aitgerekçesinde, daha önce belediye meclislerinin takdirine bırakılmış olan levharesmi miktarının 400 lirayı geçemiyeceğini belirtmiş ve tasarının 19 uncumaddesine de (Yürürlükteki 21 inci madde) bu yolda hüküm koymuştur. Fakat butavan kanunda yer almamış ve yürürlükte bulunan, smrsız ve keyfi uygulamalaraelverişli metin kabul olunmuştur.

Budurum karşısında, malî yükümler konusu yukarıda genel olarak incelenirkenaçıklanan nedenlerle, levha resminin kanunla konulmuş sayılamıyacağı ve iptaliistenilen hükmün bundan ötürü Anayasa'nın 61 inci maddesin ikinci fıkrasınaaykırı olduğundan iptal edilmesi gerektiği kabul olunmalıdır.

Sonuç:

1-5237 sayılı Belediye Gelirleri Kanununun 21 inci maddesinin üçüncü fıkrasındayer alan "Bu levhalardan belediye meclislerince düzenlenecek tarifeye göreyıllık bir resim alınır." şeklindeki hüküm, Anayasa'ya aykırı olduğundaniptaline oybirliği ile;

2-İşbu iptal kararının Anayasa'nın 152 nci ve 44 sayılı Kanunun 50 nci maddeleriuyarınca 26 Eylül 1966 gününde yürürlüğe girmesine, Üyelerden ŞemsettinAkçoğlu, Abdurrahman Şeref Hocaoğlu, Celâlettin Kuralmen ve Avni Givda'nınmuhalefetleri ile ve oyçoğluğu ile;

29/3/1966gününde karar verildi.

MUHALEFETŞERHİ

Anayasa'yaaykırılığı oy birliği ile kabul edilip iptal olunan bir akçalı yükümün, bunarağmen daha altı ay yürürlükte bırakılması açık haksızlıklara yolaçabileceğinden kararın o bölümüne karşıyız.