ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayı:1969/1
Karar Sayısı:1969/7
Karar günü:30/1/1969
Resmi Gazete tarih/sayı:23.5.1969/13205
İtirazyoluna başvuran : Bahçe Asliye Ceza Mahkemesi.
İtirazınkonusu: l Kasım 1339 günlü ve 367 sayılı Rüyeti bir mahal mahkeme veya daireîadliyesine ait olan deavi ve mesalihi, diğer mahal mahkeme veya daireîadliyesinde muvakkaten rüyet ve hükkâm ve müstantikler ve hâkim muavinleriylemüddeiumumilere vazifeî asliyelerine ilâveten vezaifi sâirei adliyeyi dahikezalik muvakkaten ifa ettirmeğe Adliye Vekâletinin mezunuyetine dair KanununAnayasa'nın 32., 132., 134. ve 136. maddelerine aykırı bulunduğu kanısı ile veTürkiye Cumhuriyeti Anayasa'nın 151. maddesine dayanılarak Mahkememizebaşvurulmuştur.
1.Olay :
Avtüfeğiyle adam yaralamak eyleminden, birinci sanık hakkında, Türk CezaKanununun 456/2. ve 457. maddeleri uyarınca cezalandırılmak üzere. Bahçe AsliyeCeza Mahkemesinde son tahkikatın açılmasına ve ikinci sanığın muhakemesininmen'ine Bahçe Sorgu Hâkimliğince 8/11/1968 gününde 968/43 - 47 sayılı ile kararverilmiş ve dâva Bahçe Asliye Ceza Mahkemesinin 968/94 esas sayısınageçilmiştir.
AsliyeCeza Hâkimine 367 sayılı Kanuna dayanılarak sorgu hâkimliği yetkisi de verilmişolduğundan, sorgu hâkiminin yıllık iznini kullanageldiği zamana rastlayan20/9/1968 gününde Asliye Ceza Hâkimi, sanıkları sorguya çekmek, şikâyetçiyi vetanıklardan ibişini dinlemek suretiyle ilk soruşturmanın yürütülmesine katılmışbulunmakta idi.
Duruşma3/12/1968 günü açılmış ve Asliye Ceza Hâkiminin yetkili sorgu hâkimi sifatiyleişin ilk soruşturmasında bulunmasından dolayı ortaya çıkan durum üzerindedüşüncesi sorulan Cumhuriyet Savcısı, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanununun 14.maddesi uyarınca dâvanın nakli için dosyanın ağır ceza mahkemesinegönderilmesini istemiştir.
Bununüzerine mahkeme, Asliye Ceza Hâkimine sorgu hâkimliği yetkisinin verilmesinedayanak olan 367 sayılı Kanunu bir yandan Anayasa'nın 32., 132, ve 136.maddelerine aykırı gördüğü, bir yandan da yine bu Kanunun yürürlükte bulunupbulunmadığı konusunda ve 45 sayılı Kanunda geçen "geçici yetkivermek" (29/6. ve 32/4. maddeler) deyiminin kapsama, esas ve şartları veuygulama yeri üzerinde tereddüde düştüğü için 367 sayılı Kanunun iptalini;kanun zımmen ortadan kalkmış ise bu durumun belirtilmesini; "geçici yetkivermek" deyiminin açıklanmasını ve 45 sayılı Kanununa bu konuda gereklihükümlerin konulabilmesini sağlamak üzere Anayasa Mahkemesine başvurulmasına vesanığın tutuklu olması dolayısiyle dosyanın Osmaniye Ağır Ceza MahkemesiBaşkanlığına gönderilmesine 3/12/1968 gününde karar vermiştir.
III.l/Kasım/1339 günlü ve 367 sayılı Kanun:
1/Kasım/1339günlü ve 367 sayılı Kanun şöyledir :
(Maddel- Rüyeti bir mahal mahkemesi veya daireî adliyesine ait olan deâvi vemesâlihi, diğer mahal mahkeme ve ya daireî adliyesinde muvakkaten rüyet vehükkâm ve müstantikler ve hâkim muavinleri ile müddeiumumilere vazifeîasliyelerine ilâveten vezaifî saireî adliyeyi dahi kezalik muvakkaten ifaettirmeğe Adliye vekili mezundur.
Madde2- 8 Şevvel 1334 ve 25 Temmuz 1332 tarihli Kararname mülgadır.
Madde3- İşbu Kanun tarihi neşrinden itibaren mer'idir.
Madde4- İşbu Kanunun icrasına Adliye Vekili memurdur.)
IV.Mahkemenin dayandığı Anayasa hükümleri:
Mahkemeningerekçesine dayanak yaptığı Türkiye Cumhuriyeti Anayasa'sının 32., 132., 134.ve 136. maddeleri şöyledir :
(Madde32- Hiç kimse tabiî hâkiminden başka bir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyitabiî hâkiminden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisinesahip olağanüstü merciler kurulamaz.
Madde132- Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasa'ya kanuna, hukuka vevicdanî kanaatlarına göre hüküm verirler.
Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelereve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkindebulunamaz.
Görülmekteolan bir dâva hakkında Yasama Meclislerinde yargı yetkisinin kullanılması ileilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; buorganlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunlarınyerine getirilmesini geciktiremez.
Madde134- Hâkimlerin nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri, aylık veödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin veya görev yerlerinin geçiciveya sürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturması açılmasıve disiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili suçlarından dolayı soruşturmayapılmasına ve yargılanmalarına karar verilmesi, meslekten çıkarılmayıgerektiren suçluluk veya yetersizlik halleri ve diğer özlük işleri, mahkemelerinbağımsızlığı esasına göre, kanımla düzenlenir.
Hâkimleraltmış beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler. Askerî hâkimterin yaşhaddi kanunla belli edilir.
Madde136- Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usullerikanunla düzenlenir.)
V.İlk inceleme:
AnayasaMahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi gereğince 30/1/1969 gününde yapılan ilkincelemede ilk inceleme raporu, Bahçe Asliye Ceza Mahkemesinin 30/12/1968 günlüyazısına bağlı 3/12/1968 günlü ve 968/94 sayılı gerekçeli kararı ve ekleriokunduktan sonra önce l Kasım 1338 günlü ve 367 sayılı Kanunun yürürlükte olupolmadığı üzerinde görüşme açıldı.
l-367 sayılı Kanunun yürürlükte olup olmadığı sorunu:
Görüldüğüüzere 367 sayılı Kanunun 1. maddesi :
a)Görülmesi bir yerin mahkemesine veya adalet dairesine ilişkin dâvaların veişlerin başka yer mahkemesine veya adalet dairesine geçici olarakgördürülmesini;
b)Hâkimlere, sorgu hâkimlerine, hâkim yardımcılarına ve Cumhuriyet savcılarınaaslî görevlerine ek olarak başkaca adalet görevlerinin yine geçici olarakgördürülmesini, öngörmekte ve bu konularda Adalet Bakanına yetki tanımaktadır.
Olaydabir Asliye Ceza Hâkimine geçici ve ek olarak sorgu hâkimliği görevi verilmesisöz konusu olduğundan 367 sayılı Kanunun, olayın kapsamı içinde yani yalnız buaçıdan, yürürlükte bulunup bulunmadığının incelenmesi gerekir.
22/4/1962günlü ve 45 sayılı Yüksek Hâkimler Kurulu Kanunu, "geçici yetkiverme" yi 29. maddesinin 6 sayılı bendiyle Yüksek Hâkimler Kurulu BirinciBölümünün görevleri arasına almış; hâkimlere yetki verilmesi konusunu, atanmave izin konulan ile birlikte, mesleğin icaplarına uygun ve ilgililerinhaklarını koruyacak biçimde plânlara bağlama görevini de Genel Kuralabırakmıştır. (Madde 32 - 4 sayılı bent.) 45 sayılı Kanunun 103. maddesiHâkimler Kanununun ve öteki kanunların bu kanuna uymayan hükümlerinikaldırmakta ve kaldırma hükmü, aynı kanunun 104. maddesinin ikinci fıkrasıuyarınca Yüksek Hâkimler Kurulunun fiilen göreve başladığı tarihte (22/12/1962günü) yürürlüğe girmiş bulunmaktadır.
45sayılı Kanunda yer alan "geçici yetki verme" ye ilişkin hükümlerkonuyu sadece yetkiyi verecek merci bakımından düzenlemiş ve öteki yönlerde,söz gelimi kimlere, hangi konularda yetki verilebileceğine ilişkin olarak, 367sayılı Kanununun 1. maddesindeki gibi, başkaca ayrıntılı bir hükümgetirmemiştir. Şu duruma göre 367 sayılı Kanunun 1. maddesinde yer alıp da 45sayılı Kanunla çatışan ve 103. madde uyarınca yürürlükten kalkmış bulunmasıgereken tek hüküm hâkimlere geçici olarak ek görev verilmesinde Adalet Bakanınıyetkili kılan hükümdür. O halde bunun dışında l Kasını 1339 günlü ve 367 sayılıKanunun konunun ve olayın kapsamı içinde, yürürlükte bulunduğunun kabulüzorunlu olur. Üyelerden Hakkı Ketenoğlu 367 sayılı Kanunun sadece AdaletBakanına yetki veren bir kanun olduğunu ve bu nedenle de 45 sayılı Kanunun 29.,32. ve 103. maddelerinin hükümleri karşısında, yürürlükten kalkmış bulunduğunuileri sürerek yukarıdaki görüşe katılmamıştır.
2-Mahkemenin 367 sayılı Kanunu uygulama durumunda olup olmadığı 'orunu :
TürkiyeCumhuriyeti Anayasa'sının 151. maddesi, bir dâvaya bakmakta olan mahkemeyeancak o dâvada uygulanacak kanun hükümlerinin iptali için Anayasa mahkemesinebaşvurma yetkisini tanımıştır. Aynı hüküm, 22/4/1962 günlü ve 44 sayılı Kanunun27. maddesinde de vardır.
Olayda;Asliye Ceza Hâkiminin durumunun, bir yerde asli görevli sorgu hâkimi iken aynıyerin Asliye Ceza Hâkimliğine atanan kimsenin önce sorgu hâkimi niteliği ilebaktığı bir işin asliye ceza hâkimi olunca yargılanmak üzere eline gelişidurumundan değişik bir yönü yoktur. Burada önemli olan asliye ceza hâkimininbir işe önce sorgu hâkimi niteliği ile bakmış olmasıdır. Ortaya çıkan veçözümlenmesi gereken hukuk sorunu budur. Sorgu hâkimliği niteliğinin asligörevden mi yoksa geçici yetkiden mi gelmiş bulunduğu, ortadaki hukuk sorununuhiç bir bakımdan etkilemeyen, ayrıntı kabilinden bir olgudur. Mahkeme olayda367 sayılı Kanunun değil, hâkimin bir dâvaya bakmasına engellik eden hallereilişkin kanun hükümlerini gözönünde bulunduracak ve uygulayacaktır. Sorguhâkimliği yetkisinin 367 sayılı Kanuna göre verilmiş bulunması, iş Asliye CezaMahkemesine intikal etmeden önce oluşup bitmiştir ve artık iptali istenenkanunun Asliye Ceza Mahkemesindeki dâvada değil, sorgu hâkimliği göreviyapılırken ancak uygulama yeri bulunduğundan söz edilebilir. 367 sayılı KanununAsliye Ceza Mahkemesinin bıraktığı 968/94 esas sayılı dâvada uygulama yeribulunduğunun ileri sürülmesi ise, yalnız hâkimin asliye ceza hâkimini geçiciyetki yoliyle yapmakta bulunması halinde düşünülebilir.
Şuduruma göre mahkemenin, 367 sayılı Kanunu. Anayasa'nın 151. ve 44 sayılı. Kanunun27. maddeleri uyarınca Anayasa Mahkemesine getirmeye yetkisi yoktur; itirazınhu yönden reddi gerekir.
BaşkanVekili Lûtfi Ömerbaş. Üyelerden Salim Başol, Muhittin Taylan, Recai Seçkin,Ziya Önel ve Muhittin Gürün itirazın reddi gerektiği görüşüne katılmamışlardır.
VI.Sonuç:
1- lKasım 1339 günlü ve 367 sayılı Kanunun, konunun ve olayın kapsamı içinde,yürürlükte bulunduğuna üyelerden Hakkı Ketenoğlu'nun karşı oyu ile ve oyçokluğuile;
2-Aynı kanunun, Bahçe Asliye Ceza Mahkemesinin bakmakta bulunduğu dâvadauygulanacağı hüküm olmadığına ve Anayasa'nın 151. ve 44 sayılı Kanunun 27.maddelerine uymayan itirazın yetki yönünden reddine; Başkan Vekili LûtfiÖmerbaş, üyelerden Salim Başol, Muhittin Taylan, Recai Seçkin, Ziya önel veMuhittin Gürün'ün karşı oylariyle ve oyçokluğu ile
31/1/1969gününde karar verildi.
Başkanvekili
Lütfi Ömerbaş
Üye
İhsan Keçecioğlu
Üye
Salim Başol
Üye
A. Şeref Hocaoğlu
Üye
Celalettin Kuralmen
Üye
Hakkı Ketenoğlu
Üye
Fazlı Uluocak
Üye
Sait Koçak
Üye
Avni Givda
Üye
Muhittin Taylan
Üye
Recai Seçkin
Üye
Ahmet Akar
Üye
Halit Zarbun
Üye
Ziya Önel
Üye
Muhittin Gürün
Esas69/1, karar 69/7 sayılı ve 30/1/1969 günlü karar için karşı oy yazısı
AsliyeCeza Mahkemesine sorgu hâkiminin son soruşturmanın açılması karan ile gelen bîrdâvada Asliye Ceza Hâkiminin, son soruşturma açılmasına ilişkin sorgu hâkimikararının böyle bir karar vermeye yetkili bir hâkim tarafından verilmiş olupolmadığım inceleme görevi vardır. Çünkü usul ve yasa hükümlerine uygun olarakyetkili kılınmış olmayan bir yer hâkiminin verdiği son soruşturmanın açılmasıkaran üzerine dâva geçerli olarak Asliye Ceza Mahkemesine gönderilmişsayılamaz, Çoğunluğun görüşü bu hukuk kuralına aykırı bulunduğu için kararakarşıyız.
Başkan Vekili
Lûtfi Ömerbaş
Üye
Salim Başol
Üye
Recai Seçkin
Üye
Muhittin Taylan
Üye
Ziya Önel
Üye
Muhittin Gürün
MUHALEFETŞERHİ
Hâkimleregeçici yetki verme görevi, 45 sayılı Kanunla düzenlenmiş olduğundan 367 sayılıKanun yürürlükten kaldırılmıştır. Bu nedenle itiraz ve iptale konu olamıyacağıkanısındayım ve kararın birinci bendine karşıyım.
Üye
Hakkı Ketenoğlu