ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas sayısı:1969/52
Karar sayısı:1972/21
Karar günü:4/5/1972
Resmi Gazete tarih/sayı:23.1.1973/14426
İptaldâvası açan : İstanbul Teknik Üniversitesi Rektörlüğü.
Dâvanınkonusu : 22/5/1969 günlü, 1184 sayılı (Devlet Mühendislik ve MimarlıkAkademileri) Kanununun tümünün Anayasa'nın 120 nci maddesine aykırılığı nedeniile iptali istenmiştir.
B-İPTALİ İSTENEN YASA METNİ:
Bumetin çok uzun olması dolayısiyle yalnızca bir kuralının veya tümünün iptaliöngörülen maddeler buraya alınmıştır. (22/5/1969 günlü, 1184 sayılı DevletMühendislik ve Mimarlık Akademileri Kanunu -Düstur 5. Tertip, Cilt 8/2, sayfa2139 ve sonrası - Resmî Gazete 3/6/1969 günlü, 13213 sayılı) :
"Maddel- Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri Mühendis, Mimar, Yüksek Mühendisve Yüksek Mimar yetiştiren, Millî Eğitim Bakanlığına bağlı, bilimsel özerkliğiolan yüksek dereceli öğretim ve araştırma kurumlarıdır.
Mühendisve Mimarlık bölümlerinin öğretim süresi en az dört yıl, tamamen denkprogramlarla geceleri öğretim yapan bölümlerinin süresi ise en az 5 yıldır.
Yönetmeliğegöre belirli şartları yerine getirmiş Mühendis veya Mimarları Yüksek Mühendisve Yüksek Mimar seviyesine çıkaracak olan bölümlerin öğretim süresi ise en azbir yıldır.
Madde2- Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri, mühendislik ve mimarlık mesleklerindeve bu mesleklerle ilgili konularda öğretim ve araştırma yapan Makina, Elektrik,inşaat, Mimarlık v.b. bölümlerden, enstitü ve bilimsel kuruluşlardan teşekküleder. Bu teşekküllerin kurulması, kaldırılması, değiştirilmesi malî yöndenMalîye Bakanlığı ile mutabık kalındıktan sonra yönetim esastan doğrudan doğruyaAkademi Yönetim Kumlunun teklifi ve Millî Eğitim Bakanının onamı ile yapılır.
Madde7- Bölüm başkanı, bölüm genel kurulunca ve üye tamsayısının en az üçte ikiçoğunluğu ile yapacağı toplantıda bölüm profesörleri arasından salt çoğunluklaiki yıl için seçilir ve Millî Eğitim Bakanlığınca atanır.
Bölümbaşkanı, arka arkaya ancak üç defe seçilir. Bölüm başkanının görevlerişunlardır :
a)Bölüm genel kurulu, bölüm profesörler kurulu ve bölüm yönetim kurulunutoplantıya çağırmak, başkanlık etmek ve bu kurullarda alınan kararları gereğinegöre uygulamak veya yürütmek,
b)Yönetmeliklerin bölümlere verdiği yönetim ve öğretim işlerini yürütmek.
Bölümbaşkam görevi Hasında bulunamıyacağı zamanlar içinde yönetim kurulu üyelerindenbir profesörü vekil bırakılır.
Madde11- Akademi Başkanı, akademi genel kurulu tarafından, akademinin aylıklıprofesörleri arasından üç yıl için salt çoğunlukla seçilir ve Millî EğitimBakanınca atanır. Süresi dolan Akademi Başkanı bir defa daha seçilebilir.
Başkanakademiyi temsil eder. Başkanın görevleri şunlardır :
a)Akademi genel kuruluna ve akademi yönetim kuruluna başkanlık etmek ve bukurulların kararlarını uygulamak,
b)Akademinin yönetimle ilgili her türlü işlerini görmek,
c)Akademi yönetim kurulunca uygun görülen kanun tekliflerini tüzük veyönetmeliklerle bu kurul tarafından karara bağlanan şekliyle bütçe, kadro,tayin, terfi, izin, disiplin ve ödenekle ilgili hususları Millî EğitimBakanının onayına sunmak.
Başkanbütün bölümler üzerinde genel denetleme yetkisine sahiptir. Bu kanundabelirtilen görev ve yetkilerin kullanılmasını ve böylece Akademinin yönetim,öğretim, eğitim, inceleme ve araştırma işlerinin gereği gibi yürütülmesinisağlar. Başkan işi başında bulunmadığı zaman bölüm başkanlarından birini vekilbırakır.
Madde12- (Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademiler arası Kurul) her DevletMühendislik ve Mimarlık Akademilerinin Başkanı ve bölüm başkanları ile herakademinin genel kurulunun kendi üyeleri arasından iki yıl için üyetamsayısının salt çoğunluğu ile seçeceği birer profesörden kurulur. Bu kurulaMillî Eğitim Bakanı veya Bakanın kurul üyeleri arasından seçeceği kimsebaşkanlık eder. Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademilerarası Kuraltoplantılarına Millî Eğitim Bakânının teknik öğretimi idare eden Müsteşarı,Talim ve Terbiye Dairesi Başkanı veya görevlendireceği bir üye tabiî üye olarakkatılır. Ayrıca meslek kademeleri arasındaki ahengin temini bakımından benzerimeslek formasyonunu veren kurumlar ile tüzel kişiliği haiz Mühendis ve MimarOdaları Birliğine dahil odalardan gereği kadar temsilci, istişare maksadıylatoplantıya davet edilebilir.
(DevletMühendislik ve Mimarlık Akademilerarası Kurul) yılda en az bir defa olmaküzere, Millî Eğitim Bakanının çağrısı ile uygun göreceği yerde toplanır.Ayrıca, Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri Başkanlarının çoğunluğununteklifi üzerine kurul, onbeş gün içinde Millî Eğitim Bakanı tarafındanolağanüstü toplantıya çağrılır. Bu kurulun raportörlüğü, toplantının yapıldığıyerdeki Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademisinin bölüm başkanlarından biritarafından yapılır.
(DevletMühendislik ve Mimarlık Akademilerarası Kurul) un görevleri şunlardır :
a)Mühendislik ve mimarlık mesleklerine ait öğretim ve araştırma metotlarınınmemleket gerçeklerine göre gelişmesine imkân verecek konuları inceler ve buakademilerin çalışmalarında uygulanmak üzere gerekli kararlan alır.
b)Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri ile ilgili muadelet meseleleri,diploma dereceleri, ihtisas çalışmaları hakkında incelemeler yaparakmütalâasını Millî Eğitim Bakanlığına bildirir.
c)Yeniden açılacak veya müstakil faaliyete devam edebilecek Devlet Mühendislik veMimarlık Akademileri hakkında mütlâasını bildirir ve Millî Eğitim Bakanına bumüesseselerde ilk olarak görev alacak öğretim üyeleri ve yardımcıları hakkındateklifler yapar.
d)Muhtelif Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademilerinin öğretim ve eğitimçalışmaları arasında koordinasyonu sağlayacak tedbirleri inceler ve kararabağlar.
e)Öğretim üyelerinin akademik unvanı ve disiplin işleri ile ilgili olmak üzereyapacakları müracaatları inceleyerek kesin karara bağlar.
f)Millî Eğitim Bakanlığınca gönderilecek konular üzerinde gerekli incelemeleriyaparak mütalâasını bildirir.
Madde20- Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri profesör ve doçentlerinin münhalkadrolara tayinleri, bölüm profesörler kuruluna dahil profesörlerin seçmesi veAkademi Yönetim Kurulunun tekliti üzerine Millî Eğitim Bakanlığınca yapılır.
Madde21- Sözleşme ile Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademilerindegörevlendirilecek yabancı profesörler ve yabancı uzmanlar bölüm profesörlerkurulunun teklifi ve Akademi Yönetim Kurulunun kararı ve Millî EğitimBakanlığının onamı ile tayin olunurlar. Sözleşme sürelerinin bitmesi ile veyabaşka sebeplerle görevlerine son verilmesi de aynı usule bağlıdır. Sözleşmeli profesörler,öğretim görevlilerinin icrası bakımından, aylıklı profesörler için konulmuşolan hükümlere tabidirler. Ancak bunlar, enstitü müdürlüğü ve laboratuvarşefliği dışında idarî görev alamazlar ve yönetim kurullarına giremezler.
Madde23- Öğretim görevlileri : Doçenti bulunmayan dersleri okutmak için kendiuzmanlık dallarındaki çalışma ve eserleriyle tanınmış kimseler (Öğretimgörevlisi) unvanı ile görevlendirilebilirler. Öğretim görevlileri, bölüm veakademi yönetim kurullarının teklifi ve Akademi Başkanının inhası ile MillîEğitim Bakanlığınca genel hükümlere göre tayin olunurlar. Bunların görevlerineson verilmesi de tayinlerindeki usule bağlıdır.
Madde24- Okutmanlar : Yabancı dil dersi öğretimi ile görevlendirilecek okutmanlarıntayinleri bölüm ve akademi yönetim kurullarının teklifi ve akademi başkanınıninhası üzerine, münhal öğretim görevlisi kadrolarından biri karşılıkgösterilmek suretiyle Millî Eğitim Bakanlığınca genel hükümlere göre yapılır.
Madde28- Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri profesörleri ve doçentlerindenisteyenler, 27 nci maddede belirtilen tazminatı almamak ve haftada 10 saatiaşmamak şartiyle, mesleklerine uygun olan serbest işleri yapabilirler. Ancak,Devlet mühendislik ve mimarlık akademileri profesör ve doçentlerinin üniversitelerlebenzeri yüksek okullar ve kendi akademilerinde; üniversite ve benzeri yüksekokullar profesör ve doçentlerinin de Devlet mühendislik ve mimarlık âkademi;erinde, haftada 10 saati aşmamak üzere 3656 sayılı Kanunun 18 inci maddesiesasları dahilinde görev almaları halinde, bu görevlerinden dolayı maaş veyaücret almaları, esas görevlerine ait tazminatlarına halel getirmez.
Devletmühendislik ve mimarlık akademileri profesörler ve doçentleri, Öğretimgörevlileri, uzmanlar ve asistanlara bu kanun yürürlüğe girdiği tarihte(İstanbul, İzmir, Ankara hariç) yeni açılmış ve açılacak herhangi bir DevletMühendislik ve Mimarlık Akademisinde geçici olarak görevlendirilenlere bugörevlerinin devamınca her ay her türlü istihkaklarından ayrı olarak brüt maaşlarının% 50 ilâ % 100 ü nisbetinde ek ödenek verilir. Bu ödenekler hakkında 28 Şubat1958 tarihli ve 7244 sayılı Kanunun 3 üncü caddesi hükmü uygulanmaz. Buödenekler ay sonralarında verilir. Ödenek nispetleri Millî Eğitim Bakanlığıncahazırlanacak bir yönetmelikle belirtilir.
Madde34- Akademi başkanları ve bölüm başkanları hakkındaki disiplin cezaları MillîEğitim Bakanı tarafından verilir.
Madde36- Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri öğretim üyeleri veyardımcılarının görevleri dolayısiyle veya görevlerini yapma sırasındaişledikleri suçlardan dolayı "Memurin Muhakemat Kanununun gerektirdiği ilksoruşturma akademi başkanın öğretim üyelerinden tayin edeceği bir veya üçmuhakkik taraflardan yapılır. Başkanlar hakkında yapılacak soruşturmamuhakkiklerini Millî Eğitim Bakanı tayin eder. Bu husustaki fezleke, MillîEğitim Bakanın tarafından Danıştay'a gönderilir. Yargılamanın gerekliliğineveya gereksizliğine Danıştay ilgili dairesince karar verilir. Bu kararlarailgililer veya Millî Eğitim Bakanı tarafından yapılacak itirazlar, DanıştayGenel Kurulunca incelenerek son karara bağlanır.
Madde44- Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri öğretim heyeti bilimselçalışmalar, araştırmalar veya dersleri ile ilgili araçların seçim ve teminimaksadiyle memleket içi ve dışında gereken inceleme gezilerini yapmak gibibilim ve meslek hizmetleri için Bölüm Profesörler Kurulunun karan AkademiYönetim Kurulunun teklifi ve Millî Eğitim Bakanlığının tasvibiyle bağlıoldukları Akademinin dışında geçici olarak görevlendirilebilirler. Bu yoldagörevlendirilenler aylıklarını kendi akademilerinden almakla beraber başkayerlere gönderilmişlerse geçici görev yolluklarını, akademi hesabınagönderildikleri takdirde kendi akademilerinden başka daire ve idarelerceistenmişlerse o daire ve idarelerden alırlar. Akademi hesabına memleket dışınagönderilmeleri halinde kendilerine verilecek yolluklar hakiki yol masrafları ödenmekve gündelikleri bu konudaki dış seyahatler kararnamesine uygun olarak AkademiYönetim Kurulunun teklifi üzerine Millî Eğitim Bakanlığınca belirtilir.Çalışmalarının gerektirdiği her çeşit idarî ve teknik harcamalar ilgilibulunduğu bütçeden ödenir.
Buhükümler bu kanunun 27 ve 28 inci maddelerinde belirtilen görevliler hakkındada uygulanır. Akademi öğretim üyesi ve yardımcı üyelerinden herhangi biriniüyenin kendi isteği ve ilgili bölüm profesörler kurulunun karar ve teklifi ilebaşka akademi öğretim hizmetlerinden iki yılı aşmamak şartı ve kendi kadrosuile naklederek görevlendirmeye akademi yönetim kurulunun mütalâası alınmaksuretiyle Millî Eğitim Bakanı yetkilidir.
Madde46- Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri öğretim üyelerinin öğretim yardımcılarının,okul memur ve hizmetlilerinin izinleri gerektiğinde ilgili bölümlerin demütalâaları gözönünde tutularak Akademi başkanlıklarınca, başkanların izinleriise Millî Eğitim Bakanlığınca verilir.
Madde50- Yeni açılacak veya henüz gelişmemiş Devlet Mühendislik ve MimarlıkAkademilerinin yönetimleri, müstakil çalışabilecek hale gelinceye kadar MillîEğitim Bakanlığı tarafından mevcut akademilerden birine verilir. Bu gibiakademilerin müstakil çalışmaya başlamaları ancak her bölümünde en az 3 profesörünbulunması ve Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademiler arası Kurulun bu hususukararlaştırması ve bu kararın Millî Eğitim Bakanlığınca onanması ile olur.
Madde54- Bu kanunun öngördüğü yeniden hazırlanacak tüzük yönetmelik veAkademilerarası Kurul kararları Millî Eğitim Bakanlığınca tetkik ve tasdikedildikten sonra yürürlüğe girer."
C-DAYANILAN ANAYASA KURALLARI :
(Anayasanın20/9/1971 günlü, 1488 sayılı Yasa ile değişik 120 nci maddesi):
"Madde120- Üniversiteler, ancak Devlet eliyle ve kanunla kurulur. Üniversiteler,özerkliğe sahip kamu tüzel kişileridir, üniversite özerkliği, bu maddedebelirtilen hükümler içinde uygulanır ve bu özerklik, üniversite binalarında veeklerinde suçların ve suçluların kavuşturulmasına engel olamaz.
Üniversiteler,Devletin gözetimi ve denetimi altında, kendileri tarafından seçilen organlarıeliyle yönetilir. Özel kanuna göre kutulun Devlet Üniversiteleri hakkındakihükümler saklıdır.
Üniversiteorganları, öğretim üyeleri ve yardımcıları, üniversite dışındaki makamlarca,her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaştırılmazlar. Son fıkrahükümleri saklıdır.
Üniversiteöğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe araştırma ve yayında bulunabilirler.
Üniversitelerinkuruluş ve işleyişleri, organları ve bunların seçimleri, görev ve yetkileri,üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkını kullanma usulleri veüniversite organlarının sorumluluğu, öğrenim ve öğretim hürriyetleriniengelleyici eylemleri önleme tedbirleri, üniversiteler arasında ihtiyaca göreöğretim üyeleri ve yardımcılarının görevlendirilmesinin sağlanması öğrenim veöğretimi hürriyet ve teminat içinde ve çağdaş bilim ve teknoloji gereklerine vekalkınma planı ilkelerine göre yürütülmesi esasları kanunla düzenlenir.
Üniversitelerinbütçeleri, genel ve katma bütçelerinin bağlı olduğu esaslara uygun olarakyürürlüğe konulur ve denetlenir.
Üniversitelerleonlara bağlı fakülte, kurum ve kuruluşlarda öğrenim ve Öğretim hürriyetlerinintehlikeye düşmesi ve bu tehlikenin üniversite organlarınca giderilmemesihalinde Bakanlar Kurulu, ilgili üniversitelerin veya bu üniversiteye bağlıfakülte, kurum ve kuruluşların idaresine el koyar ve bu kararım hemen TürkiyeBüyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısının onamasına sunar. Hangi hallerin elkoymayı gerektireceği, el koyma kararının ilân ve uygulanma usulleri ile süresive devamınca Bakanlar Kurulunun yetkilerinin nitelik ve kapsamı kanunladüzenlenir."
Ç -İLK İNCELEME
1)Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15 inci maddesi uyarınca, Lûtfi Ömerbaş,Feyzullah Uslu, A. Şeref Hocaoğlu, Fazlı Öztan, Celalettin Kuralmen, FazılUluocak, Sait Koçak, Avni Givda, Muhittin Taylan, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş,Recai Seçkin, Ahmet Akar, Mustafa Karaoğlu ve Muhittin Gürün'ün katılmalariyleyapılan 30/9/1969 günlü ilk inceleme toplantısında davacı üniversitenin vekiliolarak dâvayı açmış bulunan avukatla ilgili vekâletnamede vekil etme kaydıbulunmadığından geçerli sayılamıyacağına ve usulünce düzenlenmiş vakâletnamegönderilmek üzere davacı üniversiteye otuz gün süre verilmesine ve 22/4/1962günlü 44 sayılı Kanunun 26 ncı maddesi uyarınca tebligat yapılmasına LütfiÖmerbaş, Sait Koçak, İhsan Ecemiş, Recai Seçkin ve Muhittin Gürün'ünvekâletnamenin geçerli olduğu yolundaki karşıoylariyle ve oyçokluğu ile kararverilmiştir.
2)Yukarıdaki bentte yazılı karar uyarınca usulüne uygun vekâletnameninverilmesinden sonra : Lûtfi Ömerbaş, Fazlı Öztan, Celâlettin Kuralmen, HakkıKetenoğlu, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Avni Givda, Muhittin Taylan, Şahap Arıç,İhsan Ecemiş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun, Ziya Önel ve MuhittinGürün'ün katılmalariyle yapılan 4/-11/1969 günlü toplantıda :
Davacı1184 sayılı Kanunun tümünün iptalini istemiş ve istem böylece Kanunun bütünmaddelerinin Anayasa'ya aykırılığının ileri sürülmesi niteliğinde bulunmuşolmasına karşın dâva dilekçesinde genel gerekçeyle yenilmiş ve her madde içinayrı gerekçe gösterilmemiş olduğundan, 44 sayılı Yasanın 26 ncı maddesininikinci fıkrasına aykırı düşen bu eksiklik tamamlanmak üzere altmış gün süreverilmesine ve anılan maddenin son fıkrası uyarınca davacıya tebligatyapılmasına, Lûtfi Ömerbaş ve Muhittin Gürün'ün (Kanunun tümünün iptalininistenilmesi, her dâvaya bütün maddelerin Anayasa'ya aykırılığının öne sürüldüğüanlamına gelmez. Nitekim, bu dâvada da, söz konusu 1184 sayılı Kanunun esaslarıuyarınca akademi kurulmasının, ilke olarak, Anayasa'nın dilekçede belli edilenkurallarına aykırı bulunduğu görüşüne dayanılmaktadır. Bu bakımdan incelemeninKanunun burun maddeleri üzerinde yapılması zorunlu olmayıp dâvanındayandırıldığı ilke bakımından sınırlandırılarak bu ilkeyi zedeleyen kurallarınele alınması yolu ile dâva sonuçlandırılabilir. Bundan dolayı her madde içinayrı bir gerekçe gösterilmesine zorunluluk yoktur) yolundaki karşıoyları veoyçokluğu ile karar verilmiştir.
3)Yukarıdaki bentte yazılı karar gereğince davacı vekilinin verdiği açıklamadilekçesinin mahkemeye ulaşmasından sonra, Lûtfi Ömerbaş, Salim Başol,Feyzullah Uslu, Fazlı Öztan, Celâlettin Kuralmen, Hakkı Ketenoğlu, FazılUluocak, Sait Koçak, Avni Givda, Muhittin Taylan, Şahap Arıç, Recai Seçkin,Halit Zarbun, Ziya Önel ve Muhittin Gürün'ün katılmaları ile yapılan 27/1/1970günlü toplantıda : Davacının 4/11/1969 günlü karar gereğini süresi içindeyerine getirdiği ve dosyanın eksiği kalmadığı anlaşıldığından işin esasınınincelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.
D-İNCELEMEMİN ERTELENMESİNE VE İLGİLİLERİN DİNLENMESİNE İLİŞKİN KARARLAR :
1)Esasa ilişkin raporun düzenlemesini izleyen, Avni Givda, Fazıl Uluocak, SaitKoçak, Nuri Ülgenalp, Muhittin Taylan, Şahap Arıç, Recai Seçkin, Ahmet Akar,Halit Zarbun, Ziya Önel, Kani Vrana, Muhittin Gürün, Lûtfi Ömerbaş, ŞevketMüftigil ve Ahmet H. Boyacıoğlu'-nun katıldıkları 24/6/1971 günlü toplantıda :Konunun görüşülmesine başlanmadan önce Recai Seçkin'in incelemeyibitiremediğini söylemesi üzerine Anayasa Mahkemesi içtüzüğünün 17 ncimaddesinin son fıkrası uyarınca işin 12 Ekim 1971 Salı günü saat 10.00 abırakılmasına oybirliğiyle karar verilmiştir.
2)Muhittin Tavlan, Avni Givda, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Şahap Arıç, İhsanEcemiş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun, Ziya Önel, Kani Vrana, MustafaKaraoğlu, Muhittin Gürün, Şevket Müftügil ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nunkatıldıkları 12/10/1971 günlü toplantıda davanın açılmasından sonra dâvanındayanağı bulunan Anayasa'nın 120 nci maddesi 20/9/1971 günlü, 1488 sayılı Yasaile değiştirilmiş olduğundan, işin raportörlükçe yeniden incelenip ek rapordüzenlenmesine, Muhittin Taylan, Avni Givda, Şahap Arıç, Recai Seçkin veMustafa Karaoğlu'nun karşıoylarıyle ve oyçokluğu ile karar verilmiştir.
3)Yukarıdaki bentte yazılı karar uyarınca ek rapor verildikten sonra 11/1/1972gününde Muhittin Taylan, Avni Givda, Fazıl Uluocak, Nuri Ülgenalp, Şahap Arıç,İhsan Ecemiş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun, Ziya Önel, Kani Vrana,Mustafa Karaoğlu, Muhittin Gürün, Şevket Müftügil ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nunkatıldıkları toplantıda :
a-Dâva açıldıktan sonra Anayasa'nın 120 nci maddesi ilkelerinde birtakımdeğişiklikler yer aldığından bu durum dahi gözönünde bulundurularak sözlüaçıklamaları dinlenmek üzere davacı Üniversite Rektörlüğünün ve Millî EğitimBakanlığının 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Kanunun 29. ve 30 uncu maddeleriuyarınca çağrılmalarına ve sözlü açıklamaların 9/3/1972 Perşembe günü saat10.00 da dinlenmesine. Muhittin Taylan, Avni Givda, İhsan Ecemiş ve RecaiSeçkin'in .davacı üniversite ile Bakanlığın, Şevket Müftügül'in ise davacınındinlenmelerine gerek bulunmadığı yolundaki karşı oylariyle ve oyçokluğu ile;
b-İstanbul, Ankara, Ege ve Hacettepe Üniversitelerinin dinlenmelerine yerolmadığına Şahap Arıç ve Muhittin Gürün'ün karşıoylarıyle ve oyçokluğu ilekarar verilmiştir.
Davacıİstanbul Teknik Üniversitesi temsilcisi ile Millî Eğitim Bakanlığı adına gelentemsilcinin sözlü açıklamaları 9/3/1972 gününde dinlenmiştir.
E-ESASIN İNCELENMESİ :
Esasailişkin rapor ile ek rapor, sözlü açıklamalara ilişkin tutanak örnekleri, dâvakonusu Yasa ile dayanılan Anayasa kuralları ve bunlara ilişkin yasamabelgeleri, dosyadaki öteki belgeler ve dâva ile ilgili öteki metinlerincelendi; gereği görüşülüp düşünüldü :
1)Anayasa'nın hangi metninin incelenmeye esas alınacağı sorunu :
Dâvanınaçılmasından sonra Anayasa'nın 120 nci maddesinde 20/-9/1971 günlü, 1488 sayılıYasa ile değişiklik yapılmıştır. Bu durum karşısında Anayasa'ya aykırılıksorununun çözümünde Anayasa'nın değişik metninin mi, yoksa değişiklikten Öncekimetninin mi ölçü olarak kullanılacağının saptanması gerekmektedir. Anayasakoyucu Anayasa"nın herhangi bir kuralında değişiklik yapmayı uygun görmüşise değişikliğin yürürlüğe girmesinden sonra yeni kuralın uygulanmasını istemişdemektir. Anayasa değişiklikleri kamu düzenini ilgilendiren değişiklik olduğuiçin, öze ilişkin Anayasa değişikliklerinin yürürlüğe girmesinden sonra kararabağlanacak dâvalarda uygulanmaları kuraldır, incelenen dâvada bu kural için birayrık durum kabulünü zorunlu kılan herhangi bir gerekçe yoktur. Demek ki budâvada Anayasa'ya aykırılık sorunu; Anayasa'nın 120 nci maddesinin yeni metninegöre çözülecektir.
2)Yasanın tümünün Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Davacıdâva konusu yasanın tümünün Anayasa'nın 120 nci maddesine aykırılığı nedeni ileöz yönünden iptalini istemektedir. Yasama çalışmalarında bir yasanın tümü içinbirtakım gerekçeler ileri sürüldüğü gibi maddelerin her biri için özel birtakımgerekçeler dahi bildirilmektedir. Bundan dolayı Yasa kurallarının her biri,ayrı ayrı incelenmeksizin genel gerekçeye göre yasanın tümünün öz yönündenAnayasa'ya aykırı olup olmadığı, kural olarak, anlaşılamaz. Bu dâvada builkeden ayrılmayı gerektiren herhangi bir neden yoktur. Şu duruma göremaddelerin herbirinin Anayasa'ya aykırı olup olmadığının incelenmesi gereklibulunmuştur.
3)1184 sayılı Yasanın l inci maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Davacı,Anayasa'nın 120nci maddesinde üniversitelerin yönetim ve bilim özerkliği iledonatılmış birer kuruluş olduğunu, yönetim özerkliği uyarınca atama ve görevdençıkarma işlemlerinin ve üniversitelerin işleyişine ilişkin bütün işlemlerin,başka bir yer veya organ karışmaksızın, yalnızca üniversitelerce yapılmasıgerektiğini^ 1184 sayılı Yasa ile akademi adı altında üniversite görevi yapanve yönetim özerkliğinden yoksun bulunan öğretim örgütlerinin kurulmasıistendiğini bildirerek sözü edilen yasanın tümünün ve bu arada birincimaddesinin iptalini istemiştir.
İlerisürülen bu savlara göre, ilk önce, Anayasa'nın değişik 120 nci maddesindeüniversitelerin yönetim ve bilim özerkliği ile donatılmış olup olmadığını,yönetim özerkliğinin atama ve görevden çıkarma işlemleriyle üniversitelerinişleyişine ilişkin öteki işlemlerin, başka bir yer veya organın iradesikarışmaksızın yalnız üniversitelerce yapılması yetkisini içerip içermediğini,daha sonra da, üniversite görevi yapan öğretim kurumundan ne anlaşıldığını ve1184 sayılı Yasa ile kurulması öngörülen akademilerin üniversite görevi yapanbirer örgüt olup olmadığını, incelemek ve varılacak sonuçları gözönünde tutarakAnayasa'ya aykırılık sorununu çözmek gerekli görülmüştür.
a)Anayasa'nın 120 nci maddesinin değişiklikten önceki metninde üniversitelerinyönetim ve bilim özerkliğine sahip bulundukları yazılı iken yeni metindeyalnızca özerklikten söz edilmiş ise de bu özerkliğin dahî hem yönetimsel hembilimsel özerklik olduğu, ancak maddede gösterilen sınırlandırmalar altındauygulanacağı; üniversitelerin, Devletin, gözetim ve denetimi altında,kendilerince seçilen organları eliyle yönetileceği, üniversite organları ileöğretim üyeleri ve yardımcılarının (son fıkra hükümleri saklı kalmak üzere)üniversite dışındaki yerlerce görevlerinden uzaklaştırılamayacaklarıkurallarından ve ayrıca özerklik sözcüğünün (bilimsel) gibi bir sözcüklekayıtlanmış olmamasından anlaşılmaktadır. Kaldı ki Üniversitenin kendisininseçeceği organlar eliyle yönetilmesi ve organlarla öğretim üyeleri veyardımcılarının üniversite dışındaki kişi veya yerlerce görevdenuzaklaştırılamaması, yönetim özerkliğini oluşturan yetki ve durumlardır.
Anayasadeğişikliğinin (Millet Meclisi Tutanak Dergisi - Cilt 17, Dönem 3, Toplantı 2tutanağının sonuna ekli S. Sayısı 419) genel gerekçesinde de belirtildiğiüzere, bu değiştirmelerle Anayasa'nın temel ilkelerinde herhangi bir değişiklikyapılması istenmiş değildir; teklif edildiği biçimde Meclislerce kabul edilmişbulunan değişik 120 nci maddenin yorumunda bu durum önemle gözönündetutulmalıdır. Çünkü, üniversitelerin yönetim özerkliği, 1961 Anayasa'sınınkurduğu Devlet düzeninin temel ilkelerindendir.
Üniversitelerinyönetim özerkliğinden yoksun olduklarının kabulü durumunda, Anayasa'nın 120 ncimaddesinin değiştirilmesi ile güdülen ereğe, daha açıkçası üniversiteözerkliğinin yanlış anlaşılması veya kötüye kullanılması yüzünden öğretim veöğrenimin özgürlük ve güvence içinde, çağdaş bilimin nesnel ölçülerine göreyürütülmesi ilkesinden sapmaları önlemek ereğine aykırı düşer; çünkü (AnayasaMahkemesinin 26/3/1971 günlü 13790 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış bulunan12/1/1971 günlü, 1969/31 - 1971/3 sayılı kararında da belirtildiği gibi)yönetim özerkliğinin yokluğu, üniversitenin bilimsel ve nesnel ölçülere göreöğretim yapmasını onu ister istemez siyasal güçlerin veya çevrelerinin etkisineaçık tutup, eylemli olarak, engeller, başka deyimle, yönetim özerkliğibulunmayan yerde bilimsel özerklik dahi genellikle boş bir söz olur.
Şurasıda gözden uzak tutulmamalıdır ki Anayasa'nın 120 nci maddesinin değişikmetninde üniversitelerde "öğrenim ve öğretimin, çağdaş bilim ve teknolojigereklerine ve kalkınma plânı ilkelerine göre yürütülmesi" kurallarınınyasa ile konulacağı öngörülerek üniversitelerdeki öğretim ve öğrenimin çağdaşbilim ve teknolojinin gereklerine aykırı bütün etkenlerin dışında tutulacağıayrıca belirtilmiştir. Bu kural dahi, yönetim özerkliğinin bir zorunluluolduğunu göstermektedir.
Birkuruluşun yönetilmesi, ona yükletilmiş olan işleri görmek için gereği gibiişlemesinin sağlanması anlamına gelir. Düzenli bir işlemenin sağlanması ise,ilk önce, o örgütte çalışacakların atanması, gerektiğinde disiplin cezalarınaçarptırılması ve görevden çıkarılmasiyle olur. Demekki yönetim yetkisi, özündegörevlileri atama, disiplin cezası verme ve görevden çıkrama yetkileriniiçerir. Anayasa'nın değişik 120. maddesinin ikinci fıkrasındaki üniversitelerinDevletin gözetim ve denetimi altında kendilerince seçilen organlar eliyleyönetileceği kuralı, atama, disiplin ve görevden çıkarma işlemlerinin, başkaorgan veya yerin karışması söz konusu olmaksızın, ancak üniversitelerceyapılacağını anlatmaktadır. Kaldı ki az yukarıda da belirtildiği gibiAnayasa'nın değişik 120 nci maddesinin üçüncü fıkrasındaki üniversite organlarıdışında herhangi bir yer veya organca öğretim üyelerinin veya yardımcılarınınişten uzaklaştırılamıyacağı kuralı dahi bu görüşü ayrıca doğrulamaktadır.
Devletingözetim ve denetim yetkisi yönetim özerkliği bulunan bir kuruluşun yönetimişlemlerine ve işlerine karışmasını haklı göstermez; çünkü yönetime üniversitedışındaki bir organ veya yerin karışması durumunda, bir yandan üniversiteninkendisince seçilen organlar eliyle yönetildiğinden artık söz edilemiyeceği gibiöte yandan Devlet gözetim ve denetiminin kabul edilmesiyle güdülen ereğinsınırları da aşılmış olur. Gerçekten, yönetim çalışmalarından, olan bir işlemintamamlanmasına veya bir işin görülmesine üniversite dışında bir organın veyayerin karışması, o işlem veya işin ancak üniversite organlarından başka biryerin yönetime ortak olması sonunda tamamlanması demektir. Yine Anayasa'nın1971 değişikliği ile üniversitenin Devlet gözetim ve denetimi altına konulması,özerk birer kuruluş olan üniversitelerin, yalnızca bilimsel gereklere göre veözgürlük ortamında öğretim ve araştırma yapmak olan amaçlarından sapmalarıönleyerek bu ereklere varılmasını sağlamak düşüncesine dayanmaktadır; üniversitedışındaki bir yerin yönetime katılması ise, belli bir ölçüde, herhangi birsiyasal gücün üniversite yönetimi üzerinde etkili olması sonucunu doğurupüniversitenin yalnızca bilimin nesnel gereklerine göre ve özgürlük içindeçalışmasını kısıtlar.
b)Bir yüksek öğretim kurumunun Anayasa'nın değişik 120 nci maddesi kapsamınagiren üniversite niteliğinde bir örgüt sayılması için, (Anayasa Mahkemesininyukarıda a bendinde anılan 12/1/1971 günlü kararında da belirtildiği gibî) okurumun benimsediği öğretim yöntemi ve özellikle onu bitirenlere sağlananhaklar ve olanaklar bakımından üniversitelere eşit durumda olmasıgerekmektedir. Gerçekten, Anayasa Koyucunun üniversitelere yönetim ve bilimözerkliğini tanımak ve üniversitelerin kuruluşunu Devlet Tekeline almaklavarılmasını istediği erek, toplumun kilit yerlerinde görev alan kişilerinherhangi bir siyasal çevrenin veya yarar topluluğunun etkisi altındakalmaksızın yalnızca çağdaş bilimin isterlerine uygun biçimde yetiştirilmişbulunması, başka deyimle, toplumun kilit yerlerinde görev alarak ulusun alınyazısı üzerinde etkili işler veya işlemler yapabilecek kişilerin yansızlığısağlanmış olmayan kurumlarda yetiştirilmesinin önlenmesidir; çünkü çağdaş batıuygarlığının ve Atatürk ilkelerinin gereği her işte ve işlemle yalnızca aklinve musbet bilimin kılavuz olmasıdır; oysa yetiştikleri kurumlarda aklin vemusbet bilimin isterlerine uygun olarak düşünmeye ve davranmaya alıştırılmayıpbelli siyasal çevrelerin veya yarar topluluklarının ereklerine göreyetiştirilmiş kimselerden toplumun yararlarına gerçekten uygun bir düşünüş vedavranış genellikle beklenilemez ve böyle kişilerin kilit yerlerde görev almasıbir çok zararlara yol açabilir (Anılan karar, H/2 a, d, H/3 bölümleri). Demekki toplumun kilit yerlerinde görev alacak kişileri yetiştirmek üzere kurulmuşolup yetiştirdiği kişilere böyle önemli yerlerde görev alma yetkisi sağlayacakdiplomalar veren yüksek öğretim kuruluşları üniversite adını taşımasalar bileüniversite görevi yapan ve Anayasa'nın değişik 120 nci maddesinin az öncebelirtilen konuluş ereklerine göre bu madde kapsamına girmesi gerekenüniversite niteliğinde örgütler sayılmalıdır.
c)1184 sayılı Yasanın kapsamına giren bir akademinin yukarıdaki (b) bendindegösterilen ölçülere göre üniversite niteliğinde bir kuruluş olup olmadığınınanlaşılması için onun izleyeceği öğretim yöntemi ile birlikte özellikle verdiğidiplomalarla sağlayacağı hakların üniversitelerin verdikleri diplomalarlasağlanan haklara eşit olup olmadığının araştırılması zorunludur.
1184sayılı Yasanın birinci ve ikinci maddeleri uyarınca bu yasa kapsamına girenakademiler, mühendis, mimar, yüksek mühendis ve yüksek mimar yetiştiren yükseköğretim ve araştırma kurumlarıdır. Bu örgütler mühendislik ve mimarlıkmesleklerinde ve bu mesleklerle ilgili konularda öğretim ve araştırma yapanmakina, elektirik, inşaat, mimarlık ve benzeri bölümlerden, enstitü ve bilimselkuruluşlardan oluşmaktadır. Demek ki akademiler mühendislik, mimarlık, yüksekmühendislik ve yüksek mimarlık öğretimi yaparak mühendis, mimar veya yüksekmühendis, yüksek mimar diplomaları veren ve bu alanlarda araştırmalar yapanbirer öğretim ve araştırma kurumu bulundukları için toplumsal açıdan yüksekmühendis ve mimarlık öğretimi yaparak yüksek mühendis ve mimar diplomaları verenİstanbul Teknik Üniversitesi gibi üniversite adı altında kurulmuş kurumlarıngörevlerini yerine getirmektedirler; bu bakımdan üniversite niteliğinde birerkuruluş sayılmaları Anayasa'nın 120 nci maddesi ile gerçekleştirilmek istenilenereğe uygundur. Bunların kuruluşlarında benimsenen ve Üniversiteler Yasasındakikurulların doğrultusunda olarak konulmuş bulunan bir takım kurallar dahi budüşüncenin doğruluğunu ayrıca göstermektedir. Nitekim 1184 sayılı Yasanın 27.maddesinin beşinci fıkrasında (Bu maddede sözü geçen organlardan üniversitesenatosu yerine akademi yönetim kurulu, fakülte profesörler kurulu yerine bölümprofesörler kurulu, fakülte dekanı yerine bölüm başkanı aynı görevleriyaparlar. Bu husus ile ilgili tahsisat ilgili bütçesine konur.) denildiği,altıncı fıkrasında akademilerin öğretim üye ve yardımcılarının özlükdurumlarının 4936 sayılı Üniversiteler Kanunu ile bu Yasaya eklenen veya bunudeğiştiren kurallara bağlı olduğunun yazılı bulunduğu, yine 1184 sayılı Yasanın3. - 7. maddelerinde bölümlerin organları düzenlenirken ÜniversitelerKanunundaki fakültelerin organlarına benzer organlara, 8. - 11. maddelerindeüniversite organlarına benzer organlara ve 12. maddesinde ÜniversitelerarasıKurula benzer bir kurula yer verildiği ve bu organ ve kurallarınüniversitelerdeki benzerlerine tanınan yetkilere yakın yetkilerle donatıldığıgörülmektedir.
Buaçıklamalardan anlaşılıyor ki adları akademi dahi olsa, 1184 sayılı Yasa ilekurulmak istenilen yüksek öğretim kurumları anayasal açıdan üniversite niteliğindebulunan birer örgüttür; kuruluşlariyle işleyişleri de 120. maddedeki kurallaraaykırı olamaz.
ç)1184 sayılı Yasa uyarınca kurulan örgütlerin üniversite niteliğinde örgütlerolduğu yukarıda (c) bendinde açıklanmış bulunduğuna göre, böyle bir örgütünMillî Eğitim Bakanlığına bağlı bulunması hiç bir zaman üniversite özerkliği ilebağdaştırılamaz; çünkü özerklik, az yukarıda bildirildiği gibi Devlet gözetimive denetimi altında olmakla birlikte bir üniversitede görev alacak öğretimüyeleriyle yardımcılarını o üniversitenin ataması ve işten çıkarılmasıyetkisini kapsamaktadır ve Anayasanın değişik 120. maddesi üniversiteleri genelidare örgütü dışında bırakmış olup herhangi bir bakanlığa ya da BakanlarKuruluna bağlılığını öngörmüş değildir. Buna göre maddedeki (Milli EğitimBakanlığına bağlı) deyiminin Anayasa'nın değişik 120. maddesine aykırılığı nedeniyleiptali gerektir.
İlkeceüniversite niteliğinde birer kuruluş olarak benimsenen bu akademilerinAnayasanın değişik 120. maddesi uyarınca hem bilimsel hem yönetimsel özerklikledonatılmış olmaları zorunludur. Bu konuda karara katılan hâkimler arasında birgörüş ayrılığı yoktur. Ancak maddedeki bilimsel sözünün iptali edilmesi gerekipgerekmeyeceği tartışma konusu olmuş ve (bilimsel) sözcüğünün iptali gerektiğisonucuna varılmıştır; çünkü maddede bu sözcük kaldıkça özel Yasanın bukuruluşlara yalnızca bilimsel özerklik tanıyıp onları yönetim özerkliği iledonatmadığı, (bilimsel) sözcüğünün özerkliği sınırlayıcı bir anlama geldiğikolayca savunulabilecektir. Ve böylelikle Anayasaya aykırı bir uygulamanıngerçekleştirilmesi olanak içinde bulunacaktır. İptal kararında ileri sürülengerekçeler göz önünde tutularak böyle bir uygulama önlenemiyecek, gerekçe neolursa olsun, (bilimsel) sözcüğünün iptal dışı bırakılmış olmasınadayanılabilecektir.
Özetlemekgerekirse denilebilir ki (bilimsel) sözcüğü yönetimsel özerkliği ortadankaldıran bir sınırlandırma olarak yorumlanabilecek ve maddenin yazılışı böylebir yoruma elverişli bulunacaktır; imdi bu sözcük dahi iptal edilmelidir.
SaitKoçak, Nuri Ülgenalp, ihsan Ecemiş, Muhittin Gürün, Lütfi Ömerbaş ve ŞevketMüftügil bu görüşe katılmamışlardır.
Maddeninöbür kurallarında Anayasa'ya aykırı bir yön bulunmadığından bunlara yönelenistem reddolunmalıdır.
4-1184 sayılı Yasanın 2 nci maddesinin Anayasaya aykırılığı sorunu :
Bumaddede akademilerin makina elektrik, inşaat, mimarlık ve benzeri bölümlerden,enstitü ve benzeri kuruluşlardan oluştuğu, bu örgütlerin kurulmasının,kaldırılmasının, değiştirilmesinin Millî Eğitim Bakanının onamı ilegerçekleşeceği kurala bağlanmıştır. Yukarıda 3 üncü bentde açıklandığı üzereakademiler üniversite niteliğinde birer örgüt bulunduklarından, bunlarınbölümler enstitüler veya öteki bilimsel kurumları kurup kaldırmalarının kendiyönetimlerini ilgilendirmesi nedeni ile Millî Eğitim Bakanının onamına bağlıtutulması, üniversitelerin yönetim özerkliği ilkesi ile bağdaştırılamaz vebundan ötürü Anayasanın değişik 120. maddesine aykırılık gösterir. Sonuç olarakmaddenin ikinci cümlesinin iptali gerekir.
Maddenin1 inci cümlesinde Anayasa'ya aykırılık bulunmadığından, buna yönelen isteminreddi gereklidir.
5-1184 sayılı Yasanın 7 nci maddesinin Anayasaya aykırılığı sorunu:
Bumaddenin birinci fıkrasında bölüm başkanının bölüm genel kurulunca seçileceğive Millî Eğitim Bakanınca atanacağı, kurala bağlanmıştır. Üniversiteniteliğindeki bir örgütün organlarından birisini görevlendirme işleminin MillîEğitim Bakanlığının iradesi ile tamamlanması yönetime karışma niteliğindebulunduğundan, Anayasanın değişik 120. maddesinin kendi kendini yönetmeilkesine aykırıdır, bundan dolayı fıkradaki (ve Millî Eğitim Bakanlığınca atanır.)kuralı iptal olunmalıdır.
Maddeninöbür kurallarında Anayasa'ya aykırılık bulunmadığından bunlara yönelen istemreddolunmalıdır.
6-1184 sayılı Yasanın 11 inci maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Bumaddenin birinci fıkrasında akademi başkanın aylıklı profesörler arasındaseçileceği ve Millî Eğitim Bakanınca atanacağı kurala bağlanmıştır. Fıkradaki(ve Millî Eğitim Bakanınca atanır.) deyimi yukarıki bentte anılan nedenleAnayasa'nın değişik 120 nci maddesine aykırı olduğundan, bu deyimin iptali gerekir.
Maddeninikinci fıkrasında başkanın görevleri gösterilmektedir. Bu fıkranın (c) bendindeakademi yönetim kurulunca uygun görülen kanun tekliflerini, tüzük veyönetmeliklerle bu kurulca karara bağlanan biçimiyle bütçe, kadro, atama,yükseltme, izin, disiplin ve ödenekle ilgili konuları Millî Eğitim Bakanınınonayına sunmak söz konusudur.
Anayasa'nındeğişik 120 nci maddesi uyarınca üniversiteler veya bu nitelikteki yükseköğretim örgütleri, kamu tüzel kişileridir. Anayasanın 113 üncü maddesigereğince yönetmelik yapmak, kamu tüzel kişilerinin yetkileri içindedir. Kaldıki yönetim özerkliği dahi nesnel nitelikte yönetim kuralları koymak yetkisiniAnayasa ile belli sınırlar içinde, içerir. Bu tür kurallar koymanın bir yolu dayönetmelik düzenlemektir. Yine atama, yükseltme, izin ve disiplin işlerindegeçerli kararlar vermek dahi Anayasa'nın değişik 120 nci maddesindeki yönetimözerkliği ilkesine göre yalnızca bu örgütlerin görevi içindedir. Bu nedenlerleyönetmeliklerin, atama, yükseltme, izin ve disiplin işlemlerinin Millî EğitimBakanının onayına sunulması kuralı Anayasa'nın değişik 320 nci maddesine aykırıbulunmaktadır. Bundan başka bu bent metinde yasalara ilişkin öntasarıların,tüzük taslaklarının, bütçe öntaslaklarının, kadro alınmasına ilişkin önerilerinMillî Eğitim Bakanlığının onayı ile tamamlanacakmış gibi bir yazılışbenimsenmiştir; oysa yasa öntaslaklarının Bakanlar Kurulundan geçtikten sonraTürkiye Büyük Millet Meclisinin kabulü ile yasalaşması, tüzüklerin iseDanıştay'ın incelemesi, ve Bakanlar Kurulunun kabul etmesi ile yapılıpyürürlüğe konulması, bütçe ve kadroya ilişkin istemlerin dahî BakanlarKurulundan geçtikten sonra bütçe ve kadro yasalarının bağlı olduğu kurallaruyarınca Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilmesi, Anayasa'nın değişik 64üncü maddesi ile 91 inci ve sonraki maddeleri, 107 nci maddesi ve değişik 120nci maddesinin yedinci fıkrası gereğidir. Her ne kadar yasa ve tüzüköntaslaklarının bütçe, kadro ve ödenekle ilgili istemlerin herhangi birbakanlık aracılığı ile ilgili yerlere ulaştırılmasında Anayasa'ya aykırılıkdüşünülemez ise de bu bent metninde yalnızca ulaştırmadan değil, onaydan sözedilmekle Anayasa'ya aykırı bir durum yaratılmış bulunmaktadır.
11inci maddenin (c) bendinde atamaya ilişkin bölümünde oybirliği ile sonucavarılmış ise de bendin tümünün iptali gerektiği görüşüne Şahap Arıç, İhsanEcemiş ve Ziya Önel, katılmamışlardır.
Maddeninöteki kurallarında Anayasa'ya aykırılık bulunmadığından, bunlara yönelen istemreddolunmalıdır.
7-1184 sayılı Yasa'nın 12 nci maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Bumadde Akademilerarası Kurulu düzenlemekte ve bunun görev ve yetkilerinibelirlemektedir. Üniversite niteliğinde bulunan kurumların ortaklaşaçalışmalarım düzenleyecek olan böyle bir örgütün bu tür özerk kuruluşlarınyönetimlerine dışardan karışılmasını önleyecek biçimde kurulmuş bulunması,Anayasanın değişik 120 nci maddesi ile tanınan yönetim özerkliği ve bunungereği olan kendi kendini yönetme ilkelerinin dosal bir sonucudur. Oysamaddenin birinci fıkrası uyarınca bu kurula Millî Eğitim Bakanı veya bakanınkurul üyeleri arasından seçeceği kimsenin başkanlık edeceği, kurultoplantılarına Millî Eğitim Bakanının teknik öğretimi yöneten müsteşarı ileTalim ve Terbiye Dairesi Başkanı veya görevlendireceği bir üyenin doğal üyeolarak katılacağı, maddenin ikinci fıkrasında kurulun gerek olağan, gerekseolağanüstü toplantılarını Millî Eğitim Bakanının çağrısı üzerine ve onun uygungöreceği yerde yapacağı ve üçüncü fıkrasının (c) bendinde ise, akademilerde ilkkez görev alacak öğretim üyeleri ve yardımcıları için Kurulun Millî EğitimBakanına önerilerde bulunacağı kuralları ver almıştır. Demek ki anılankurallar, Anayasa'nın değişik 120 nci maddesine aykırı bulunduğundan, bunlarıkapsayan birinci fıkradaki (Bu Kurula Millî Eğitim Bakanı veya bakanın kurulüyeleri arasından seçeceği kimse başkanlık eder. Devlet Mühendislik ve MimarlıkAkademilerarası Kurul toplantılarına Millî Eğitim Bakanının teknik öğretimiidare eden müsteşarı, Talim ve Terbiye Dairesi Başkanı veya görevlendireceğibir üye tabiî üye olarak katılır.) ve ikinci fıkradaki (...Milli EğitimBakanının çağrısı ile uygun göreceği yerde) ve (Millî Eğitim Bakanı tarafından)deyimleri ile üçüncü fıkranın (c) bendindeki (ve Millî Eğitim Bakanına bumüesseselerde ilk olarak görev alacak öğretim üyeleri ve yardımcıları hakkındateklifler yapar.) kuralının iptallerine karar verilmelidir.
Maddeninöteki kurallarında Anayasa'ya aykırılık görülmediğinden, bunlara yönelen istemreddolunmalıdır.
8-1184 sayılı Yasa'nın 20 nci maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu:
Bumaddede profesörlerle doçentlerin açık kadrolara Millî Eğitim Bakanlığıncaatanacakları bildirilmektedir. Akademiler üniversite niteliğinde birer kuruluşsayıldıklarından, Millî Eğitim Bakanının bunların öğretim üyelerini atamayetkisi, Anayasa'nın değişik 120 nci maddesindeki yönetim özerkliği ve bununsonucu olan kendi kendini yönetme ilkelerine aykırı bulunmaktadır. Maddeninyazılışı açısından bir bölümünün iptali ile Anayasaya uygun bir durum gerçekleşmişolamayacağından maddenin tümünün iptali gerekmektedir.
9-1184 sayılı Yasa'nın 21 inci maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Bumaddede Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademilerinde sözleşme ilegörevlendirilecek yabancı profesör ve yabancı uzmanların bölüm profesörlerikurulunun önermesi ve akademi yönetim kurulunun kararı ve Millî EğitimBakanının onamı ile atanacağı kurala bağlanmıştır. Milli Eğitim Bakanının birprofesör, veya uzmanı atama işlemine karışması, Anayasa'nın değişik 120 ncimaddesindeki yönetim özerkliği ve bunun sonucu olan kendi kendini yönetmeilkelerine aykırı bulunduğundan, maddenin birinci cümlesindeki (ve Millî EğitimBakanının onamı) deyiminin iptali gerekmektedir.
Maddedekiöbür kurallarda Anayasa'ya aykırılık görülmediğinden, bunlara yönelen istemreddolunmalıdır.
10-l î 84 sayılı Yasanın 23 ve 24 üncü maddelerinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu:
23üncü maddenin ilk cümlesinde ne gibi durumlarda öğretim 20 görevlisiatabileceği ve bunların nitelikleri, ikinci cümlesinde ise atamanın MillîEğitim Bakanınca yapılacağı, üçüncü cümlesinde de görevlerine son verilmesindeatanmalarındaki yöntemin uygulanacağı 24 üncü maddesinde ise okutmanlarıngörevleri ve atama yöntemleri gösterilmekte ve bunların atanmaları da MillîEğitim Bakanlığına bırakıl maktadır. Öğretim görevlilerinin ve okutmanlarınatanmalarının Bakanlığa bırakılması Anayasa'nın değişik 120 nci maddesindekiyönetin özerkliği ve bunun sonucu olan kendi kendini yönetme ilkelerine aykırıbulunduğundan, her iki madde metnindeki (Millî Eğitim Bakanlığınca)deyimlerinin iptali ve maddelerin bunun dışında kalan kurallarında Anayasa'yaaykırılık görülmediğinden bunlara yönelen istemin reddi gereklidir.
11-1184 sayılı Yasa'nın 28 inci maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Bumaddenin ikinci fıkrasının son cümlesinde yeni açılmış ve açılacak birakademide geçici olarak görevlendirilenlere her türlü alacaklarından ayrıolarak brüt aylıklarının % 50 sinden % 100 e değin verilecek ek ödeneklerinoranlarının Millî Eğitim Bakanlığınca düzenlenecek bir yönetmeliklebelirtileceği kurala bağlanmıştır. Yukarıda, 6 ncı bentte açıklanangerekçelerden ötürü, yönetmenlik düzenlemeye akademilerin kendileri yetkilibulunduklarından, maddedeki bu yetkiyi Milli Eğitim Bakanlığına veren (Millî EğitimBakanlığınca) deyiminin Anayasa'nın 113. ve değişik 120 nci maddelerineaykırılığı yüzünden, iptali gerekmektedir.
Bumaddenin öteki kuralarında Anayasa'ya aykırılık görülmediğinden, bunlarayönelen istem reddolunmalıdır.
12-1184 sayılı Yasa'nın 34 üncü maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Akademilerinyönetim özerkliği ve bunun sonucu olarak kendi kendilerini yönetme yetkisiyledonatılmış birer kuruluş olmaları gerektiğinden ve kendi kendini yönetimyetkisi disiplin cezaları verme yetkisini dahi içerdiğinden, (Yukarıdaki 3/abendi), Akademi Başkanlarına ve Bölüm Başkanlarına disiplin cezası vermeyetkisini Milli Eğitim Bakanına tanıyan 34 üncü madde kuralı, Anayasa'nındeğişik 120 inci maddesine aykırı düştüğü için bu maddenin iptaline kararverilmelidir.
13-1184 sayılı Yasa'nın 36 ncı maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Bumaddede, Akademi öğretim üyeleri ve yardımcılarının görevleri dolayısiyle veyagörevleri sırasında işledikleri suçlardan ötürü memurların yargılanmasınailişkin Yasa gereğince ilk soruşturmanın Akademi Başkanının öğretim üyeleriarasından seçeceği bir veya üç soruşturmacı tarafından yapılacağı, başkanlaryönünden soruşturma yapacak kişileri Millî Eğitim Bakanının atayacağı ve bukonudaki fezlekenin Millî Eğitim Bakanınca Danıştay'a gönderileceği,yargılamanın gerekliliğine veya gereksizliğine Danıştay'ın ilgili dairesincekarar verileceği, bu kararlara karşı ilgililerce veya Millî Eğitim Bakanıncaileri sürülecek itirazların Danıştay Genel Kurulunca incelenip kararabağlanacağı kuralları yer almıştır.
MillîEğitim Bakanının başkanlar için yapılacak soruşturma ile görevli kimseleriataması ve soruşturma sonunda fezlekeyi Danıştay'a göndermesi, özerklik iledonatılması gerekli Akademilerin yönetim işlerine karışma niteliğinde birerişlem bulunduğundan, Anayasa'nın değişik 120 inci maddesine ay kındır. Bundandolayı tartışma konusu maddenin (Başkanlar hakkında yapılacak soruşturmamuhakkiklerini Millî Eğitim Bakanı tayin eder. Bu husustaki fezleke, MillîEğitim Bakanı tarafından Danıştay'a gönderilir.) kuralının iptaline kararverilmelidir.
Maddeninson cümlesindeki Danıştay Dairesinin kararlarına karşı Millî Eğitim Bakanıncaitiraz edilebilmesi kuralı özerk üniversite niteliğindeki örgütün işlerine karışmadurumunu yaratan bir kural olmayıp Anayasa'nın değişik 120. maddesinin üçüncüfıkrasında öngörülen Devletin gözetim ve denetim yetkisinin sınırlan içindekalan bir nitelik göstermektedir ve bundan ötürü Anayasa'ya aykırı değildir;çünkü itiraz üzerine yapılacak işlemde Bakanlığın iradesinin şu veya bu biçimdebir etkisi olmayacaktır.
Maddedekiöteki kurallarda da Anayasa'ya aykırılık bulunmadığından, bunlara yönelen istemreddolunmalıdır.
14-1184 sayılı Yasa'nın 44 üncü maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Bumaddenin ilk fıkrasının birinci cümlesinde, Akademiler öğretim kuruluüyelerinin bilimsel çalışmalar, araştırmalar ya da dersleri ile ilgiliaraçların seçilmesi ve sağlanması için yurt içinde ve dışında inceleme gezileriyapmak ile görevlendirilebilecekleri, bu işlemin bölüm Profesörler kurulukararı, Akademi Yönetim Kurulunun önerisi ve Millî Eğitim Bakanının uygunbulması ile yapılacağı bildirilmektedir. Millî Eğitim Bakanının uygun bulmayetkisi Akademinin özerkliği ve bunun sonucu olarak kendi kendisini yönetmesiilkeleri ile bağdaştırılamayacağından Anayasa'nın değişik 120 inci maddesineaykırı bulunmaktadır; bundan dolayı cümledeki (Teklifi ve Millî EğitiniBakanlığının) deyimi iptal edilmelidir.
Maddeninbirinci fıkrasının üçüncü cümlesinde yurt dışına gönderilecek öğretim üyelerineödenecek gündeliklerin Akademi Yönetim Kurulunun önerisi üzerine Millî EğitimBakanlığınca belirtileceği ve maddenin ikinci fıkrasının ikinci cümlesinde deakademi öğretim üyesi ve yardımcılarının Millî Eğitim Bakanınca başkaakademilerde görevlendirilebileceği kurala bağlanmıştır. Millî Eğitim Bakanınatanınan bu yetkiler, akademilerin yönetim işlerine karışma niteliğindebulunduklarından Anayasa'nın değişik 120. maddesine aykırıdırlar ve buyetkilere ilişkin kuralların iptali gerekir.
Maddeninöteki kurallarında Anayasa'ya aykırılık bulunmadığından, bunlara yönelen istemreddolunmalıdır.
15-1134 sayılı Yasanın 46. maddesinin Anayasa'ya aykılığı sorunu :
Bumaddede akademi görevlilerine izin verme yetkisi düzenlenmiş ve bu aradaakademi başkanlarına Millî Eğitim Bakanınca izin verilmesi öngörülmüştür. Oysabir görevliye izin verme, yönetim özerkliği ile donatılmış olması gerekli birörgütün yetkisine giren yönetim işlerindendir. Demek ki Milli Eğitim Bakanınatanınan başkanlara izin verme yetkisine ilişkin kural, Anayasa'nın değişik 120.maddesindeki yönetim özerkliği ve bunun sonucu olarak kendi kendini yönetmeilkelerine aykırıdır ve bu yüzden iptal edilmelidir. Maddenin ötekikurallarında Anayasa'ya aykırılık görülmediğinden, bunlara yönelen istemreddolunmalıdır.
16-1184 sayılı Yasanın 50. maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Bumaddede yeni açılacak olan ya da henüz gelişmemiş olan akademilerinyönetimlerinin, bakımsız çalışabilecek duruma gelinceye değin Millî EğitimBakanlığınca öteki Akademilerden birine verileceği, bu tür akademilerinbağımsız çalışmaya başlamalarının ise ancak her bölümünde en az üç profesörünbulunması, Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademilerarası Kurulun bu yönükararlaştırılması ve bu kararın Millî Eğitim Bakanınca onanması sonucundagerçekleşebileceği belirlenmektedir. Kurulmakla olan veya gelişmemiş bulunanbir akademinin yönetiminin Milli Eğitim Bakanlığınca başka bir akademiyeverilmesi yetkisi, hem kurulmakta olan akademinin hem de kendisine görevverilen akademinin yönetim işlerine karışma niteliğini gösterdiğinden,Anayasa'nın değişik 120. maddesindeki yönetim özerkliği ve bunun .sonucu olarakkendi kendini yönetme ilkelerine aykırı bulunduğu gibi Akademilerarası Kurulunbir akademinin bağımsız çalışabileceği yollu kararının Millî EğitimBakanlığınca onanması yetkisi dahi, hem başlı başına yönetime geçecekakademinin hem de Akademilerarası Kurulun işlerine ve yetkilerine karışmaniteliğini göstermekte ve bu bakımdan Anayasa'nın değişik 120. maddesindekiyönetim özerkliği ve bunun sonucu olan kendi kendini yönetme ilkelerine aykırıbulunmaktadır.
Açıklanannedenlerden ötürü tartışma konusu 50. maddede Millî Eğitim Bakanlığına tanınanyetkilere ilişkin kuralların Anayasa'ya aykırı olduğuna ve iptallerine kararverilmelidir.
Maddeninöteki kurallarında Anayasa'ya aykırılık görülmediğinden, bunlara yönelen istem,reddolunmalıdır.
17-1184 sayılı Yasanın 54. maddesinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Bumadde uyarınca, 1184 sayılı Yasanın yeniden düzenlenmesini öngördüğü tüzük veyönetmeliklerle Akademilerarası Kurul kararlarının Millî Eşitim Bakanlığınınincelemesinden ve onanımdan geçtikten sonra yürürlüğe girmesi zorunludur.
Yukarıda6 sayılı bentte tartışma konusu edilen Yasanın 11. maddesinin Anayasa'yaaykırılığı sorunu incelenirken belirtildiği gibi tüzüklerin yapılmasıAnayasa'nın 107. maddesi gereğince Danıştay ve Bakanlar Kumlunun yetkileriiçine girdiğinden ve yönetmeliklerin yapılması dahi Anayasa'nın değişik 120. ve113. maddeleri uyarınca akademilerin kendi yetkileri içinde bulunmasıgerektiğinden, bu maddede tüzük ve yönetmelikler konusunda Bakanlığa yetkitanınması, Anayasa'ya aykırıdır.
Akademilerarası Kurulun kararlarının Millî Eğitim Bakanlığının inceleme ve onanımdansonra yürürlüğe girmesi de, Bakanlığın özerklikle donatılması gerekliakademilerin yönetim işlerine karışması niteliğini göstermesinden dolayı,yukarıda 7 sayılı bentte 1184 sayılı Yasanın 12. maddesi incelenirkenbelirtildiği üzere, Anayasa'nın değişik 120. maddesine aykırıdır.
Açıklanangerekçelere göre maddenin tümü iptal edilmelidir.
18-1184 sayılı Yasanın 3., 4., 5., 6, 8,, 9, 10., 13,, 14., 15., 16., 17., 18.,19., 22.; 25. 26., 27., 29., 30., 31, 32., 33., 35., 37., 38, 39,40, 41, 42, 43;, 45,47.. 48, 49., 51, 52, 53, 55, 56. ve geçici 1., 2, 3, 4..5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13. maddelerinin Anayasa'ya aykırılığı sorunu :
Yukarıdakibentlerde açıklanan gerekçelerle o bentlerde gösterilen kuralların iptalisonunda 1184 sayılı Yasa konusu Akademilerin kuruluş ve işleyişleri Anayasa'yaaykırı olmaktan çıkmış ve bu bendin başlığında sayılan maddelerdeki kurallarnitelikçe Anayasa'ya aykırı görülmemiş bulundukları için, bunların iptalineyönelen istemin reddi gerekmiştir.
Ancakbunlardan aşağıda anılan maddeler kuralları üzerinde ayrıca açıklamada bulunmakgerekli görülmüştür :
Yasanın10. maddesinde Akademi yönetim Kurullarının kuruluşları ile görevlerigösterilmiştir. Görevlere ilişkin ikinci fıkranın (a) bendinde kanun, tüzük,genel kurul önerileri ve yönetmelik kuralları ile (Devlet Mühendislik veMimarlık Akademilerarası Kurul) kararlarının yerine getirilmesini sağlayacakkarar ve tedbirleri almak görevi yer almıştır. Bu kurala göre DevletMühendislik ve Mimarlık Akademilearası Kurul akademileri bağlayıcı niteliktebir takım kararlar verecektir. Akademilerin Anayasa'nın değişik 120. maddesikurallarına bağlı üniversite niteliğinde, başka deyimle özerk birer kuruluşolması ilkesi ile söz konusu bağlayıcı kararlara uyma yükümünün bağdaştırılmasıilk bakışta olanaksız gibi görünmektedir. Ancak üniversitelere ya da üniversiteniteliğindeki örgütlere tanınan yönetim ve bilim özerkliğiyle bunun sonucu olankendi kendini yönetme yetkisinin ereği, yukarıda (3/a bendi) belirtildiğiüzere, bu kuruluşların yalnızca bilimin nesnel ölçülerine ve kalkınma plânıilkelerine göre öğretim ve araştırma yapmaları ve adam yetiştirmeleri olduğu,böyle bir çalışmanın ise akademilerin tümünde gerçekten uyumlu olarak veemeklerin ve akçalı kaynakların savrulup saçılmasına yol açmayacak bir çalışmadüzeninin benimsenmesine bağlı bulunduğu gözönünde tutulunca, Yasanın 12.maddesindeki Akademilerarası Kurulu Anayasa'ya aykırı kılan kurallarıniptalleri üzerine, herbiri özerk akademilerin temsilcilerinden oluşan bir kuruldurumuna giren böyle bir organın bunları bağlayıcı kararlar vermesi,Anayasa'nın değişik 120. maddesindeki ilkelere aykırı bir durum yaratmaz; tamtersine bu ilkelerin konulması ile sürüülen ereğin gerçekleşmesi yolunda dahaetkin bir tedbir olabilir. Şurası da belirtilmelidir ki Akademilerarası Kurulcaverilen bağlayıcı bir kararın hukuka ya da işin gereklerine aykırı bulunmasıdurumunda herhangi bir akademinin dâva açarak bunu iptal ettirme yetkisiAnayasa'nın değişik 114. maddesinin birinci fıkrasındaki (İdarenin her türlüeylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır.) kuralı gereğince vardır ve bukonuda Danıştay Kanununun ilgili kuralları uygulama yeri bulur.
Yasanın38.- 43. maddelerinde akademilerin akçalı işlerine ilişkin kurallarkonulmuştur. Bunlardan 39. maddede akademilerin bütçesinin Millî EğitimBakanlığı bütçesi içinde ayrı bir başlık altında gösterilmesi öngörülmüştür.Anayasa'nın değişik 120. maddesinin altıncı fıkrasında üniversitelerinbütçelerinin genel ve katma bütçelerin bağlı olduğu esaslara uygun olarakyürürlüğe konulacağı ve denetleneceği ilkesi benimsenmiştir. Buna göre birakademi bütçesinin genel bütçesinin bir parçası olan bir Bakanlık bütçesiiçinde ve ayrı bir başlık altında yer almasında Anayasa'ya aykırılıkdüşünülemez; yeter ki, ita amiri Akademi içinde bir görevli olsun, Yasanın 40.maddesinde akademilere döner sermaye verileceği belirlendikten sonra gerek bumaddede gerekse 41. maddede döner sermaye çalışmalarına katılacak kimselerinçalışma karşılıklarının ödenme biçiminin, döner sermayeye ilişkin ötekiişlemlerin, elde edilecek kazançlar konusunda ne yapılacağının ve dönersermayenin saymanlık, alım, satım ve harcama yöntemlerinin Maliye ve MillîEğitim Bakanlıklarınca birlikte düzenlenecek yönetmeliklere göre yürütüleceğikurala bağlanmıştır. Bu yönetmelikler bütçe konularını ilgilendirdikleri içinyapılmalarına Maliye ve Millî Eğitim Bakanlıklarının katılmaları Anayasa'nın azönce alınan değişik 120. maddesinin altıncı fıkrası kuralı gereğidir ve bubakımdan bu bakanlıkların yönetmelik çalışmalarına katılmalarında Anayasa'yaaykırılık yoktur. Ancak yönetim özerkliği ile donatılması gerekli birer tüzel kişiolan akademilerin dahi bu yönetmelik çalışmalarına katılmaları gerekli ise debu eksiklik nedeni ile Anayasa'ya uygun bulunan kuralın iptali yönünegidilmemiştir; çünkü iptal için Anayasa'ya aykırı bir kuralın var olması anailkedir.
Geçicimaddelerde, eski kuruluşların yerine 1184 sayılı Yasanın öngördüğü biçimdekuruluşların geçmesi sırasında kamu işlerinin aksamadan yürütülmesini sağlayanbir takım kurallara yer verilmiştir. Sürekli nitelikte bulunan kamu işlerinindüzen değişikliği bile olsa aksamadan yürütülmesi Anayasa düzeninin dayandığıtemel ilkelerden bulunduğu için, bu ereği sağlayacak nitelikteki kurallardaAnayasa'ya aykırılık görülmemiştir.
Buarada geçici 4. ve 5. maddeler ile biç tokun koşullar altında bir takımgörevlilere profesörlük ve doçentlik sanları verilmekte ise de bu sanlarYasanın yürürlüğe girdiği zaman öngördüğü biçimdeki akademiler açısındanprofesörlük ve doçentlik sanları olduğundan bunların verilmesinde Anayasa'yaaykırılık bulunmamıştır.
Geçici6., 7, ve 8. maddelerde getirilen düzenlemeler dahi Yasanın yürürlüğe girdiğizamandaki akademileri erek edindiğinden bunlarda da Anayasa'ya aykırılıkyoktur.
D-SONUÇ :
22/5/1969günlü, 1184 sayılı Devlet Mühendislik ve Mimarlık Akademileri Kanununun:
1-Birinci maddesinin birinci fıkrasındaki (Millî Eğitim Bakanlığına bağlı,bilimsel) deyiminin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve iptaline, (Millî EğitimBakanlığına bağlı) deyiminde oybirliğiyle, (Bilimsel) deyiminde Sait Koçak,Nuri Ülgenalp, İhsan Ecemiş, Muhittin Gürün, Lütfi Ömerbaş ve ŞevketMüftügil'in karşıoyları ile ve oyçokluğu ile; dâvanın maddenin ötekikurallarına yönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
2-İkinci maddesinin son cümlesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve iptaline vedâvanın maddenin öteki kurallarına yönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
3-Üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı, sekizinci, dokuzuncu, onuncu, onüçüncü,ondördüncü, onbeşinci, onaltıncı, onyedinci, onsekizinci, ondokuzuncu,yirmiikinci, yirmibeşinci, yirmialtıncı, yirmiyedinci, yirmidokuzuncu,otuzuncu, otuzbirinci, otuzikinci, otuzüçüncü, otuzbeşinci, otuzyedinci,otuzsekininci, otuzdokuzuncu, kırkıncı, kırkbirinci, kırkikinikinci,kırküçüncü, kırkbeşinci, kırkyedinci, kırksekizinci, kırkdokuzuncu,ellibirinci, elliikinci, elliüçüncü, ellibeşinci, ellialtıncı ve geçicibirinci, ikinci, üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı, yedinci, sekizinci,dokuzuncu, onuncu, onbirinci. onikinci onüçüncü maddelerinin Anayasaya aykırıolmadığına ve dâvanın bu maddelere yönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
4-Yedinci maddesinin birinci fıkrasındaki (ve Millî Eğitim Bakanınca atanır.)kuralının Anayasaya aykırı olduğuna ve iptaline ve dâvanın maddenin ötekikurallarına yönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
5-Onbirinci maddesinin birinci fıkrasındaki (ve Millî Eğitim Bakanınca atanır.)kuralının ve (c) bendinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve iptaline atamakuralında oybirliğiyle, (c) bendinde bu bendin bir bölümünün iptali gerektiğigörüşünde olan Şahap Arıç, İhsan Ecemiş ile Ziya Önel'in karşıoyları ile vedâvanın maddedeki öteki kurallara yönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
6-A) Onikinci maddesinin birinci fıkrasındaki (Bu kurula Millî Eğitim Bakanı veyabakanın kurul üyeleri arasından seçeceği kimse başkanlık eder. Devlet Mühendislikve Mimarlık Akademilerarası Kurul toplantılarına Millî Eğitim Bakanının TeknikÖğretimi idare eden müsteşarı, Talim ve Terbiye Dairesi Başkanı veyagörevlendireceği bir üye tabiî üye olarak katılır.) kuralının ve ikincifıkrasındaki (.......... Millî Eğitim Bakanının çağrısı ile uygun göreceğiyerde) ve (Millî Eğitim Bakanı tarafından) deyimlerinin Anayasaya aykırıolduğuna ve iptaline oybirliğiyle;
B)(c) bendindeki (ve Millî Eğitim Bakanına bu müesseselerde ilk olarak görevalacak öğretim üyeleri ve yardımcıları hakkında teklifler yapar) kuralınınAnayasa'ya aykırı olduğuna ve iptaline oybirliğiyle;
C)Dâvanın maddenin öteki kurallarına yönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
7-Yirminci maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve iptaline oybirliğiyle;
8-Yirmibirinci maddesindeki (ve Millî Eğitim Bakanlığının onamı) deyimininAnayasaya aykırı olduğuna ve iptaline ve dâvanın bu maddenin öteki kurallarınayönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
9-Yirmiüçüncü ve yirmidördüncü maddelerindeki (Millî Eğitim Bakanlığınca)deyimlerinin Anayasaya aykırı olduğuna ve iptaline ve dâvanın bu maddelerinöteki kurallarına yönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
10-Yirmisekizinci maddesinin son fıkrasındaki (Millî Eğitim Bakanlığınca)deyiminin Anayasaya aykırı olduğuna ve iptaline ve davanın bu maddenin ötekikurallarına yönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
11-Otuzdördüncü maddesinin Anayasaya aykırı olduğuna ve iptaline oybirliğiyle;
12-Otuzaltıncı maddesindeki (Başkanlar hakkında yapılacak soruşturma muhakkikleriniMillî Eğitim Bakanı tayin eder. Bu husustaki fezleke, Millî Eğitim Bakanıtarafından Danıştaya gönderilir.) kuralının Anayasaya aykırı olduğuna veiptaline ve dâvanın bu maddenin öteki kurallarına yönelen bölümünün reddineoybirliğiyle;
13-Kırkdördüncü maddesinin birinci fıkrasındaki (teklifi ve Millî EğitimBakanlığının) deyiminin ve gündelikler konusunda Millî Eğitim Bakanına verilenyetkiye ilişkin kural ile ikinci fıkrasında başka yerde görevlendirme konusundaMillî Eğitim Bakanına tanınan yetkiye ilişkin kuralın Anayasaya aykırı olduğunave iptaline ve dâvanın bu maddenin öteki kurallarına yönelen bölümünün reddineoybirliğiyle;
14-Kırkaltıncı maddesindeki başkanların izinlerinin Millî Eğitim Bakanlığıncaverileceğine ilişkin kuralın Anayasaya aykırı olduğuna ve iptaline ve dâvanınbu maddenin öteki kurallarına yönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;
15-Ellinci maddesindeki Millî Eğitim Bakanına tanınan yetkilere ilişkin kurallarınAnayasaya aykırı olduğuna ve iptaline ve dâvanın bu maddenin öteki kurallarınayönelen bölümünün reddine oybirliğiyle;;
16-Ellidördüncü maddesinin Anayasaya aykırı olduğuna ve iptaline oybirliğiyle;
4/5/1972gününde karar verildi.
Başkan
Muhittin Taylan
Başkanvekili
Avni Givda
Üye
Fazıl Uluocak
Üye
Sait Koçak
Üye
Nuri Ülgenalp
Üye
Şahap Arıç
Üye
İhsan Ecemiş
Üye
Recai Seçkin
Üye
Ahmet Akar
Üye
Ziya Önel
Üye
Kâni Vrana
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
Üye
Şevket Müftügil
Üye
Ahmet H. Boyacıoğlu
KARŞIOYYAZISI
l-12/10/1971 gününde verilen geri bırakma karan :
Anayasanın120. maddesine 20/9/1971 günlü, 1488 sayılı Yasanın getirdiği değişikliklerdendâva konusu ilgilendirmesi olasılığı bulunan yalnızca yeni metindeki"üniversitelerin Devletin gözetim ve denetimi altında olması"ilkesidir. Bu, uzun incelemeleri gerektirmiyen, niteliği açık, kapsamı bellibir kavram olmakla birlikte esasen Anayasa'nın değişik 120.. maddesinin beşincifıkrası kuralına göre "üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetimhakkını kullanma usulleri" kanunla düzenleneceğinden, böyle bir kanun dahenüz çıkmamış olduğundan üzerinde bu gün için uzun uzadıya durulmasının vekonunun Raportörlükçe yeniden incelenmesinin yeri ve değişikliğin dâvanın hemenele alınmasına engellik edecek yanı yoktur.
2-Sözlü açıklamaların dinlenmesi konusunda 11/1/1972 gününde verilen karar :
Davadilekçesi, ek dilekçe ve Raportörlükçe düzenlenen ayrıntılı raporlar konuyugereği gibi aydınlattığı gibi Anayasa'nın 120. maddesindeki dâvayıilgilendirmesi olasılığı bulunan değişiklik, yukarıda belirtildiği üzere, yeniaçıklamaları zorunlu kılacak bir nitelikte bulunmadığından davacının ve MillîEğitim Bakanlığının sözlü açıklamalarının dinlenmesine karar verilmesi yerindedeğildir.
3-Sonuç :
1969/52esas sayılı işin incelenmesi sırasında verilen ve 1969 yılında açılmış önemlibir dâvanın büsbütün gecikmesine yol açmaktan başka sonucu olmayacağı bellibulunan 12/10/1971 ve 11/1/1972 günlü ara kararlarına yukarıda yazılıgerekçelerle karşıyım.
Başkanvekili
Avni Givda
KARŞIOYYAZISI
1.Dâvanın açılmasından sonra Anayasa'da yapılan değişildik nedeni ileRaportörlükçe yeniden inceleme yapılması, ek rapor alınması gerekipgerekmediği:
Anayasa'nın120. maddesinin, dâvanın açılmasından sonra 20/9/l971 gününde değiştirilmişolması nedeni ile Raportörlükçe yeniden incelenip ek rapor düzenlenmesine gerekbulunmadığı kanısındayım. Zira, evvelce Raportörlükçe esas yönünden incelemeyapılmış, rapor hazırlanmış, gereken hususlar tespit edilmiştir. Dâvanındayanağı olan Anayasa'nın 120. maddesinin değiştirilmiş bulunması karşısındadeğişen hükümlere göre takdir hakkını kullanıp dâvanın halli AnayasaMahkemesine aittir. Bu nedenle işin yeniden Raportörlükçe incelenmesi herhangibir yarar sağlamayacak, işi geciktirecektir. Bu nedenlerle yeniden incelemekararına karşıyım.
II.Esasa ilişkin karşıoyum :
1184sayılı Yasanın 11. maddesinin ikinci fıkrasının (c) bendi hükümlerininAnayasa'ya aykırılığı sorunu :
Sözügeçen 11. maddenin ikinci fıkrasında Başkanın görevleri gösterilirken bufıkranın (c) bendinde "Akademi Yönetim Kurulunca uygun görülen kanuntekliflerini tüzük ve yönetmeliklerle bu kurulca karara bağlanan biçimle bütçe,kadro, atama, yükseltme, izin, disiplin ve ödenekle ilgili konuları MillîEğitim Bakanının onayına sunmak" Başkanın görevleri arasında olduğugösterilmiştir.
Karardaçoğunlukça, bu konuya ilişkin olan gerekçelere dayanılarak iptal konusu (c)bendinde yer alan hususların Millî Eğitim Bakanının onayına sunulması özerklikilkesini ihlâl edici, Anayasa'ya aykırı görülmüş ve bu bendin tümünün iptalinekarar verilmiştir.
İptalkonusu (c) bendindeki atama hükmü hariç diğer hükümlerin tamamının iptaligörüşüne katılmıyorum. Zira :
Anayasa'nındeğişik 120. maddesinde yer alan özerklik ilkesi, niteliği itibariyle, maddenindeğişmeden önceki metnindeki anlamda bir özerklik değildir. Değişik 120.maddenin birinci fıkrasında "üniversite özerkliği bu maddede belirtilenhükümler içinde uygulanır" denilmek suretiyle bu maddede gösterilen kayıtve şartlara bağlı bir özerklik kasdedilmiştir. İşte bu özerkliğin anlamını veşümulünü 120. maddenin tümünde yer alan hükümler tayin etmektedir. Buhükümlerden birisi "üniversiteler Devletin gözetimi ve denetimi altındakendileri tarafından seçilen organları eliyle yönetilir." İlkesidir.Yönetimdeki Devletin gözetim ve denetim hakkı, üniversitelerin yönetimine aittasarrufların bizzat Devlet tarafından yapılmasını gerektirmediği kuşkusuzdur.Örneğin, Millî Eğitim Bakanına kanunla, görevden, çıkarma yetkisi tanımakyönetime ait bir tasarrufun bizzat kullanılması durumunu teşkil eder veözerklik ilkesine aykırı düşer. Keza, iptal konusu kanunda yer alan atamatasarruflarının Millî Eğitim Bakanının onayına tabi tutulması durumunun,gözetim ve denetimin anlam ve şümulü dışında kaldığı da açıktır. Atamaişleminin onaya tabi tutulması, üniversite niteliğindeki bu örgütün yapacağıseçimleri kabul etmemek yetkisini dahi verir. Bu ise Anayasa'nın üniversiteyeaçıkça tanıdığı seçme hakkının bertaraf eder ki atamaların onaya tabi tutulmasıözerklik ilkesine aykırı düşer.
Ancak,Devletin üniversite yönetimini gözetim ve denetim hakkı, yönetime ait tasarrufubizzat Devletin yapması niteliğinde olmamak kaydı ile, üniversitelere tanınanyönetime ait görev ve yetkilerin neler olduğu ve bunların kullanma ve usul veşekillerini kanunla göstermek yetkisini kanun koyucuya bahşeder. Bu sonuç,üniversitelerin yönetiminin Devletin gözetim ve denetimine tabi olduğuhakkındaki anayasal ilkenin bir sonucu olduğu gibi, Anayasa'nın 120. maddesininbesinci fıkrası hükmünün de gereğidir. Zira, sözü geçen beşinci fıkrada"üniversitelerin kuruluş ve işleyişleri, organları ve bunların görev veyetkileri ve üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkınıkullanma usulleri ve üniversite organlarının sorumluluğu ......... Kanunladüzenlenir." denilmek suretiyle bu yetki kanun koyucuya tanınmıştır. Bufıkradaki yetkiler özerkliği sınırlayan hükümlerdendir. Kanun koyucu da buyetkiye dayanarak iptal konusu (c) bendi hükümlerini koymuş ve üniversiteniteliğindeki bu yüksek öğretim örgütünün görev ve yetkilerini bu bend içindekihükümler şeklinde tespit etmiştir. Bu bend hükümlerinin tamamı Devletinüniversite yönetimine ait işleri bizzat yapması niteliğinde olmadığından (c)bendindeki bu hükümlerin tamamının özerklik ilkesine aykırı düşeceği kabuledilememek gerekir. Anayasa'nın 120. maddesi ile zaten kayıtlara tabi birözerklik kabul edilmiştir. Bu kayıtlardan birisi de 120, maddenin beşinci fıkrasındakikayıtlardır. Aksi görüşümün kabulü halinde, Devletin üniversitelerinyönetiminde haiz olduğu gözetim ve denetim hakkının kullanılmasına imkanbulunmayacaktır. Anayasa koyucunun ise Devlete uygulama olanağı bulunmayan birgözetim ve denetim hakkı tanımış olacağı da düşünülemez.
Bunedenlerle çoğunluğun iptal konusu (c) bendinin tamamının iptali kararınakarşıyım.
Üye
Şahap Arıç
KARŞIOYYAZISI
l-İnceleme konusu 1. maddenin 1. fıkrasındaki (Bilimsel) kelimesi, bu kelimekanunda kaldıkça idarî özerkliğin tanınmadığı anlamına geleceği düşüncesiyleiptal edilmiştir.
Birkez,kuruluşun bilimsel özerkliğe sahip olması Anayasa gereği olduğuna göre kanundabu kelimenin yer almış olmasında Anayasa ya aykırılık söz konusu olamaz vekanunda idarî özerkliğin de ayrıca bir kelime ile belirtilmemesi, bir bakımaeksiklik sayılsa bile, Anayasaya uygun bir kelimenin iptaline sebep teşkiletmez.
Öteyandan idarî veya bilimsel özerkliğin tanınıp tanınmadığına bu kelimelerdençok, kanunun tüm hükümlerine bakarak hükmetmek gerekeceğine, bu kelimelerinkanunda ayrıca yer almamış olması idari özerklikle bağdaşmayan hükümleriniptaline bir engel teşkil etmiyeceğine göre (Bilimsel) kelimesinin iptaligerekmez.
2-Kanunun 11. maddesinin (c) bendindeki yasa, tüzük, bütçe, kadro ve ödeneklereilişkin hususların Millî Eğitim Bakanının onayına sunulacağına dair hükümde,Anayasa'nın 120. maddesinin tanıdığı yetki ve özerkliğe dokunan bir yönolmadığı gibi, burada sözü geçen onayın, bu konulardaki Anayasa ve ilgilikanunlar hükümleri ile çelişen, ve onları ortadan kaldırmaya yönelen birniteliği de yoktur. Bir aracılık olarak ise Anayasa'nın 120. maddesinintanıdığı Devlet gözetim ve denetimin sınırları içinde kalmaktadır.
Busebeplerle kararın bu yönlere ilişkin bölümlerine karşıyım.
Üye
İhsan Ecemiş
KARŞIOYYAZISI
1184sayılı Yasanın 11. maddesinin C bendi hükmüne ilişkin Sayın Şahap Arıç'ınkarşıoy yazısındaki düşüncelere katılıyorum.
Üye
Ziya Önel
KARŞIOYYAZISI
1-Yukarıki kararın (E - esasın incelenmesi) bölümünün 2 işaretli bendinde yerolan ve Yasanın tümünün Anayasa'ya aykırı bulunduğuna ilişkin olan iddianınincelenmesinde uygulanacak usulü belirten görüş doğru değildir. Zira bu konu,kararın (Ç - ilk inceleme) bölümünün 2 işaretli bendinde tartışılan sorunundeğişik biçimde tekrar edilmesinden ibaret olup bu husustaki düşüncelerimingerekçesi ise sözü geçen bendin içinde yazılı bulunduğundan, burada tekrarıgereksiz bulunmuştur.
2-Anayasa Mahkemesinin Anayasa ile belli edilen görevlerinden birisi, dâva veyaitiraz halinde Anayasa'ya aykırı hükümlerin iptaline karar verilmesindenibarettir. Anayasa'ya uygun hükümlerin iptali konusunda Mahkememize her hangibir görev ve yetki verilmiş değildir.
Halbukiyukarıki kararın (D - sonuç) bölümünün I işaretli bendi ile, 1184 sayılıKanunun 1. maddesinin birinci fıkrasında yer alan ve akademilerin niteliğinigösteren (Bilimsel) deyiminin iptaline karar verilmiş ve bu sonucun gerekçeside kararın (E - esasın incelenmesi) bölümünün 3 işaretli bendinde ve özelliklebu bendin Ç fıkrasında gösterilmiştir. Gerekçeye göre (Bilimsel) deyimininiptal nedenini, bu sözcüğün özerkliği sınırlayıcı bir anlama alınabileceğikuşkusunun teşkil ettiği görülmektedir.
Üniversitelerin,Anayasa'nın 120. maddesinin, 1488 sayılı Kanunla değiştirilmeden hem önceki vehem de sonraki metnine göre (Bilimsel) ve (İdarî) özerkliğe sahip kamukuruluşları olduğunda ve bu özerkliklerin, bu maddede belirtilen esaslar vesınırlar içinde uygulanacağında şüphe yoktur.
Şuhale göre 1184 sayılı Kanunun 1. maddesinde yer alan (Bilimsel) özerklikdeyimi, Anayasa'ya aykırılık şöyle dursun, aksine tamamen uygun bir hükmügetirdiğinden iptaline karar verilmesi mümkün değildir.
Budeyimin madde de yer almasının yönetim özerkliği ile üniversiteyi donatmadığıve bu açıdan özerkliği sınırlayıcı bir anlam getirdiği görüşüne gelince:
Maddeiçinde (Yönetim özerkliği) deyiminin yer almamış olması, öne sürüldüğü gibi, bukonuda bir sınırlama sonucunu doğuramaz. Zira bu nitelikteki sınırlamalar ancakkanun içinde yer verilen hükümlerle yapılabilir. Esasen Anayasa'nın 120.maddesine göre üniversite özerkliği sınırsız değildir. Sınırları o madde içindebelirtilmiştir. Şayet 1184 sayılı Kanun, çeşitli maddelerindeki hükümleriyle Anayasa'nın120. maddesindeki sınırların ötesinde bir takım sınırlamalar getirmişse ancakbunlar Anayasa'ya aykırı olur. Yoksa idari özerkliğin kanun içinde bir deyimolarak yer alması veya almaması önem taşımaz. Bu açıdan madde içinde sadece(Bilimsel Özerklik) deyimine yer verilmiş olması, kanunda başkaca sınırlamayoksa, Anayasa'nın 120. maddesindeki özerkliğe, bu arada idarî özerkliğe, birsınır getirme sonucunu doğuramaz.
Bunedenlerle Anayasa'ya uygunluğu pek açık olan (Bilimsel) deyiminin iptaline kararvermeye Anayasa Mahkemesi yetkili olmadığından kararın buna ilişkin bölümünekarşıyım.
Üye
Muhittin Gürün
SayınMuhittin Gürün'ün yukarıda yazılı karşıoy yazısının ikinci kısmındaki görüşüneaynen katılıyorum.
Üye
Nuri Ülgenalp
KARŞIOYYAZISI
Dâvadilekçesinde; iptal nedenleri yeterli bir şekilde açıklanmış bulunduğundan,sözlü açıklamada ayrıca davacının tekrar dinlenmesine, bu dâvada, yer olmadığıdüşüncesindeyim. Aksi yönde beliren çoğunluk görüşüne bu gerekçe ilekatılıyorum.
Üye
Şevket Müftügil