Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1969/65, K.1970/16 Sayılı Karar - 24/03/1970

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas sayısı:1969/65

Karar sayısı:1970/16

Karar günü:24/3/1970

Resmi Gazete tarih/sayı:21.7.1970/13555

İtirazyoluna başvuran : Danıştay Sekizinci Dairesi

İtirazınkonusu : 15/5/1957 günlü, 6964 sayılı Ziraat Odaları ve Ziraat Odaları BirliğiKanununun 20. maddesinin birinci fıkrası Anayasa'nın 61. maddesine aykırı görülmüşve yine Anayasa'nın 151. maddesine dayanılarak Anayasa Mahkemesinebaşvurulmuştur.

I-OLAY :

DevletOrman İşletmesi Daday Müdürlüğünden 6964 sayılı Kanunun 20. maddesinin birincifıkrası aracılığı ile Ziraat Odaları ve Ziraat Odaları Birliği Tüzüğü'nün 30 ve32 maddelerine dayanılarak Daday Ziraat Odasınca 1965 ve 1966 yılları içinalınan 32 120. 91 lira üyelik lidatı eksik görülerek 15.110,94 liranın dahatahsiline Ziraat Odası Meclisince karar verilmesi üzerine, kararın iptaliistemiyle Devlet Orman İşletmesi Daday Müdürlüğünce açılan ve DanıştaySekizinci Dairesinin 1968/2935 esas sayısını alan davada mahkeme 6964 sayılıKanunun 20. maddesinin, birinci fıkrasını Anayasa'nın 61. maddesine aykırıgörerek Anayasa Mahkemesine başvurulmasına ve davanın olduğu yerdedurdurulmasına 25/ 9/1969 gününde karar vermiştir;

III-YASA METİNLERİ :

l-itiraz konusu hüküm :

15/5/1957günlü, 6964 sayılı Ziraat Odaları ve Ziraat Odaları Birliği Kanununun 20.maddesinin itiraz konusu birinci fıkrası şöyledir :

(Madde20/1- Nizamnamede gösterilecek usullere göre tespit olunacak derecelerüzerinden odalara ilk kayıt edileceklerden alınacak giriş ücretleriyle kayıtlıbulunanlardan tahsil olunacak yıllık aidat miktarları idare heyetlerince teklifve meclislerce tasdik edilecek tarifeler ile tespit olunur.)

2.Dayanak olarak ileri sürülen Anayasa maddesi :

DanıştaySekizinci Dairesinin 6964 sayılı Kanunun 20. maddesinin birinci fıkrasınınAnayasa'ya aykırı olduğu yolundaki görüşünü desteklemek üzere ileri sürüldüğüAnayasa'nın 61. maddesi aşağıdadır :

(Madde61- Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekleyükümlüdür.

Vergi,resmi ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur.)

IV-İLK İNCELEME :

AnayasaMahkemesi İçtüzüzünün 15. maddesi uyarınca 18/12/1969 gününde Salim Başol,Feyzullah Uslu, Şeref Hocaoğlu, Fazlı Öztan, Celâlettin Kuralmen, HakkıKetenoğlu, Sait Koçak, Avni Givda, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Recai Seçkin,Ahmet Akar, Halit Zarbun, Mustafa Karaoğlu ve Muhittin Gürün'ün katılmalariyleyapılan ilk inceleme toplantısında Başkanlık boş ve Başkan vekili de mazeretlibulunduğundan 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Kanunun 37. maddesi uyarıncatoplantıyı yönetmek üzere Feyzullah Uslu oybirliğiyle Başkan seçildikten sonradosyanın eksiği bulunmadığı ve başvurmanın Anayasa'nın 151. ve 44 sayılıKanunun 27. maddelerine uyduğu anlaşılarak işin esasının incelenmesioybirliğiyle kararlaştırılmıştır.

V-ESASIN İNCELENMESİ :

İtirazınesasına ilişkin rapor, Danıştay Sekizinci Dairesinin 1968/-2935 sayılı,24/11/1969 günlü yazısına bağlı olarak gelen gerekçeli karar ve ekleri,Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülen hüküm, Anayasa'ya aykırılık görüşünedayanaklık eden Anayasa maddesi; bunlarla ilgili gerekçeler ve Meclis görüşmetutanakları, konu ile ilişkisi bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereğigörüşülüp düşünüldü :

İtirazkonusu hükümde odalara ilk kayıt edileceklerden alınacak giriş ücretleriylekayıtlı bulunanlardan tahsil olunacak yıllık aidat miktarları" bir aradaele alınmış ve aynı hükme bağlanmıştır. İtiraz yoluna başvuran mahkemeninelindeki iş, yıllık üye aidatına ilişkin bulunmakta ise de odalara yazılıpgiriş ücretini vermeden üyelik ve üyelik aidatı söz konusu edilmiyeceği ve buiki yükümün, nitelik ve hüküm bakımından birbirinden ayrılması düşünülemiyeceğiiçin 6964 sayılı Kanunun 20 maddesinin birinci fıkrasının Danıştay SekizinciDairesinin itiraza konu ettiği kapsam içinde incelenip Anayasa'ya uygunlukdenetiminin yapılması yerinde olacaktır.

ZiraatOdaları, görev ve yetkileri kanunla belirlenmiş, tüzel kişiliği olan meslekînitelikte kamu kurumlandır (6964 sayılı Kanun : Madde 1). Böylece Anayasa'nınkamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına ilişkin 122. maddesi kapsamınagirmektedirler. 6964 sayılı Kanun hükümlerine bir göz atılırsa (Özellikle 1.,3., 10. ve 12 maddeler) Ziraat odalarının hizmet ve görevlerinden hemen hemenhepsinin kamu hukuku alanına girdiği görülür.

Kanunun4. maddesine göre; sürekli olarak çiftçilikle uğraşan reşit kişiler, tüzelkişiler, .tüzel kişiliği bulunmasa bile Devlete, katma ve özel bütçelidairelere, belediyelere ve iktisadî Devlet Kuruluşlarına ilişkin işletme vekurumlar odaların aslî üyeleridir. Arazide ekim, dikim, bakım ve yetiştirmeyollariyle bitki, hayvan veya hayvan ürünleri elde edilmesine veya bu ürünlerinyetiştiricilerince işlenip değerlendirilmesine çiftçilik ve bu işleri sürekliolarak yapanlara çiftçi denilir.

4.maddenin kapsamına girenlerden gerçek kişilerin dışında kalanlar, biçimi tüzüktegösterilecek aslî üyelik beyannamesini valilere ve kaymakamlara vermekzorundadırlar. Aslî üye niteliği olan gerçek kişiler hakkında tüzükte istenilenbilgiler cetvel halinde mahalle ve köy muhtarlarınca aynı yerlere verilir(madde 5). Kayda ilişkin itirazların nasıl yapılacağı ve nerelerce kararabağlanacağı yine 5. maddede gösterilmiştir.

Üyeyazılmak için beyanname vermek zorunda olanlar tüzükte gösterilen süre içindebu yükümü yerine getirmezlerse odalar, bunları kendiliklerinden üye yazarlar(Madde 35).

Odagelirlerinin başında giriş ücreti ve yıllık aidat yer alır (Madde 19). Odalarailk yazılacaklar, giriş ücreti, yazılı bulunanlar da yıllık aidat öderler.Bunların nasıl saptanacağı 20. maddenin itiraz konusu birinci fıkrasındagösterilmiştir. Giriş ücretleriyle yıllık aidat ve zamlarının ödetilmesineilişkin olarak odalarca verilen kararlar icra dairelerince ilâmlar gibi infazolunur (Madde 36).

Ziraatodalarının yukarıda açıklananlarla beliren niteliğinin; kanunun aslî üyelikiçin koyduğu koşulların kapsamı içinde kalanların üyelikten kaçmamalarının veüyelerin de giriş ücreti ve yıllık aidat ödeme zorunda bulunmalarının, girişücretlerini ve yıllık üye aidatını, Anayasa'nın 61. maddesinin ikinci fıkrasıçerçevesi içine giren, bir çeşit malî yüküm durumuna getirdiği ortadadır.

Anayasanın61. maddesinin son fıkrasına göre vergi, resim ve harçlar ve benzeri malîhükümler ancak kanunla konulur. Anayasa Koyucunun, her çeşit malî yükümlerinkanunla konulmasını buyururken, keyfî ve takdirî uygulamaları önleyecekilkelerin kanunda yer alması ereğini güttüğünde kuşku yoktur. Kanun koyucunun,yalnızca konusunu belli ederek bir malî yükümün ilgililere yükletilmesine izinvermesi, bunun kanunla konulmuş sayılabilmesi için yeter neden olmaz. Malîyükümlerin yükümlüleri, matrah ve oranlan, tarh ve tahakkuku, tahsil usulleri,müeyyideleri, Zamanaşımı gibi çeşitli yönleri vardır. Bir malî yüküm, buyönleri dolayısiyle, kanunda yeterince çerçevelenmemişse, kişilerin sosyal veiktisadî durumlarını, hatta temel haklarını etkileyecek keyfi uygulamalara yolaçabilir. Bu bakımdan yükümler, belli başlı unsurları da açıklanarak veçerçeveleri keskin çizgilerle belirtilerek mutlaka kanunlarla düzenlenmelidir.

Olayagelince : 6964 sayılı Kanunda mâlı yükümün konusunun ve yükümlülerinin (Madde20/1), tahakkuk ve tahsile ilişkili zamanaşımının (Maddede 20/4, 5) ve tahsilusulünün (madde 36) belirlenmesi ile yetinilmiştir. İtiraz konusu hükümdematraha, orana, en aşağı ve en yukarı miktarlara ilişkin hiçbir saptama yoktur.Bu hükme göre giriş ücretleri ve yıllık aidat miktarları tüzükte gösterilecekusuller uyarınca saptanacak dereceler üzerinden oda yönetim kurullarıncaönerilecek ve oda meclislerince onanacak tarifelerle belirlenmektedir.

GerçiZiraat Odaları ve Ziraat Odaları Birliği Tüzüğünde (Madde : 30, 31, 32) itirazkonusu hükümle verilen adeta sınırsız sayılabilecek geniş yetki bir daraltmayauğratılmıştır. Giriş ücretleri ve yıllık aidat-miktarları bakımından üyeler,yıllık gayrî safi çiftçilik gelirleri gözönünde tutularak beş dereceyeayrılmakta, her dereceye tekabül eden gelir miktarları açıklanmakta; kurumlarise, çiftçiliğe tahsis edilmiş sermayeleri ve bu yoldan elde olunan gelirlerine olursa olsun, birinci derece çiftçi sayılmaktadırlar (Madde 30). Herdereceye ilişkin giriş ücretleri île yıllık aidatın en aşağı ve en yukarımiktarları ise ayrı ayrı 31. ve 32. maddelerde gösterilmiştir. Oda yönetimkurullarının ve meclislerinin, tarifelerin düzenlenmesinde, bu esaslarauymaları gerekmektedir (Madde 34).

Ancakmalî yüküme ilişkin bir kanun maddesindeki esaslı eksiklik ve boşlukların tüzükhükümleriyle doldurulmasının o kanun maddesini Anayasa'ya uygun durumagetirmesi düşünülemiyeceği gibi, tüzükler için kanuna aykırı bulunmamak başlıcakoşul olduğuna göre (Anayasa: Madde 107), itiraz konusu hükümdeki gibi genişkanunî yetkiler karşısında Bakanlar Kurulunun, böyle bir tüzüğündüzenlenmesinde takdir hakkını çok daha serbestçe kullanabileceği; oda yönetimkurullarına ve meclislerine tarifeler konusunda şimdikinden geniş yetkilertanıyabileceği ve bundan da çeşitli sakıncalar doğacağı ortadadır, devlet Ormanişletmesinin bir bölgedeki müdürlüğü adına iki yıllık üye aidatı olarak,Danıştay'dan gelen kâğıtlara göre, Ziraat Odasınca 47.231,85 lira tahakkukettirilmiş olması bile, itiraz konusu hükümle getirilen malî yükümün, ne denligevşek ve değişken bir çerçevesi olduğunu göstermeğe yeter.

Yukarıdanberi açıklananlardan anlaşılacağı üzere 6964 sayılı Kanunun 20. maddesininbirinci fıkrasının, Anayasa'nın 61. maddesine aykırı olduğu ortadadır, hükmüniptali gerekir.

Öteyandan giriş ücretinin ve yıllık aidatın ziraat odalarının başlıca gelirkaynağını oluşturduğu, odaların hizmet ve görevlerinin niteliği ve önemigözönünde tutulunca, iptal karariyle ortaya bir boşluk çıkacağı ve bundan dabir takım sakıncaların doğacağı görülecektir. Şu duruma göre iptal hükmününyürürlük tarihinin kararlaştırılmasında Anayasa'nın 152. maddesinin ikincifıkrasının ve 44 sayılı Kanunun 50. maddesinin ikinci, üçüncü ve dördüncüfıkralarının uygulanması yerinde olur.

VI-SONUÇ :

6964sayılı Kanunun 20. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna veİptaline ve Anayasa'nın 152. maddesinin ikinci fıkrası ve 44 sayılı Kanunun 50.maddesi uyarınca iptal hükmünün 21/9/1970 günü yürürlüğe girmesine 24/3/1970gününde, Anayasa'nın 151. ve 152. maddeleri gereğince, oybirliğiyle kararverildi.