ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas sayısı:1969/71
Karar sayısı:1970/14
Karar günü:19/3/1970
Resmi Gazete tarih/sayı:1.10.1970/13626
İtirazyoluna baş vuran : Danıştay 5. Dairesi.
İtirazınkonusu : 4/12/1962 günlü, 127 sayılı Askerî Yargıtay'ın Kuruluşu HakkındaKanunun 2. maddesindeki Askerî Yargıtay Başkanının dört yıl için seçileceğineilişkin hükmün Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrasına ve 138. maddesininson fıkrasına aykırı olduğu yolunda davacı tarafından 24/3/1969 günlü ikincidilekçede ve 3/6/1969 günlü ek 'dilekçede ileri sürülen iddia sonradan Danıştay5. Dairesince hüküm Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrasına aykırıgörülerek benimsenmiş ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasa'sının 151. maddesinedayanılarak Anayasa Mahkemesine baş vurulmuştur.
I-OLAY :
30/9/1964gününde seçilen Askerî Yargıtay Başkanının dört yıllık süreyi doldurmasıüzerine 4/12/1962 günlü 127 sayılı Yasanın 2. maddesi uyarınca 30/9/1968gününde yemden yapılan seçimi eski Başkan kazanamayınca kedisinden kıdemsiz birgeneralin başkanlığa seçilmesinin Anayasa'nın 138. maddesinin son fıkrasındasözü edilen askerlik hizmetinin gerekleri ve askerî disiplinle ve 211 sayılıTürk Silâhlı Kuvvetleri İç Hizmet Kanunu hükümleriyle bağdaşamıyacağını,böylece rütbe ve kıdem müessesesinin yıkılmış olacığını ileri sürerek 30/9/1968günlü başkanlık seçiminin iptali ve kendisinin başkanlığa iadesine kararverilmesi istemiyle ve 27/12/1968 günlü dilekçe ile Millî Savunma Bakanlığınakarşı Danıştay 5. Dairesinin 68/5746 esas sayısını alan dâvayı açmıştır.Davacı, 24/3/1969 günlü ikinci dilekçesinde 127 sayılı Kanunun 2. maddesininAskerî Yargıtay Başkanının dört yıl için seçilmesine ilişkin hükmününAnayasa'nın 141. maddesine ve 138. maddesinin son fıkrasına aykırı olduğunuileri sürerek işin Anayasa Mahkemesine gönderilmesini istemiş; 3/6/1969 günlüek dilekçesinde de aynı iddiayı ve istemi tekrarlamıştır.
Danıştay5. Dairesi Anayasa'ya aykırılık iddiasını ciddî ve davacıdan kıdemsiz birgeneralin Başkanlığa getirilmesiyle sonuçlanan seçimde Anayasa'ya ve 127 sayılıKanuna aykırılık görmeyerek dâvanın reddine 2/7/1969 gününde bir üyenin karşıoyu ile ve oyçokluğu ile karar vermiştir (1969/2350 sayılı karar.)
Davacıbu karar aleyhine kararın düzeltilmesi yoluna baş vurmuş; 5. Daire kararındüzeltilmesi istemini kabul ettikten ve eski kararını kaldırdıktan sonra bu kez127 sayılı Kanunun 2. maddesindeki Askerî Yargıtay Başkanının dört yıl içinseçilmesine ilişkin hükmü Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrasına ay kıngörerek dâvanın geri bırakılmasına ve Anayasa Mahkemesine baş vurulmasına15/11/1969 gününde Başkanın ve bir üyenin karşı oylariyle ve oyçokluğu ilekarar vermiştir. (E. 1969/4030-K. 1969/3635 sayılı karar).
III-YASA METİNLERİ:
1-İtiraz konusu hüküm :
4/12/1962günlü, 127 sayılı Askerî Yargıtay'ın Kuruluşu Hakkında Kanunun itiraz konusuhükmü kapsayan 2. maddesi şöyledir :
(Madde2- Askerî Yargıtay Başkanları ve Daire Başkanları Genel Kurulunca kendi üyeleriarasından gizli oyla ve dört yıl için üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ileilk. iki seçimde bu çoğunluk sağlanamadığı takdirde salt çoğunluklaseçilirler.)
2-Dayanak olarak ileri sürülen Anayasa hükmü :
Danıştay5. Dairesince dayanak olarak ileri sürülen Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncüfıkrası aşağıdadır :
(Madde141/3- Askerî Yargıtay, Başkanlarım kendi üyeleri arasından seçer.)
IV-İLK İNCELEME :
AnayasaMahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 20/1/1970 gününde Lûtfi Ömerbaş,Salim Başol, Şeref Hocaoğlu, Fazlı Öztan, Celâlettin Kuralmen, Hakkı Ketenoğlu,Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Avni Givda, Muhuttin Taylan, İhsan Ecemiş, RecaiSeçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun ve Muhuttin Gürün'ün katılmalariyle yapılanilk inceleme toplantısında dosyanın eksiği bulunmadığı ve baş vurmanınAnayasa'nın 151. ve 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Kanunun 27. maddelerine uyduğuanlaşıldığından işin esasının incelenmesi oybirliğiyle kararlaştırılmıştır.
V-ESASIN İNCELENMESİ:
İtirazailişkin rapor, Danıştay 5. Dairesinin E. 1969/4030-K. 1969/ 3635 sayılı,15/11/1969 günlü gerekçeli kararı ve ekleri, Anayasa'ya aykırılığı ilerisürülen kanun ve Anayasa'ya aykırılık görüşüne dayanaktık eden Anayasahükümleri; bunlarla ilgili gerekçeler ve Meclis görüşme tutanakları; konu ileilişkisi bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü.
Anayasakoyucu, mutlaka süreli olmasını öngördüğü ve süresinin saptanmasını kanunabırakılmayacak derecede önemli saydığı kuruluş, görev ve hizmetlerin süreleriniAnayasa metni içinde belirleme yoluna gitmiştir. Bunlar şöyle sıralanabilir :Millet Meclisi: Dört yıl (Anayasa : Madde 69); Cumhuriyet Senatosu üyeliği:altı yıl (Madde 73); Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu Başkanları: ikişeryıl (Madde 84); Cumhurbaşkanı: Yedi yıl (Madde 95); Yüksek Hâkimler Kuruluüyeleri : Dört yıl (Madde 143); Anayasa Mahkemesi Başkanı ve Başkan Vekili:Dört yıl (Madde 145/1).
YineAnayasa koyucu süreklilik tanıdığı görev ve hizmetlerde bunların ne zaman, negibi nedenlerle sona ereceğini açıklayarak ereğini belli etmiştir. Söz gelimi:Hâkimler altmış beş yaşını bitirinceye kadar hizmet görürler (Madde 134/2).Bunların meslekten çıkarılmayı gerektiren suçluluk veya yetersizlik hallerikanunla düzenlenir. (Madde 134/1). Anayasa Mahkemesi üyeleri altmış beş yaşındaemekliye ayrılırlar. Anayasa Mahkemesi üyeliği bir üyenin hâkimlik mesleğindençıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymesi halinde kendiliğinden;görevini sağlık bakımından yerine getiremiyeceğinin kesin olarak anlaşılmasıhalinde de, Anayasa Mahkemesi üye tamsayısının salt çoğunluğunun kararı ilesona erer. (Madde 146).
Anayasa'dabir de süreli veya sürekli olması, süreli olacaksa ne kadar sürmesi konusundaAnayasa koyucunun titizlik göstermediği ve konunun kanunla düzenlenmesini dahauygun ve elverişli bulduğu görevler vardır. Bunlarda Anayasa koyucu yukarıdaaçıklanan iki gruptan ne birincide olduğu gibi süre saptamış; ne de ikincidekigibi sürekliliği anlatacak hükümlere yer vermiştir. İşte Askerî YargıtayBaşkanlığı bu üçüncü ve sonuncu gruptaki görevler arasına girmektedir.
Anayasa'nınAskerî Yargıtay Başkanına ilişkin hükmü şundan ibarettir. Askerî Yargıtay,Başkanlarını kendi üyeleri arasından seçer. (Madde 141/3) Anayasa Koyucu bukonuda doğrudan doğruya bir düzenleme yapmayı uygun görmemiş; yalnızcaBaşkanlığın seçimle oluşması, seçiminin Askerî Yargıtayca yapılması, seçilecekkimsenin Askeri Yargıtay Üyeleri arasından olması gibi üç koşulu saptamaklayetinmiştir. Bunların dışındaki gerek esasa ilişkin gerekse ayrıntı kabilindendüzenleme hükümleri; ve bu arada görevin süresi, seçici kurulun nasıltoplanacağı, seçimde ne gibi bir çoğunluğun yeterli sayılacağı, oylamanınbiçimi böylece kanuna bırakılmış olmaktadır. Nitekim 141. maddenin sonfıkrasında Askerî Yargıtay'ın kuruluşunun, işleyişinin, yargılama usullerinin,üyeler hakkındaki disiplin işlerinin mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlikteminatı esaslarına göre kanunla düzenleneceği yolunda bir hüküm vardır.4/İ2/1962 günlü, 127 sayılı Askerî Yargıtay'ın Kuruluşu Hakkında Kanun buhükümle öngörülenlerin bir bölümünü oluşturmaktadır.
Anayasa'daveya herhangi bir kanunda yer alan hükümlerden kanun koyucunun bir konuyailişkin ereği veya yönergesi açıkça anlaşılıyorsa 141. maddenin üçüncüfıkrasında olduğu gibi, Yasanın hazırlık çalışmalarındaki kimi tutum vekonuşmalardan anlam çıkarmağa gidilmesinin yeri olamaz. Bununla birlikte 141.maddenin Temsilciler Meclisinde görüşülmesi sırasında bir üyenin verdiği(Askerî Yargıtay, Başkanlarını kendi üyeleri arasından üç senelik bir devreiçin seçer. Tekrar seçilmek caizdir.) biçimindeki değiştirgenin reddedilişi elealınsa bile bu olayın Anayasa Koyucunun Askerî Yargıtay Başkanlığı görevsüresinin saptanmasını kanuna bıraktığı değil de görevin sürekliliğiniÖngördüğü anlamına geldiği yolunda bir görüşü destekliyebilecek kanıtlaraAnayasa'nın hazırlık çalışmalarında da, Anayasa metni içinde de rastlamakolanağı yoktur.
Öteyandan Anayasa'ya göre hâkimliğin sürekli oluşundan da Askerî YargıtayBaşkanlığının süresiz olacağı sonucu çıkarılamaz. Çünkü burada asıl görevüyelik, yani hâkimliktir. Başkanlık ek bir görevdir. Ek görev bittikten sonrada eski Başkan Askerî Yargıtay üyeliğini sürdüreceği için Başkanlığın süre ilesınırlı oluşu hâkimliğin sürekliliğini zedeleyemeyecektir.
AskerîYargıtay Başkanlığının dört yıl sürmesinin mahkemelerin bağımsızlığı vehâkimlik teminatı esaslarına aykırılığı ileri sürülemez. Çünkü burada atanmadeğil dış etkilerden uzak bir seçim düzeni söz konusudur ve seçenler deseçilenlerde de mahkemenin öz bünyesi içinde yer almış hâkimlerdir. Her dörtyılda bir seçim tekrarlanacağına göre kişiler değişse bile, başkanlık görevininsürekliliği sağlanmış olacaktır.
Anayasa,Askerî Yargıtay Başkanlığı için mutlak olarak seçim düzenini kabul ettiğine vebu düzende askerlik hizmetinin gereklerini öngörmediğine göre kıdemsiz birÜyenin seçilmesi belki askerlik gelenek ve gerekleri ile bağdaştırılmaz. Ancakböyle sonuçların bu duruma yol açan kanun hükmünün Anayasa'ya aykırı sayılmasınayeterli olamıyacağı da ortadadır.
Yargıtayve Danıştay Başkanlıklarının, özel kanunları uyarınca, sürekli oluşundanyararlanılarak Askerî Yargıtay Başkanlığının durumuna ışık tutulmasıdüşünülemez. Anayasa' Yargıtay Başkanlığı görevi için süre ve süreklilikkonusunda bir hüküm getirmiş değildir (Madde 139). Bu konunun kanunladüzenlenmesi gerekmektedir. Kanun koyucu görevin sürekli olmasını uygun görmüşve hükmü o yolda düzenlemiştir. Yine kanun koyucu Askerî Yargıtay Başkanlığıiçin ise süre ile sınırlandırılmayı uygun görmüştür. Anayasa'nın kanunkoyucunun takdirine bıraktığı düzenlemelerde, yetki aşılmadıkça veyaAnayasa'nın herhangi bir ilkesi zedelenmedikçe, takdir hakkına ilişilmesidüşünülemez. Danıştay Başkanlığı için de durum böyledir. Üsteki DanıştayBaşkanlığının çok daha özel bir durumu da vardır (Madde 140). DanıştayBaşkanlığına Danıştay dışından bir kimse de seçilebilmekte ve seçici kurul dayine Danıştay dışında bulunmaktadır.
Özetlemekgerekirse: 127 sayılı Kanunun 2 nci maddesinin Askerî' Yargıtay Başkanının dörtyıl için seçileceğine ilişkin hükmü Anayasa'ya aykırı değildir; itirazın reddigerekir.
RecaiSeçkin ve Halit Zarbun bu görüşe katılmamışlardır.
VI-SONUÇ :
4/12/1962günlü, 127 sayılı Askeri Yargıtay'ın Kuruluşu Hakkında Kanunun 2. maddesininAskerî Yargıtay Başkanının dört yıl için seçileceğine ilişkin hükmününAnayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın reddine Recai Seçkin ve HalitZarbun'un karşı oylarıyla ve oyçokluğu ile 19/3/1970 gününde karar verildi.
Başkanvekili
Lütfü Ömerbaş
Üye
Salim Başol
Üye
Feyzullah Uslu
Üye
A. Şeref Hocaoğlu
Üye
Fazlı Öztan
Üye
Celalettin Kuralmen
Üye
Hakkı Ketenoğlu
Üye
Sait Koçak
Üye
Avni Givda
Üye
Muhittin Taylan
Üye
İhsan Ecemiş
Üye
Recai Seçkin
Üye
Ahmet Akar
Üye
Halit Zarbun
Üye
Muhittin Gürün
KARŞIOY YAZISI
l-Anayasa, Anayasa Mahkemesi ile yüksek mahkemelerin kuruluşlarına özel bir önemvermiş bu kuruluşlara ilişkin ilkeleri kendisi saptamıştır. Gerçekten,Anayasa'mız, Anayasa Mahkemesine, Yargıtay'a, Danıştay'a ve Askerî Yargıtay'anereden ve nasıl başkan ve üye seçileceğini temele ilişkin ayrıntılariylebelirlemiştir (Madde 145, 139/2, 140/3 ve 4, 141/2 ve 3); ancak, yüksekmahkemelerden saydığı Uyuşmazlık Mahkemesinin kuruluşunu özel yasaya bırakmaklabirilikte yalnızca başkanın nereden seçileceğini kurula bağlamıştır. Ayrıca,yargı çalışmalariyle ilgili idarî bir kuruluş olan Yüksek Hâkimler Kurulununbaşkan ve üyelerine ilişkin seçilme kurallarını da hayli ayrıntılariylekoymuştur.
Anayasa;Anayasa Mahkemesi, Yüksek Mahkemeler ve Yüksek Hâkimler Kurulunun. Başkan veÜyelerinin seçimleri konusunda süre açısından iki türlü kural koyma yolunagitmiştir; Anayasa Mahkemesi Başkan ve Başkan vekilinin seçimleriyle YüksekHâkimler Kurulu üyelerinin seçimlerini süreye bağlamış, buna karşılık Yargıtay,Danıştay ve Askerî Yargıtay. Başkanlarının seçimlerinde süreye bağlama yolunagitmemiştir. Kuruluş işinde bir takım görevlerin süreye bağlanması, temel biryöndür. Anayasa sözü edilen mahkemelerle Yüksek Hâkimler Kurulunun üye vebaşkanlarının seçimi konularını temele ilişkin ayrıntılariyle düzenlemişolduğuna göre süre gibi önemli bir yönün düzenlemesini yasa koyucunun yetkisiiçinde bir olay saymış olamaz. Bu bakımdan Anayasa koyucunun yasak etmediği biryönün yasama yetkisi içinde sayılacağı ilkesi, artık, bu alanda uygulanamaz,Anayasa'nın süre açısından bağsız ve koşulsuz koyduğu bir kuralın öyleceyorumlanması, salt kuralın sınırlandırılamayacağı yollu hukuk ilkesinin dahigereğidir.
Eğerbu görüşün tersi benimsenirse, Askeri Yargıtay üye seçilmenin dahi yasa kuralıile süre sınırlandırmasına bağlı tutulabileceği kabul edilmek gerekir; oysa.böyle bir anlayış, Askerî Yargıtay üyeliğini askerî hâkimlikte yüksek bir aşamasayan Anayasa'nın 141. maddesinin 2. fıkrasına aykırı olur ve ayrıca hâkimlerinancak sağlık ve yetersizlik nedenleriyle hâkimlikten ayrılacaklarına ilişkinAnayasa kuralı ile de (Madde 133/2) bağdaştırılamaz.
Şunuda belirtelim ki, sürekli nitelikte bir görevin görevlisinin sürekli olarakseçilmesi veya atanması kuraldır. Başkanlık ek idarî bir görev olsa bilesürekli bir görevdir. Böyle sürekli bir görev için yapılacak seçimin veyaatamanın sürekli olduğunun değil, sürekli olmayan durumlarda sürekliolmadığının belirlenmesi yasama tekniğinin gereğidir; nitekim Anayasa koyucusu,yüksek mahkemelere yapılacak seçimler için kurallar koyarken, az öncebelirtildiği üzere, bu yolu izlemiştir.
Bunedenlerle, Askerî Yargıtay Başkanı seçiminin süreye bağlanması kuralı,Anayasa'nın 141/3. maddesindeki seçimler için herhangi bir süre sınırlandırmasıöngörmeyen Anayasa kuralı ile çelişmektedir ve Anayasa'ya aykırıdır.
2-Bir de Türkiye Büyük Millet Meclisinin kuruluşu ile Cumhurbaşkanlığına ilişkinseçimlerin süreye bağlanması Anayasa'nın demokratik devlet ilkesini benimsemişolmasının (Madde 2) doğal bir sonucudur; gerçekten demokrasilerde, yasamameclisi kuruluşlariyle Cumhurbaşkanlığı görevinin ve hatta belediye meclîslerigibi yerel idarelerin meclislerine ilişkin seçimlerin süreye bağlı tutulması,demokrasinin zorunlu kıldığı bir tutumdur. Bundan dolayı bu konularda sürelerinne olacağının belirlenmesi için bir takım kurallar konulmasından kaçınılamaz;oysa yargı organlarına ilişkin seçimler için demokratik devletlerde dahi süreyebağlama ilkesi, zorunlu olarak, benimsenmiş değildir. Olayın özelliğinden doğanbu durum gözönünde tutulmayıp meclislerin ve Cumhurbaşkanının seçimlerineilişkin sürelere değgin kurallara dahi dayanılarak sonuç çıkarılmış olması,doğru değildir.
3-Anayasa'nın yargı organları konusunda benimsediği özel düzenleme biçimi (kiyukarıda 1. bentte açıklanmıştır.) gözönünde tutulunca. Temsilciler Meclisindebir üyenin Askerî Yargıtay Başkanının seçiminin süreye bağlanması yolundakiÖnergesinin reddedilmiş olması, Anayasa'nın yorumunda özel bir ağırlıkkazanmaktadır ki çoğunluk kararında bu dunun dahi, olay açısından doğru olmayanbir biçimde değerlendirilmiştir.
SONUÇ: İtiraz konusu yasa kuralının Anayasa'ya aykırılığı nedeni ile iptaline kararverilmek gerekli iken olayın özelliğini gözönünde tutmayan bir Anayasa yorumuile itirazın reddine karar verilmiş olmasına karşıyız.
Üye
Recai Seçkin
Üye
Halit Zarbun