Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1970/45, K.1978/55 Sayılı Karar - 07/11/1978

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:1970/45

Karar kayısı:1978/55

Karar Günü:7/11/1978

Resmi gazete tarih/sayı:12.2.1979/16548

İTİRAZYOLUNA BAŞVURAN: Danıştay Beşinci Dairesi

İTİRAZINKONUSU: 27/2/1975 günlü, 1866 sayılı "1975 Yılı Bütçe Kanunu'nun (R)işaretli cetvelinin "350-Kiralar" bölümünde yer alan "a)Gayrimenkul kiraları" bendinin, Anayasa'nın 64., 92., 93. ve 126.maddelerine aykırı olduğu ileri sürülerek, iptaline karar verilmesiistenmiştir.

I-OLAY:

Davacıvekili, Hollanda Büyükelçiliği göreviyle Lahey'de bulunanmüvekkilinin kaldığı Devlete ait binanın kira parasına karşılık alarak aylığından1/12 oranında kesinti yapılmaya başlandığını, bu işlemin yasalara aykırılığıgerekçesi ile Dışişleri Bakanlığına yaptıkları başvurunun reddedildiğini,işleme dayanak tutulan "1975 yılı Bütçe Kanununun (R) cetvelinin (350Kiralar) bölümü 4. faslında yer alan hükmün" Anayasa'nın 64., 92., 93.,94. ve 126. maddelerine aykırı olduğunu ileri sürerek, davalı Bakanlığınişleminin iptaline ve haksız kesilen paraların geri alınmasına kararverilmesini istemiştir. Anayasa'ya aykırılık savını ciddi bulan DanıştayBeşinci Dairesi, "1975 yılı Bütçe Kanununun (R) cetvelinin (350gayrımenkul kiraları) bölümünün" Anayasa'nın 64., 92., 93. ve 126.maddelerine aykırılığı görüşüyle Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

III-YASA METİNLERİ:

A)İptali istenen yasa hükmü:

1/3/1975günlü, 15164 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 27/2/1975 günlü, 1968 sayılı"1975 Yılı Bütçe Kanunu" nun (R) işaretli cetvelinin"350-Kiralar" bölümünün iptali istenen "a) Gayrimenkulkiraları" bendi şöyledir:

"350-KİRALAR:

a)Gayrimenkul kiraları:

Taşınırve taşınmaz malların kira bedelleri ile 237 sayılı Taşıt Kanun ve eklerigereğince makamlarına otomobil tahsis edilenlerin garaj kiraları; büyükelçilik,elçilik, daimi delegelik, askerî temsilcilik, ateşelik, yardımcı delegelik vebaşkonsolosluk ikametgah karşılığı ve otel kiraları; büyükelçilik veelçiliklerin nezdinde akredite bulundukları Devlet hükümetleri ile birlikteyazlığa taşınmaları halinde muvakkaten tutulacak bilumum özel, garaj ve eşyakiraları; ev sahibi tarafından yaptırılıp da bina bedeline ilâve edilen tamiratbedelleri, tutulacak binalar için verilecek komisyon, tellaliye ve belediyevergi, resimleri; dış kuruluşlar için kiralanacak binalarda mahallî teamülleregöre devir, tazminat ve garanti bedeli gibi ödemeler; Amerikan Askerî HeyetiBaşkanı ile kara, hava, deniz grup başkanının ikametleri için Millî SavunmaBakanlığınca mobilyalı veya mobilyasız olarak kiralanacak binalar ve bunlarınsözleşmeleri gereğince ödenecek diğer giderleri,

DışişleriBakanlığı kadrolarından atanan elçi, müsteşarlara, l inci sınıf ortaelçiunvanını haiz daimî temsilci yardımcılarına ve kendilerine l inci sınıfortaelçi payesi verilen uzman müşavirlere 5/5/1969 tarihli 1173 sayılı Kanununl inci maddesinin 4 üncü bendi uyarınca aynı kanuna ek (1) ve (4) sayılıcetvellerde Maliye ve Ticaret Bakanlıklarına verilen kadrolardan atanan vekendilerine birinci sınıf ortaelçi payesi verilen, en az 2 nci dereceye haizdaimî temsilci yardımcılarına, hizmetin icapları gerektiriyorsa Dışişleri veMaliye Bakanlıklarının mutabakatı ile tahsis edilen ikametgah kiraları,

Özelşartlar sebebiyle; Lagos, Jagarta, Cezayir, Cidde, Tahran, Kuveyt, Tripoli veTokya şehirlerinde görevli merkezlen tayin olunmuş memurlar için, derece ve görevleriylemütenasip olarak, Misyon Şefi tarafından kiralanacak konutların Kiraları,"Devletin yurt dışındaki müşterek mülkiyetine ait binalara ilişkintemizlik, aydınlatma, ısıtma, kapıcı, bahçıvan gibi müşterek masraflarda daayrılamaması halinde."

Bu kalemdenkarşılanır.

Sürekligörevle yurt dışında bulunan ve kendilerine Devletçe ikametgâh temin edilen 657sayılı Devlet Memurları Kanunu ile 926 sayılı Türk Silâhlı Kuvvetleri PersonelKanununa tabi personelin aylıklarının ele geçen miktarının misyon şefleri için1/12 si, bunlar dışında kalanlar için 1/10 u her ay kira karşılığı olarakkesilir, ancak, bu şekilde yapılacak kesinti (Söz konusu binalar kiralanmaksuretiyle sağlanmış ise) binanın tamamının ikametgâh olarak kullanılmasıhalinde aylık gerçek kira bedelinden, binanın kısmen ikametgâh, kısmen resmîdaire olarak kullanılması halinde aylık gerçek kira bedelinin yarısından fazlaolamaz.

Dışişleribakanlığı Genel Sekreterliği konutu kirası bu kalemden, konutun diğermasrafları bütçenin ilgili kalemlerinden karşılanır. "

B)Dayanılan Anayasa maddeleri:

"Madde64- (20.9.1971 günlü, 1488 sayılı yasa ile değişik) Kanun koymak, değiştirmekve kaldırmak, Devletin bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabuletmek, para basılmasına, genel ve Özel af ilânına, mahkemelerce verilipkesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar vermek, Türkiye BüyükMillet Meclisinin yetkilerindendir.

TürkiyeBüyük Millet Meclisi kanunla, belli konularda, Bakanlar Kuruluna kanun hükmündekararnameler çıkarmak yetkisi verebilir. Yetki veren Kanunda, çıkarılacakkararnamelerin amacı, kapsamı ve ilkeleriyle bu yetkiyi kullanma süresinin veyürürlükten kaldırılacak kanun hükümlerinin açıkça gösterilmesi ve kanunhükmünde kararnamede de yetkinim hangi kanunla verilmiş olduğunum belirtilmesilâzımdır.

Sukararnameler, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Ancak,kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir.Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisinesunulur.

Yetkikanunları ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan kararnameler, Anayasa'nınve yasama meclisleri İçtüzüklerinin kanunların görüşülmesi için koyduğukurallara göre, ancak, komisyonlarda ve genel kurullarda diğer kanun tasarı vetekliflerinden önce ve ivedilikle görüşülüp karara bağlanır.

Yayımlandıklarıgün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler, bu tarihte, TürkiyeBüyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararın Resmî Gazete'deyayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Değiştirilerek kabul edilenkararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu değişikliklerin Resmî Gazete'deyayımlandığı gün yürürlüğe girer.

Anayasa'nınikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel hak vehürriyetler ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kânunhükmünde kararnamelerle düzenlenemez. Anayasa Mahkemesi, bu kararnamelerinAnayasaya uygunluğunu da denetler. "

"Madde92- Kanun tasarı ve teklifleri önce Millet Meclisinde görüşülür.

MilletMeclisinde kabul, değiştirilerek kabul veya reddedilen tasarı ve tekliflerCumhuriyet Senatosuna gönderilir.

MilletMeclisinde kabul edilen metin, Cumhuriyet Senatosunca değişiklik yapılmadankabul edilirse, bu metin kanunlaşır.

CumhuriyetSenatosu, kendisine gelen metni değiştirerek kabul ederse, Millet Meclisinin budeğişikliği benimsemesi halinde metin kanunlaşır.

MilletMeclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metni benimsemezse, her iki Meclisinilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdaki üyelerden bir karma komisyonkurulur. Bu komisyonun hazırladığı metin Millet Meclisine sunulur. MilletMeclisi, karma komisyonca veya Cumhuriyet Senatosunca veya daha önce kendisincehazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabul etmek zorundadır.Cumhuriyet senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ile kabul edilmiş olanmadde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metnini benimsemesi için,üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu halde açık oyabaşvurulur.

MilletMeclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca dareddedilirse düşer.

MilletMeclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca olduğugibi veya deriştirilerek kabul edilirse, Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosununkabul ettiği metni yeniden görüşür. Cumhuriyet Senatosunun metni MilletMeclisince benimsenirse, kanunlaşır; reddedilirse, tasarı veya teklif düşer;Cumhuriyet Senatosundan gelen metin Millet Meclisince değiştirilerek kabuledilirse, 5 inci fıkra hükümleri uygulanır.

CumhuriyetSenatosunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metninMillet Meclisi tarafından kabulü için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyulâzımdır. Bu halde açık oya başvurulur.

CumhuriyetSenatosunca üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metninkanunlaşabilmesi, Millet Meclisi tarafından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuile kabul edilmesine bağlıdır. Bu halde açık oya başvurulur.

CumhuriyetSenatosu, kendisine gönderilen bir metni, Millet Meclisi komisyonlarında vegenel kurulundaki görüşme süresini aşmıyan bir süre içinde karara bağlar; busüre üç ayı geçemez ve ivedilik hallerinde enbeş günden, ivedi olmıyan hallerdeBir aydan kısa olamaz. Bu süreler içinde karara bağlanmıyan metinler, Cumhuriyetsenatosunca, Millet Meclisinden gelen şekliyle kabul edilmiş sayılır. Bufıkrada belirtilen süreler Meclislerin tâtili devamınca işlemez.

YasamaMeclislerinin ve mahallî idarelerin seçimleri ve siyasî partilerle ilgilitasarı ve tekliflerin kabul veya reddinde yukarıdaki fıkralar hükümleriuygulanır. Ancak, karma komisyon kurulmasını gerektiren hallerde, Karmakomisyon raporu Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısında MilletMeclisinin ilk metninin kabulü için üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyulazımdır. 8 inci ve 9 uncu fıkralar hükümleri saklıdır."

Madde93.- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları ongün içinde yayınlar; uygun bulmadığı kanunu, bir daha görüşülmek üzere, buhususta gösterdiği gerekçe ile birlikte, aynı süre içinde Türkiye Büyük MilletMeclisine geri gönderilen kanun yine kabul ederse kanun Cumhurbaşkanıncayayınlanır."

"Madde126.- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerininharcamaları yıllık bütçelerle yapılır. Kanun, kalkınma plânları ile ilgiliyatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş ve hizmetler için Özel süre veusûller koyabilir.

Genelve katma bütçelerin nasıl yapılacağı ve uygulanacağı kanunla gösterilir. Bütçekanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz. "

IV-İLK İNCELEME:

AnayasaMahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 13/6/1978 gününde Kani Vrana, ŞevketMüftügil, Abdullah Üner, Ahmet Koçak, Şekip Çopuroğlu, Fahrettin Uluç, MuhittinGürün, Lütfi Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Hasan Gürsel, Osman Tokcan, Ahmet SalihÇebi, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Ahmet H. Boyacıoğlu ve Necdet Darıcıoğlu'nunkatılmalarıyla yapılan ilk inceleme toplantısında şu konu üzerinde durulmuştur:

1975yılı Bütçe Yasasının (R) cetvelinin "350-Kiralar" bölümünün iptaliistenen "a) Gayrimenkul kiraları" bendi beş fıkradan oluşmaktadır.Bunlardan birinci, ikinci, üçüncü ve beşinci fıkralarda, kimi kira paralarınınve bunlarla ilgileri belirtilen giderlerin bütçenin bu kaleminden ya da başkakalemlerinden karşılanacağı gösterilmekte, yalnızca "Sürekli görevle yurtdışında bulunan.." diye başlayan dördüncü fıkrada, sürekli görevle yurtdışında bulunan ve kendilerine Devletçe konut sağlanan kişilerin aylıklarındanyapılacak kesintinin oranı ve sınırı ile ilgili bir hüküm yer almaktadır.

Anayasa'yaaykırılık savının ileri sürüldüğü dava, sürekli görevle yurt dışında bulunandavacıya Devlet tarafından ayrılan konutun kira parasına karşılık olarakaylığından kesinti yapılması nedeniyle ve bu işlemin iptali istemiyleaçıldığına göre, "a) Gayrimenkul kiraları" başlıklı hükmün yalnızcadördüncü fıkrası davada uygulanacak kural niteliğinde olduğundan, işin esasıhakkındaki incelemenin bu fıkra ile sınırlandırılması gerekmektedir.

Böylece,yapılan ilk incelene sonunda;

(Dosyanıneksiği bulunmadığından, işin esasının; 1/3/1975 günlü Resmi Gazete'deyayımlanan 1868 sayılı 1975 yılı Bütçe Kanununun (R) işaretli cetvelinin"350- Kiralar" bölümünün, gayrimenkul kiralarına ilişkin (a) bendinin"Sürekli görevle yurt dışında..." diye başlayan dördüncü fıkrasıhükmü ile sınırlı olarak incelenmesine), karar verilmiştir.

V-ESASIN İNCELENMESİ:

İşinesasına ilişkin rapor, itiraz yoluna başvuran Danıştay Beşinci Dairesininkararı ve ekleri, iptali istenen yasa hükmü, dayanılan Anayasa maddeleri,bunlara ilişkin gerekçeler ve konu ile ilgili öteki netinler okunduktan sonragereği görüşülüp düşünüldü:

27/2/1975günlü, 1868 sayılı "1975 yılı Bütçe Kanunu'nun (R) işaretli cetvelinin"350-Kiralar bölümünde yer alan "a) Gayrimenkul kiraları" bendinin"Sürekli görevle yurt dışında bulunan..." diye başlayan dördüncüfıkrası, başka bir itiraz nedeniyle Anayasa'ya uygunluk denetimindengeçirilerek, Anayasa'nın 64., 92., 93., 94. ve 126. maddelerine aykırı olduğusaptanmış ve 7/11/1978 günlü, Esas: 1978/39, Karar: 1978/53 sayılı AnayasaMahkemesi kararıyla iptaline karar verilmiştir.

Budurumda, aynı konu hakkında yeniden inceleme yapılarak bir kara verilmesine yerkalmamıştır.

V-SONUÇ:

İtirazkonusu Yasa kuralının Anayasa mahkemesince 7/11/1978 gününde Esas: 1978/39,Karar: 1978/53 sayı ile iptaline karar verilmiş olduğundan, bu konuda yenidenkarar verilmesine yer olmadığına,

7.11.1978gününde oybirliğiyle karar verildi.