Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1971/19, K.1971/61 Sayılı Karar - 29/06/1971

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:1971/19

Karar Sayısı:1971/61

Karar Günü:29/6/1971

Resmi Gazete tarih/sayı:10.2.1972/14095

İstemdebulunan mahkeme : Danıştay Dâva Daireleri Kurulu.

İşleminkonusu : 20/7/1966 günlü, 775 sayılı Gecekondu Kanununun 14. maddesinin b bendikuralının Anayasa'nın 12., 48. ve 61. maddelerine aykırılığı ileri sürülerekiptali istenilmiştir.

Olay:

Türkiyeİşçi Konfederasyonu vekillerince Sosyal Sigortalar Kurumunun İmar İskânBakanlığının gecekondu fonuna belli tutarda para ödemesini öngören 7/9/1966günlü, 7013 sayılı Bakanlar Kurulu kararının iptali için açılan dâvada BakanlarKurulunun kararının dayamağı olan 775 sayılı Gecekondu Kanununun 14. maddesininb bendi kuralının, Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülmüş, dâvaya bakanDanıştay Dâva Daireleri Kurulunca aykırılık iddiası ciddi görülerek bu kuralıniptali için Anayasa Mahkemesine başvurulmuştur.

B)Yasa metinleri :

a)İptali istenilen Yasa Kuralı : 20/7/1966 günlü, 775 sayılı Gecekondu Kanunununinceleme konusu 14. maddesinin b bendi (Düstur. 5. Tertip, Cilt 5, 2. kitap,sahife 2629) şöyledir :

"Madde14- Bu kanundaki hizmetlerin yürütülebilmesi için 12 nci maddede sözü geçenfondan ayrı olarak, Türkiye Emlâk Kredi Bankasında açılacak özel bir hesapta,İmar ve îskân Bakanlığı emrinde de bir fon teşkil edilir. Bu fonun gelirlerişunlardır:

a-.................................

b-Türkiye Emlâk Kredi Bankasının, Sosyal Sigortalar Kurumunun, TürkiyeCumhuriyeti Emekli Sandığının yıllık bütçelerinden ve konut kredisi veren veyakonut için yardım yapan kamu kaynaklı diğer kurumların yıllık bütçe veprogramlarında bu maksatlarla ayrılan meblağlardan Bakanlar Kurulunca tespitedilecek belirli miktarları,

b -Dayanılan Anayasa Kuralları :

"Madde48- Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Bu hakkı saklamak için sosyalsigortalar ve sosyal yardım teşkilâtı kurmak ve kurdurmak Devletin ödevlerindedir."

"Madde61- Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, mali gücüne göre, vergi ödemekleyükümlüdür.

Vergi,resmi ve harçlar ve benzeri mali yükümler ancak kanunla konulur."

"Madde126- Devletin ve kamu iktisadi teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerininharcamaları yıllık bütçelerle yapılır.

Kanun,kalkınma planları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş vehizmetler için özel süre ve usuller koyabilir.

Genelve katma bütçelerin nasıl yapılacağı ve uygulanacağı kanunla gösterilir. BütçeKanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz."

C)İlk inceleme :

HakkıKetenoğlu, Âvni Givda, Celâlettin Kuralmen, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, MuhittinTayları, İhsan Ecemiş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun, Kani Vrana,Muhittin Gürün, Lûtfi Ömerbaş, Şevket Müftügil ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nunkatıldığı Anayasa Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi gereğince yapılan 6/4/1971günlü ilk inceleme toplantısında dosyanın eksiği bulunmadığı anlaşıldığındanişin esasının, mahkemenin uygulayacağı kuralın itiraz konusu 14. maddenin bbendindeki yalnızca Sosyal Sigortalar Kurumuna ilişkin bölüm olması bakımından,bu bölümle sınırlı olarak incelenmesine oybirliği ile karar verilmiştir.

Ç)Esasın incelenmesi ve kararın gerekçeleri :

Esasailişkin rapor ile dosyadaki belgeler, iptali istenilen yasa kuralı ve dayanılanAnayasa kuralları ile bunlara ilişkin yasama belgeleri, ilgili başka metinlerincelendi; gereği görüşülüp düşünüldü :

l-Anayasa'nın 48. maddesi "sosyal devlet" ilkesinin uygulanmasınailişkin önemli kurallardan birini kapsamaktadır. Bu kurala göre Devlet herkesinsosyal güvenliğini sağlamak ve bunun için sosyal sigorta işleriyle uğraşankurumlar kurmakla ödevlendirilmiştir. 9/7/1945 günlü, 4792 sayılı Kanun ile (3.tertip Düstur, cilt 26, sayfa 1332) İşçi Sigortaları Kurumu adı altında kurulanve sonradan adı değiştirilerek Sosyal Sigortalar Kurumu olan Kurum, Anayasa'nın48. maddesinde anılan ilke doğrultusunda görevler yapan bir kuruluştur. Nitekimsözü edilen 4792 sayılı Yasanın 1. maddesi (İş hayatında türlü hallere karşıilgili Sigorta Kanunu hükümlerini uygulamak ve Çalışma Bakanlığına bağlı olmaküzere İşçi Sigortaları Kurumu vücuda getirilmiştir. Kurum bu kanun ve özelhukuk hükümlerine tabidir. Mali ve idari bakımdan muhtardır ve tüzel kişiliktebir Devlet kurumudur.) kuralını kapsamaktadır. Sosyal Sigortalar Kurumununuğraştığı sigorta işleri 17/7/1964 günlü, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanundave özellikle 1. maddesinde (5. Tertip Düstur, cilt 3/2, sayfa 2827 ve sonrası.)gösterilmiştir. Sözü edilen 506 sayılı Yasanın 72. maddesi gereğince Kurumungördüğü sigorta işlerinin gerekli kıldığı her türlü yardım ve ödemelerle herçeşit yönetim giderlerini karşılamak üzere Kurumca bu yasa hükümlerine göreprim alınacaktır; bu primlerin oranları ve bunların yüzde kaçının işverenden veyüzde kaçının işçiden alınacağı 73. maddede belirtildiği gibi primlere değginöbür hukuk kuralları da 74. ve sonraki maddelerde gösterilmiştir. Bundananlaşılıyor ki Kurumun gelir kaynağı, temel olarak işçiler ve işverenlerceödenen sigorta primleridir. 4792 sayılı Yasanın 19. maddesinin koyduğukurallara göre de temel gelir kaynağı primler ve işçiler ya da işverenlerceödenen bir takım kesintilerle kurum mallarının getirdiği gelirlerdir. 19.maddede genel bütçeden yardım yanılması dahî öngörülmekte ise de bu, temel birkaynak sayılamaz. Şu da belirtilmelidir ki Anayasa'nın 48. maddesi uyarıncasosyal güvenliği sağlamakla ödevli bulunan Devletin gerektiğinde bu Kurumaakçalı yardımda bulunması kendisinin anayasal ödevinin sonucudur.

SosyalSigortalar Kurumunun Anayasa'nın 48. maddesinde öngörülen sosyal güvenlikkuruluşlarından biri olması karşısında Devletin bu Kurumun gelirlerinden payalarak başka bir kamu işinin görülmesini sağlaması, sosyal ödevin gerekleriyleçelişmektedir. Eğer Devlet sosyal sigorta işlerini, daha açık deyimle sosyaltehlikelere karşı sigortalıları koruma ödevini gereği gibi yerine getirmiyorsabu durumda sosyal sigortanın karşılayacağı tehlikeler için ödenen primlerinoluşturduğu paradan bir bölüğünü gecekondu işleri için gelir sayması, sigortaişlerini daha da aksatacak ve böylece Anayasa'nın 48. maddesinden doğan yükümügereği gibi yerine getiremiyecek demektir, ki böyle bir durumda kurumgelirlerinden gecekondu işine pay ayrılması kuralının sözü edilen 48. maddeyeaykırılığı nedeniyle iptali gerekir. Şayet Devlet sigorta işlerini gereği gibiyerine getirebiliyorsa ve ayrıca gecekondu işleri için ayrılacak bir parakalıyorsa bu durumda da işçi ve işverenlerden aşırı prim alıyor demektir ki budahi Anayasa'nın 48. maddesi kuralına aykırı olur. Çünkü bu maddede sigortanınsosyal güvenliği sağlamak üzere kurulması öngörüldüğüne göre ilgililerden ancakbu sigortanın güvence altına alacağı tehlikeleri karşılamaya elverişli tutardaprim alınabilecek demektir. Sigortalıların uğradıkları tehlikeleri karşılayacaktutarları aşan ölçüde onlardan prim alınması Anayasa'nın 48. maddesindeöngörülen sigorta kurmak ilkesiyle çelişir, bu nedenle iptali gerekir.

Gecekondulardanyararlanan kişilerin büyük çoğunlukla sigortalı işçiler olması olayı dahisosyal sigortaların mal varlığına Devletin el atmasını haklı göstermez. Çünküsosyal sigortaların karşılayacağı tehlikeler Yasayla bellidir ve butehlikelerin yeterince karşılanıp karşılanmadığına göre Anayasa'nın 48. maddesiaçısından ortaya çıkacak sakıncalar az yukarıda açıklanmıştır. Böyle birdurumda bu sakıncaların ortadan kalacağı düşünülemez.

2-Anayasa'nın 61. maddesi gereğince kamu giderlerini karşılamak üzere herkes malîgücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür. Bu maddenin ikinci fıkrasında vergiresim ve harcın ve benzeri malî yükümlerin ancak yasa ile konulması ilkesibenimsenmiştir. Gerek bu maddeni yazılışına temel olan ilkeden, gerekse kamuişlerinin görülmesine değinen Anayasa'nın öbür kurallarından anlaşıldığı üzere,kamu işlerinin gerektirdiği giderlerin Devletin genel gelirleriyle karşılanmasıgereklidir. Gecekondu işlerinin kamu işlerinden bulunduğu 775 sayılı Yasanın 1.maddesinden açıkça anlaşılmaktadır. Bu durum karşısında gecekondu işlerineilişkin giderlerin Devletin genel gelirleriyle karşılanması, Anayasa'dan doğanbir zorunluktur. Oysa Anayasa karşısındaki durumu tartışılan 14. maddenin bbendinin Mahkemece incelenen bölümü, gecekondu işleri giderlerinin birbölümünün Sosyal Sigortalar Kurumunun işçi ve işverenlerin ödedikleriprimlerden oluşan mal varlığından karşılanmasını öngörmektedir. Böylelikle kamugiderinin bir bölümü yurttaşlar içinde yalnızca işçilere ve işverenlereyükletilmektedir. Bu durum Anayasa'nın 61. maddesiyle çelişmektedir. Bundanbaşka tartışma konusu kural, sigorta kurumunun mal varlığıyle ve dolayısiyleprimleri ödeyenlerin akçalı güçleri ile gecekondu fonuna pay ödeme yükümününkapsamı arasında herhangi bir ilişki kurmuş değildir. Oysa herhangi bir akçalıyükümün yükümlünün gücüne göre belirlenmesi, Anayasanın 61. maddesinin ilkfıkrası gereğidir. Demek ki incelenen kural, bu bakımdan da Anayasa'yaaykırıdır.

Yukarıdaaçıklandığı üzere incelenen kural Anayasa'nın 61. maddesine aykırıbulunduğundan bu nedenle iptali gerekmektedir.

3-Tartışma konusu kural belli bir fona gelir sağlamak ereği ile konulmuştur.Böylece bu kural bütçe dışı bir fondan bir kamu harcamasının yapılmasına yolaçmaktadır. Nitekim 775 sayılı Gecekondu Kanununun 33. maddesinin ikinci veüçüncü fıkralarında bu Kanun uyarınca kurulacak fonlardan yapılacak giderlerinartırma ve eksiltme ve ihalelere Sayıştay'a ve genel saymanlık işlerine ilişkinyasalara bağlı bulunmadığı, bu harcamaların kuralların yönetmeliklebelirtileceği kesinlikle bildirilmiştir. Anayasa'nın 126. maddesi Devletin vekamu iktisadî işletmeleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin harcamalarınınyıllık bütçelere bağlanmasını buyurmaktadır. Demek ki inceleme konusu kural,Anayasa'ya aykırı bir hukukî duruma yol açmakta ve böylece Anayasa'nın 126.maddesine dahi aykırı düşmektedir. Bu nedenle de iptaline karar verilmelidir.

İhsanEcemiş ve Halit Zarbun, Anayasa'nın 126. maddesine aykırılık bulunduğu görüşünekatılmamışlardır.

Sonuç:

775sayılı Gecekondu Kanununun 14. maddesinin b bendindeki, sınırlama kararıuyarınca incelenen ve "Sosyal Sigortalar Kurumunun yıllık bütçesindenBakanlar Kurulunca tespit edilecek belirli tutarın Türkiye Emlâk KrediBankasında açılacak özel fonun kaynağını oluşturmasına" ilişkin bulunanhükmün Anayasa'nın 48., 61. ve 126. maddelerine aykırı olduğuna ve iptaline, 48ve 61. maddeler bakımından oybirliği ile, 126. madde bakımından İhsan Ecemiş veHalit Zarbun'un karşıoylarıyla ve oyçokluğu ile 29/6/1971 gününde kararverildi.

KARŞIOYYAZISI

AnayasaMahkemesinin 6/4/1971 günlü ilk inceleme kararı ile esas inceleme yalnız 14.maddenin b bendindeki "Sosyal Sigortalar Kurumunun yıllık bütçelerindenBakanlar Kurulunca tespit edilecek belirli tutarın Türkiye Emlâk KrediBankasında açılacak özel fonun kaynağını oluşturmasına" ilişkin bulunanhükümle sınırlandırılmış bulunduğu, inceleme konusu bu hükümde ise sözü geçenfonun sarf usul ve esaslarına ilişkin bir yön bulunmadığı, bir paranın"fon" olarak adlandırılmış olmasına bakarak onun ancak belli birşekilde sarf edilebileceği anlamının çıkarılamıyacağı söz konusu fonun sarfşekli ile ilgili ve iptal gerekçesinde dayanılan 33. madde ise inceleme dışındakaldığı cihetle inceleme konusu hükümle Anayasa'nın 126. maddesi arasında birilgi ve aykırılık görülememektedir. Bu sebeple iptal gerekçesinin bu yöneilişkin bölümüne karşıyız.