Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1971/40, K.1971/82 Sayılı Karar - 23/12/1971

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas sayısı:1971/40

Karar sayısı:1971/82

Karar günü:23/12/1971

Resmi Gazete tarih/sayı:23.5.1972/14194

İstemdebulunan : Danıştay Beşinci Dairesi

I-İSTEMİN KONUSU :

KaradenizTeknik Üniversitesi adiyle Trabzon'da bir üniversite kurulması hakkındaki 6594sayılı Kanunun geçici l. maddesi ve anılan kanunun geçici 2. maddesinideğiştiren 336 sayılı Kanunun geçici 1. maddesi ile, 6594, 336 ve 535 sayılıkanunlarda değişiklik yapılması hakkında 871 sayılı Kanunun 1. maddesi hükümlerininAnayasa'nın 120. maddesine aykırı buldukları yolundaki iddianın ciddi olduğukanısı ile bu maddelerin iptallerine karar verilmesi istenilmiştir.

II-OLAY :

İzinsizve özürsüz olarak görevi başına dönmemesi nedeniyle Millî Eğitim BakanlığıDisiplin Kurulunun karan ile işten el çektirilmiş sayılan bir Trabzon TeknikÜniversitesi doçentince komisyon kararının iptali istemi ile Danıştay'da açılandâvada anılan kararın hukukça dayanağı olan yukarıda konu bölümünde yazılı yasakurallarının Anayasa'nın üniversite özerkliğine ilişkin 120. maddesine aykırıolduğu ileri sürülmüş, dâvaya bakmakta olan Danıştay Beşinci Dairesi deaykırılık savının ciddî olduğu kanısına vararak bu kuralların iptallerine kararverilmek üzere Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

IV-İTİRAZ KONUSU KURALLAR :

1-Karadeniz Teknik Üniversitesi adiyle Trabzonda bir üniversite kurulmasıhakkındaki 20/5/1955 günlü, 6594 sayılı Yasanın geçici 1. maddesi (Düstur 3.Tertip, Cilt 36, Sayfa 1499) : .

MuvakkatMadde l- Bu kanunun üçüncü maddesi gereğince hükmi şahsiyet iktisab edinceyekadar, Karadeniz Teknik Üniversitesi tedris elemanları 4936 sayılıÜniversiteler Kanunundaki derece ve selâhiyeti haiz zevat arasından MaarifVekilliğince tayin olunur.

BuÜniversitede bu devre zarfında diğer hususat için benzeri fakültelerin mevzuat,program, nizamname ve talimatnameleri tatbik edilebilir.

2-Karadeniz Teknik Üniversitesi adiyle Trabzonda bir Üniversite kurulmasıhakkındaki 6594 sayılı Kanuna ek 19 Eylül 1963 günlü, 336 sayılı Kanunun geçicil- maddesi (Düstur 5. Tertip, Cilt 2, sayfa 2036) ;

GeçiciMadde l- 6594 sayılı Kanunun geçici 2. maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir:

Tüzelkişilik kazanıncaya kadar; Karadeniz Teknik Üniversitesinin başında aylıklıprofesörlerden, Millî Eğitim Bakanının teklifi üzerine müşterek kararla tayinedilen bir rektör; fakültelerin başında da aylıklı profesörlerden Millî EğitimBakanınca tayin edilen birer dekan bulunur.

3-20 Mayıs 1955 tarihli ve 6594 sayılı, 19 Eylül 1963 tarihli ve 336 sayılı, 16Şubat 1965 tarihli ve 535 sayılı kanunlarda değişiklik yapılması hakkında 22Mayıs 1967 günlü, 871 sayılı Kanunun 1. maddesi ( 5. Tertip Düstur, Cilt 6/2,sayfa 2033) :

Maddel- 20 Mayıs 1955 tarihli ve 6594 sayılı Karadeniz Teknik Üniversitesi adiyleTrabzonda bir üniversite kurulması hakkında Kanunun 2. maddesine aşağıdakifıkra eklenmiştir :

Birfakültenin kuruluşunun tamamlanması; o fakültenin kadrosunda, ProfesörlerKurulunu teşkil edecek aylıklı en az 6 profesörün bulunmasına bağlıdır.

V-İTİRAZA DAYANAK OLAN ANAYASA MADDESİ:

İtirazdadayanılan Anayasa'nın 120. maddesi (20/9/1971 günlü 1488 sayılı Anayasadeğişikliğine göre Resmî Gazete, 22/9/1971 günlü 13964 sayılı) :

Madde120- Üniversiteler, ancak Devlet eliyle ve kanunla kurulur, Üniversiteler,özerkliğe sahip kamu tüzel kişileridir. Üniversite özerkliği, bu maddedebelirtilen hükümler içinde uygulanır ve bu özerklik, üniversite binalarında veeklerinde suçların ve suçluların kovuşturulmasına engel olmaz.

Üniversiteler,Devletin gözetimi ve derelimi altında, kendileri tarafından seçilen organlarıeliyle yönetilir. Özel kanuna göre kurulan Devlet üniversiteleri hakkındakihükümler saklıdır.

Üniversiteorganları, öğretim üyeleri ve yardımcıları, üniversite dışındaki makamlarca,her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaştırılamazlar. Son fıkrahükümleri saklıdır.

Üniversiteöğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe araştırma ve yayında bulunabilirler.

Üniversitelerinkuruluşu ve işleyişleri, organları ve bunların seçimleri, görev ve yetkileri,üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkını kullanma usulleri veüniversite organlarının sorumluluğu, öğrenim ve öğretim hürriyetleriniengelleyici eylemleri önleme tedbirleri, üniversiteler arasında ihtiyaca göreöğretim üyeleri ve yardımcılarının görevlendirilmesinin sağlanması, öğrenim veöğretimin hürriyet ve teminat içinde ve çağdaş bilim ve teknoloji gereklerineve kalkınma planı ilkelerine göre yürütülmesi esasları kanunla düzenlenir.

Üniversitelerinbütçeleri, genel ve katma bütçelerin bağlı olduğu esaslara uygun olarakyürürlüğe konulur ve denetlenir.

Üniversitelerleonlara bağlı fakülte, kurum ve kuruluşlarda öğrenim ve öğretim hürriyetlerinintehlikeye düşmesi ve bu tehlikenin üniversite organlarınca giderilmemesihalinde Bakanlar Kurulu, ilgili üniversitelerin veya bu üniversiteye bağlıfakülte, kurum ve kuruluşların idaresine el koyar ve bu kararını hemen TürkiyeBüyük Millet Meclisi Bileşik Toplantısının onamasına sunar. Hangi hallerin elkoymayı gerektireceği, el koyma kararının ilân ve uygulama usulleri ile süresive devamınca Bakanlar Kurulunun yetkilerinin nitelik ve kapsamı kanunladüzenlenir.

VI-İLK İNCELEME:

AnayasaMahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca yapılan ve Muhittin Tayları, AvniGivda, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Recai Seçkin, AhmetAkar, Halit Zarbun, Ziya Önel, Kâni Vrana, Mustafa Karaoğlu, Muhittin Gürün,Şevket Müftügil ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katıldıkları 12/10/1971 günlü ilkinceleme toplantısın da; dosyanın eksiği bulunmadığı anlaşıldığından işinesasının Danıştay 5. Dairesinin dâvada uygulayabileceği tek hüküm olan 6594sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin birinci fıkrası ile sınırlandırılarak incelenmesine,Muhittin Taylan, Sait Koçak, Şahap Arıç, Recai Seçkin ve Muhittin Gürün'ün 871sayılı Kanunun 1. maddesinin ve Muhittin Taylan, Recai Seçkin, Ziya Önel, KaniVrana ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun 336 sahalı Kanunun seçici 1. maddesinin dahimahkemenin dâvada uygulayacağı hükümlerden bulunması dolayısiyle Anayasa'yauygunluk denetimine konu olması gerektiği yolundaki karşıoylariyle ve oyçokluğu ile karar verilmiştir.

Danıştay'dakidâvada davacı öğretim üyesi, kendisinin görevden çekilmiş sayılmasına ilişkinkararın Millî Eğitim Bakanlığı Disiplin Kurulunca verilemiyeceği ilkesinedayanarak bu kararın iptalini istemiştir. İptali istenen idari kararın dayanağıise bu kararı" metninden ve Danıştay'da açılan dâvaya ilişkin dilekçedekiaçıklamalardan anlaşıldığı üzere 6594 sayılı Kanunun geçici 1. maddesi uyarıncaKaradeniz Teknik Üniversitesinin tüzel kişilik kazanmasına değin buÜniversitede öğretimle görevlendirilecek kişilerin Millî Eğitim Bakanlığıncaatanacağı kuralıdır.

Gerçekten,Millî Eğitim Bakanlığı Disiplin Kurulunun 14/1/1970 günlü, 404.1/27 sayılıkararında, "Karadeniz Teknik Üniversitesinde öğretimlegörevlendirileceklerin atanmaları yetkisinin 6594 sayılı Yasanın geçici 1.maddesi uyarınca Millî Eğitim Bakanlığına tanınmış bulunmasına ve bir görevliyiatamaya yetkili olan yerin onun görevden çıkarılmasına veya çıkmış sayılmasınakarar vermeye dahi yetkili bulunduğu idare hukukunun ilkelerinden olmasına göreDisiplin komisyonunun bu işte kendisini görevli gördüğü ve 4936 sayılıÜniversiteler kanununun 46. maddesinin ikinci fıkrasının C bendi gereğinceilgilinin işten çekilmiş sayılmasına karar verdiği açıklanmıştır. KaradenizTeknik Üniversitesinin kuruluşunu düzenleyen 6594 sayılı Yasa ile bunundeğiştirilmesine ilişkin yasalarda disiplin konusunda herhangi bir kural dayoktur. Bu söylenilenlere göre işten çıkmış sayılma konusundaki Millî EğitimBakanlığı Disiplin Kurulu kararının hukuksal dayanağı, 6594 sayılı Yasanınatama işleminde Millî Eğitim Bakanlığının yetkili bulunduğunu belirleyen geçici1. maddesi kuralıdır ve Danıştay 5. Dairesi elindeki dâvada bu kuralı uygulamadurumundadır. Ayrıca bu kural, Danıştay 5. Dairesinin bakmakta olduğu dâvadauygulayacağı tek kuraldır. Nitekim bu kural Anayasa'ya aykırı sayılıp iptaledilirse Danıştay'daki iptal dâvasına konu olan Disiplin Kurulu kararı hukukdayanağından yoksun kalacaktır. Demek ki mahkemenin iptalini istediği yasakuralları içinden yalnızca bu kuralın iptali dâvayı çözmesi için yeterliolacaktır. Şu durum karşısında Anayasanın değişik 151. maddesi uyarıncaDanıştay 5. Dairesi yalnızca anılan maddenin iptali için Anayasa Mahkemesinebaşvurulabileceğinden esasa ilişkin inceleme bu madde ile sınırlı olarakyapılmalıdır.

VII-ESASIN İNCELENMESİ:

Esasailişkin rapor, sınırlandırma kararında anılan Yasa kuralı, Anayasa'nın ilgilimaddesi, gerek Anayasa gerekse yasa metinlerine ilişkin vahama belgeleri vekonu ile ilgili öteki metinler incelendi; gereği görüşülüp düşünüldü :

1-Dâvada incelemenin Anayasanın 120. Maddesinin hangi metnine göre yapılacağısorunu :

GerekDanıştaydaki dâvanın açıldığı gerekse Danıştayın konunun incelenmesi içinAnayasa Mahkemesine başvurduğu günde (22/7/1971-de) Anayasanın 120. maddesinineski metni yürürlükte iken davanın esasının incelenmesi sırasında Anayasa'nın20/9/1971 günlü 1488 sayılı Anayasa Değişikliğine ilişkin Yasa ile 120. maddesideğiştirilmiş bulunmaktadır. Şu durum karşısında Anayasa Mahkemesince incelenenbu dâvada ilk önce Anayasanın 120. maddesinin hangi metnine göre incelemeninyapılması gerektiğimin tartışılması zorunluğu vardır. Anayasa koyucu Anayasanınherhangi bir kuralında değişiklik yapmayı gerekli görmüş ise değişikliğinyürürlüğe girmesinden sonra yeni kuralın uygulanmasını islemiş demektir.Anayasa değişiklikleri kamu düzenini ilgilendiren değişiklikler olduğu içinbunların yürürlüğe girmelerinden sonra karara bağlanacak dâvalardauygulanmaları, kuraldır. Bu kurala ayrık durum sayılabilecek birtakım olaylarınsöz konusu edilip edilemiyeceği ayrıca tartışmaya değer bir yöndür. Anılankuralı bu dâvada uyguladığımızda Anayasaya aykırılık sorununun, Anayasalın 120.maddesinin yeni metnine göre çözülmesi gerektiği görülür.

2-Anayasa'nın değişik 120. maddesinin üniversite öğretim üyelerinin atanması vegörevden uzaklaştırılması bakımından bir değişiklik getirip getirmediği veinceleme konusu kuralın Anayasaya aykırılığı sorunu :

120.maddenin eski metinine göre Üniversiteler bilimsel ve idari özerkliği sahipkamu tüzel kişileridir; üniversiteler kendilerince seçilen yetkili öğretimüyelerinden kurulu organları eliyle yönetilir ve üniversite organları, Öğretimüyeleri ve yardımcıları üniversite dışındaki makamlarca görevlerindenuzaklaştırılamazlar; üniversiteler, kendi kendilerini denetlerler.

Anayasanın120. maddesinin yeni metinine göre Üniversiteler özerkliğe şahin kamu tüzelkişileridir; üniversite özerkliği Anayasa'nın bu maddesinde bildirilen kurallariçinde uygulanır; üniversiteler Devletin gözetim ve denetimi altındakendilerince seçilen organları eliyle yönetilir. Üniversite organları, öğretimüyeleri ve yardımcıları, üniversite dışındaki makamlarca görevlerindenuzaklaştırılamazlar; ancak Bakanlar Kurulunun üniversite yönetimine el koymasıdurumuna ilişkin kurallar sakladır.

Anayasadeğişikliğine ilişkin gerekçede açıklandığı üzere yeni metinlerle 1961Anayasasının temel ilkelerinde yapılması ereği güdülmüş değildir. Bu yorumdagözönünde tutulacak önemli bir yöndür. Yeni metinde yönetimsel ve bilimselözerklik denilmeyip yalnızca üniversitelerin özerkliğinden söz edilmekte ise debu özerkliğin hem yönetimsel, hem de bilimsel özerklik olduğu, ancak, maddedegösterilen kayıtlar altında uygulanacağı yeni maddenin tümünden açıkcaanlaşılmaktadır. Yeni maddenin dördüncü fıkrasında üniversite organlarınınöğretim üyeleri ve yardımcılarının üniversite dışındaki makamlarca her nesuretle olursa olsun görevlerinden uzaklaştırılamıyacağı kuralı dahi korunmuşbulunmaktadır.

Birde değişik 120. maddenin beşinci fıkrasında yasa ile düzenlenecek yönlerbelirlenirken "öğrenim ve öğretimin hürriyet ve teminat içinde ve çağdaşbilim ve teknoloji gereklerine göre yürütülmesi" esaslarından söz edilereküniversite öğretiminin özgürlük ve güvenlik içinde ve çağdaş bilim ve teknolojiisterlerine, başka deyimle bilimin özgür ve mesnel ölçülerine göregerçekleştirileceği kesinlikle açıklanmıştır. Öğrenim ve öğretimin özgürlük vegüvence içinde ve çağdaş biliminin gerekleri uyarınca yapılabilmesi, herşeydenönce üniversitede yönetim özerkliğinin bulunmasına bağlıdır; gerçektenüniversite siyasal güçlerin ya da birtakım çıkar topluluklarının etkisi altındabırakılmış ise artık çağdaş bilimin gereklerine göre öğrenim ve öğretimyapılmasından söz edilemez.

Üniversitelerinkendilerince seçilen organları eli ile yönetilmesi ilkesi, kural olaraküniversite görevlilerinin üniversitelerin yetkili organ veya yerlerinceatanabilmesi yetkisini de kapsar; çünkü bir kuruluşun çalışmalarınınyürütülmesi demek olan yönetim, niteliği gereği o örgütün görevlilerini başkadeyimle onu işletecek kimseleri atama, işten çıkarma işlemlerini dahi zorunluolarak içerir. Ancak, başka bir kuruluşa az veya çok bağlı olan örgütlerde üstkurulusun kendisine bağlı olan kuruluştaki görevlilerin hepsini veya birbölüğünü atama ve işten çıkarma yetkisi söz konusu olabilir ise de Anayasanındeğişik 120. maddesi kuralları, üniversiteleri her hangi bir yere bağlı birerörgüt olarak düzenlemeyi erek edinmiş olmadığı için üniversitelerin bakanlığaveya hükümete bağlı birer örgüt sayılarak üniversite görevlilerinin bakanlıkçaatanması veya bakanlığın şu veya bu biçimde atama işleminde etkili olmasıyetkisi kabul edilemez.

Üniversiteyönetiminin Devlet gözetim ve denetimine bağlanmış olmasıyle Hükümetin buyönetim üzerinde etkili olmasının erek edinildiği dahi ileri sürülemez; çünkügözetim ve denetim, özellikle özerk bir örgüte ilişkin olursa, kuruluşun ancakbelli kurallara bağlı bir düzen içinde islemesini sağlamaya yönelmiş biryetkiler bütününü anlatır; o kuruluşun yönetimine şu veya bu biçimde el atma veonu gözetim ve denetim yetkisinin kullananın iradesine göre çalışmaya zorlamayetkisini karışamaz. Değişik 120 madde, bir yandan özerkliği öte yandan öğretimve öğrenimin özgürlük ve güvence içinde çağdaş bilim ve teknoloji isterlerineuygun olarak yürütülmesini sağlamayı öngördüğüne göre Devlet gözetim vedenetimin ereği, yalnızca anılan ilkelerin gerçekleşmesi yolundan sapmalarıönlemek ve bu ilkelerle bağdaşmayan tutumları engellemek olabilir. Kaldı kiAnayasa'nın değişik 120. maddesinin son fıkrasında Bakanlar Kurulunun belliüniversite veya üniversiteye bağlı fakülte, kurum ve kuruluşların yönetimine elkoymasından söz edilmişken ikinci fıkrasında Hükümetin değil, devletin gözetimve denetiminden söz edilmekte bulunmasının anlamı vardır ki buna dayanılarak budenetim ve gözetimin siyasal gücün veya çıkar çevrelerinin etkisi dışındatutulabilecek bir organ eliyle gerçekleştirilmesi gerektiği görüşüsavunulabilir. Şurası da dikkate değer ki Anayasa'nın değişik 120. maddesinin,son fıkrasında öngördüğü olağanüstü durumlarda Bakanlar Kurulunun yönetimine elkoymasına izin vermesinin ereği dahi yalnızca öğrenim ve öğretimin özgürlük vegüvence içinde, çağdaş bilimin nesnel ölçüleri uyarınca gerçekleşmesinisağlamaktır.

Biran için üniversite özerkliğinin yeni biçiminde hükümetin veya bir bakanlığınüniversite yönetimine karışmasının veya belli ölçüde katılmasının Anayasayaaykırı olmadığı düşüncesi benimsenirse bu görüş yapılan derişiklik sırasındaAnayasa'nın 120. maddesinin değiştirilmesiyle güdülen ereğe daha açıkçasıüniversite özerkliğinin yanlış anlaşılması veya kötüye kullanılması yüzündenöğretim ve eğitimin özgürlük ve güvence içinde, çağdaş bilimin nesnelölçülerine göre yürütülmesi ilkesinden sapmaları düzeltmek ereğine aykırıdüşer; çünkü yukarıda da değinildiği gibi hükümetin veya bir bakanlığınüniversite yönetimi üzerinde etkili olması üniversitenin bilimsel ve nesnelisterlere göre öğretim yapmasını engeller.

Şuda unutulmamalıdır ki 120. maddenin değiştirilmesinde gözönünde tutulan biretken dahi üniversitenin kendi kendini denetleyemediği yolundaki kanıdır vebundan dolayı Devlete tanınan yetkiler de gözetim ve denetimin zorunlu kıldımyetkilerden başkası olamaz: başka deyimle bu yetkiler üniversitenin yönetim vebilim özerkliğinin zedelenmesini, öğretim ve öğrenim özgürlüklerininçiğnenmesini önlemeye elverişli yetkiler olabilecektir; atama işlerindeyürütmenin söz sahibi kılınmasiyle ise gözetim ve denetim sınırlarını aşan bir yetkitanınmış bulunur.

Yukarıdanberi açıklanan gerekçeler karşısında hükümetin ya da bir bakanlığın üniversiteöğretim üyesini veya yardımcısını atama yetkisi Anayasa'nın değişik 120.maddesinin kabul ettiği üniversite özerkliği ve üniversitenin kendiorganlarınca yönetilmesi ilkeleri ile bağdaştırılamaz. Daha açıkçası üniversiteÖzerkliği derişik 120. maddeye yörede üniversitede görevlendirilecek öğretimüyeleri ve yardımcılarının atama işlemlerinin bütün hukuksal sonuçlarınıdoğurabilecek biçimde yalnızca üniversite organlarının iradesi ile yapılmasıyetkisini dahi içermektedir.

İncelemekonusu 6594 sayılı Yasanın geçici 1. maddesinin birinci fıkrasında bulunan,Karadeniz Teknik Üniversitesinin tüzel kişilik kazanmasına değin, buüniversitenin öğretim işleriyle görevli kişilerin 4936 sayılı ÜniversitelerKanunundaki derece ve yetkileri kazanmış kişiler arasından Millî EğitimBakanlığınca atanacağı kuralı, Anayasa'nın değişik 120. maddesinin yukarıdaaçıklanan özerklik ilkesine ve bu ilke gereklerinden olan üniversitelerin kendilerinceseçilmiş organlarınca yönetileceği kuralına aykırı düştüğünden, iptali gerekir.

İncelemekonusu kuralda üniversiteye bir süre tüzel kişilik tanınmadığı ilkesi de yeralmaktadır; oysa Anayasa'nın değişik 120. maddesi uyarınca üniversitelerözerkliğe sahip kamu tüzel kişileridir. Sözü edilen kural bu bakımdan daAnayasaya aykırıdır.

AvniGivda, inceleme konusu kuralın Anayasaya aykırılığı görüşüne katılmamıştır.

3-İptal konusu kuralı kapsayan yasanın bir hazırlık yasası olmasının bu yasa ileoluşan kuruluşun üniversite sayılmasına engellik edip edemiyeceği sorunu:

Birüniversitenin kuruluşu sırasında onun kuruluşunu sağlamak üzere çıkarılacakyasada üniversitelerin bağlı olduğu hukuk ilkelerine aykırı birtakım geçicidönem kurallarının kabul edilebileceği ve itiraz konusu kuralın dahi bunlardanbirisi sayılabileceği ve böylece bu geçici dönem kurallarında Anayasa'yaaykırılık söz konusu edilemiyeceği ve yukarıki ikinci bentte varılan sonucunyanlış olduğu görüşü ileri sürülebilir. Ancak; bu düşünce, Anayasa açısındankabule değer görülemez. Çünkü, geçici dönem kuralları adı altında birtakımAnayasaya aykırı kurallar konulabilmesini, Anayasaya uygun gösteren herhangibir dayanak Anayasa'da yoktur. Kaldı ki böyle bir olanağın kabulü, Anayasa'yauygun biçimde kurallara göre kurulup işletilen bir Üniversitenin oluşmasınıYasa Koyucunun takdirine bırakmak gibi bir sonucun kabul edilmesi demek olur veböylece Anayasa'nın Üniversite özerklisine ilişkin kurallarının uygulanmasınıyıllarca önemle durumunun yaratılabilmesi gibi Anayasa'ya ters düşenuygulamalara yol açılmış bulunur.

Şuyön belirtilmelidir ki kurulacak olan yeni bir üniversitenin kuruluşişlemlerini özerk olan başka bir üniversiteye gördürmek gibi birtakım yasaltedbirlerle yeni bir üniversitenin Anayasaya uysun biçimde kurulmasıdüşünülebilir ve böyle bir düzenin uygulanma olanağı rahatlıkla bulunabilir.

4-İtiraz konusu kuralı kapsayan Yasanın kurmak istediği örgütün Anayasa'nın genelilkelerine bağlı bir üniversite olup olmadığı sorunu :

İtirazkonusu kuralı kapsayan yasanın adı ve maddeleri incelendikte yeniden ortayakonulmak istenilen örgütün Anayasa'nın üniversitelere ilişkin genel ilkelerinebağlı bir üniversite olduğu açıkça görülmektedir, 6594 sayılı Yasanın ikincimaddesinde "Karadeniz Teknik üniversitesi iki fakültenin kuruluşununikmali ve tedrisata açılması ile Üniversiteler Kanununda musarrah bütün hak vevecibelerle hükmi şahsiyet iktisan eder." ve yine anılan Yasanın geçicibirinci maddesinin ikinci fıkrasında "Bu Üniversitede bu devre zarfındadiğer hususat için benzeri fakültelerin mevzuat, program, nizamname vetalimatnameleri tatbik edilebilir." yine 27 Eylül 1963 günlü, 336 sayılıKanunun geçici 3. maddesinde "Karadeniz Teknik Üniversitesi tüzel kişilikkasbettikten sonra dışarda meslek çalışmaları, eserleri ve yayınları iletanınmış kimseler de, fakülte Profesörler kurullarının üçte iki çoğunluklayapacakları teklif senatoca uygun görülmek ve üniversiteler arası kurulcaonanmak şartiyle usulü veçhile profesör seçilebilirler" kuralları, kurulanörgütün Anayasa'nın 130. maddesinin tümünün öngördüğü anlamda bir üniversiteolmasının istendiğini kanıtlamaktadır.

EgeÜniversitesinin durumu da bu görüşü doğrulamaktadır; (Ege Üniversitesi adı ileİzmir'de bir Üniversite kurulması hakkında Kanun) adlı, 20/5/1955 günlü, 6595sayılı Yasa dahi, 6594 sayılı Yasa'nın kapsadığı kurallarla harfi harfine aynıkuralları kapsamaktadır. (Düstur 3. Tertip, Cilt. 36 Sayfa 1500 ve sonrası) veEge Üniversitesi bugün özerk bir üniversitedir.

Buaçıklamalar, sözü edilen Üniversitenin Anayasa'nın değişik 120. maddesininikinci fıkrasının "Özel Kanuna göre kurulan Devlet Üniversitelerihakkındaki hükümler saklıdır." kuralı ile ayrık durumda bulunanüniversitelerden birisi olmadığını ve Milli Eğitim Bakanlığınca Danıştaydakidavada Anayasa'ya aykırılık savına karşı ileri sürülen savunmanındayanıksızlığını ortaya koymaktadır. Şu yön de belirtilmelidir ki, Anayasa'nın120. maddesinin eski metninde de bulunan özel kanuna göre kurulmuş Devletüniversitelerine ilişkin ilkelerin saklı tutulduğunun belirlendiği cümle,anlamca genel üniversitelerden başka biçimde yönetilmek üzere Anayasa'nınyürürlüğe girmesinden önce kurulmuş, bulunan üniversiteleri içermektedir. 120.maddenin Temsilciler Meclisinde görüşülmesi sırasında Anayasa Komisyonu sözcüsüözel kanuna göre kurulan kuruluşu ve işleyişi bakımından benzeri bulunmayan(varlığı kendine özgü-suigeneris) bir öğretim kurumu biçiminde tanımlamış veörnek olarak Orta Doğu Teknik Üniversitesini göstermiştir. (Temsilciler MeclisiTutanak Dergisi, Cilt 4, Birleşim 60, oturum l, Sayfa 607 611).

Demekki Anayasa'nın değişik 120. maddesinin ikinci fıkrası da yönetim biçimi saklıtutulan üniversiteler, Anayasa'nın öngördüğü kurallara uygun olmayan biçimdesürekli olarak yönetilecek üniversitelerde oysa Karadeniz Teknik ÜniversitesiYasasındaki tartışma konusu kural, geçici 1 madde kuralı olduğu gibi bu yasaile konulan geçici nitelikteki bütün kuralların ereği de, bir süre sonraüniversitelere ilişkin genel düzene bağlı bir üniversite kurulmasınısaklamaktadır. Geçici nitelikteki kuralların ve bu arada tartışma konusu geçicikuralın Anayasa'nın değişik 120. maddesinin ikinci fıkrasında saklı tutulankurallardan bulunduğu görüşü, bu bakımdan da doğru değildir.

Özetlenecekolursa, hem Karadeniz Teknik Üniversitesinin Kuruluşuna ilişkin 6594 sayılıYasanın genel düzene bağlı bir üniversite Vurulması ereğiyle çıkarılmışbulunması dolayısıyla durumun Anayasa'nın 120. maddesinin tümünde belirtilenkurallara uygun bulunmasının gerekmesi, hem de Anayasa'nın değişik 120.maddesinin ikinci fıkrasında saklı tutulan yönetim kurallarının özel ve süreklikurallar olmasına karsı tartışma konusu kuralın geçici bir kural olmasınedeniyle anılan kuralın, saklı tutulan kurallardan sayılması olanağı yoktur.

VIII-SONUÇ :

Sınırlamakaran uyarınca incelenen 20/5/1955 günlü, 6595 sayılı Kanunun geçici birincimaddesinin birinci fıkrasının Anayasanın 170. maddesine aykırı olduğuna veiptaline Avni Givda'nın karşıoyu ile ve oyçokluğu ile 23/12/1971 gününde karar verildi.

12/10/1971günlü, sınırlama kararına ilişkin karşıoy yazısı 6594 sayılı Kanunun geçici 3.maddesini değiştiren 19 Eylül 1963 günlü, 336 sayılı Kanunun geçici 1. maddesi"Özerk kişilik kazanıncaya kadar; Karadeniz Teknik Üniversitesinin başındaaylıkla profesörlerden Millî Eğitim Bakanlığının teklifi üzerine müşterekkararla tayin edilen bir rektör, fakültelerin başında da aylıklı profesörlerdenMilli Eğitim Bakanlığınca tayin edilen birer dekan bulunur." biçiminde yeralan ve itirazcı mahkemece yine iptali istenmiş bulunan hüküm, 6594 sayılıKanunun geçici 1. maddesinde bulunup bu kararla iptal edilmiş olan "Bukanunun 3. maddesi gereğince hükmî şahsiyet iktisap edinceye kadar, KaradenizTeknik Üniversitesi tedris elemanları 4936 sayılı Üniversiteler Kanunundakiderece ve salâhiyeti haiz zevat arasından Maarif Vekilliğince tayinolunur." biçimindeki hükümle dolayısiyle ilişikli bulunduğundan, itirazcımahkemece uygulama yapılırken, bu hükmün dahi sözönünde bulundurulmasıgerekecek demektir. Çünkü her iki hüküm arasında konuların nitelikleri yönündenbir benzerlik bulunduğundan başka, dayandıkları esas yönünden aralarında birbirlik de vardır. Bu birlik, atamaların her iki hükümde de, Üniversitelerinyetkili organları yerine doğrudan doğruya bir yönetimsel işlemle yönetim erkitarafından yapılması esasının öngörülmüş olmasıdır. Bu iki hüküm arasındakiayrım ise, sadece, birisinin, üniversitenin rektörü ile fakülteleridekanlarının ve diğerinin ise aynı üniversitenin öğretim üyelerininatanmalarına ilişkin bulunmasından ibaret kalmaktadır.

YasalarınAnayasa'ya uygunluğunun Anayasa Mahkemesince yapılmakta olan denetiminin asılamacı, Anayasa'ya aykırı hükümlerin yasalardan olabildiği ölçüdeayıklanmasıdır. Bu bakımdan, bir kanunda yer alan konu, nitelik ve dayandıklarıesas yönlerinden benzer iki hükümden birisinin Anayasa'ya aykırılığınınsaptanarak iptali ve diğerinin ise incelenmiyerek yasada kalması, uygulamadaçelişik durumlar yaratabilir. Bu ise. Anayasa'ya uygunluk denetiminin yukarıdagösterilen asıl amacı ile bağdaşamıyacaktır. Aksinin kabulü halinde, aynıüniversitede Anayasa'ya aykırı bir hükme dayanılarak atanmış bulunan rektörveya dekanların tedris elemanı olarak görev yapmaları olanağını yaratacak veya,iptal edilen hüküm yerine Anayasa'ya uygun olarak yapılacak bir düzenlemesonunda Yasa hükmünün alacağı yeni biçime göre atanacak tedris elemanlarındanAnayasa'ya aykırı bir hükme dayanılarak atanacak dekanların görev yapmalarıgibi bir durumla karşılaşılacaktır.

Yukarıdakiaçıklamalar göstermektedir ki, böyle bir halde, diğer hükmün dahi esastaninceleme konusu yapılmasında bir gerek ve hatta zorunluk var demektir. İşte bunedenledir ki, işin esasının 6594 sayılı Kanunun sadece 1. maddesinin birincifıkrası ile sınırlandırılarak incelenmesine ilişkin 12/10/1971 günlü arakararına, 336 sayılı Kanuna geçici 1. maddesinin dahi esastan incelenmesigerektiği düşüncesi ile karşıyız.

KARŞIOYYAZISI

I-İptali öngörülen hükmün Danıştay'daki dâva ile ilişkisi :

İnceleneniş Anayasa'nın değişik 149. maddesi uyarınca açılmış bir iptal dâvası değildir;Danıştay 5. Dairesinin yine Anayasanın 151. maddesine dayanarak getirdiği bîrAnayasa'ya aykırılık iddiasıdır. İtiraz yoluna başvuran mahkeme üç hükmünAnayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmesini istemiş (20/5/1955 günlü, 6594sayılı Yasanın geçici 1. maddesi, bu Yasanın 19/9/1963 günlü, 336 .sayılı Yasaile değiştirilmiş geçici 2. maddesi; 6594 sayılı Kanunun 2. maddesine 22/5/1967günlü, 871 sayılı Kanunun 1. maddesiyle eklenen fıkra); Anayasa Mahkemesi, buüç hükümden yalnızca 6594 sayılı Yasa'nın geçici 1. maddesinin birincifıkrasının mahkemenin uygulanmasını olasılık içinde gördüğünden işin esasının buhükümle sınırlı olarak incelenmesini kararlaştırmıştır. Söz konusu fıkra"Karadeniz Teknik Üniversitesi tüzel kişilik kazanıncaya kadar öğretimelemanlarının 4936 sayılı Üniversiteler Kanunundaki derece ve yetkilerdebulunan kimseler arasından Millî Eğîtim Bakanlığınca atanması" nailişkindir.

İlkinceleme sırasında itiraz yoluna başvuran mahkemenin Anayasaya aykırılıkiddiasını Anayasa Mahkemesine getirme yetkisi olup olmadığı sorununu çözerkenşu veya bu hükmü bakmakta bulunduğu davada uygulayacağı yolunda varılan sonuçhiçbir zaman uygulamanın mutlaka yer alacağı veya böyle bir uygulamada,mahkemenin haklı ve isabetli olduğu yönünde kesin ve bağlayıcı nitelik taşımaz;inceleme derinleştirilince önce uygulanma olanağı veya olasılığı yar sanılanhükmün itiraz yoluna başvuran mahkemenin elindeki dâva komisine bir ilişkisibulunmadığı görülebilir. Böylebir durumda, ise ilk incelemede verilen sınırlamakararı doğrultusunda bir sonuca varmanın hukukça zorunlu bulunmadığı görüşübenimsenmedikçe sorunu isabetli bir karara bağlamanın, çok güçleşeceğiortadadır.

İtirazyoluna başvuran Danıştay 5. Dairesinin bakmakta olduğu dâvanın konusu atanmadeğil, görevden uzaklaştırmadır. Danıştay'daki dâvada iptali istenilen işlemeilişkin Millî Eğitim Bakanlığı disiplin kurulu kararında "6594 sayılıKanunun geçici 1. maddesi uyarınca Karadeniz Teknik. Üniversitesinde öğretimlegörevlendirileceklerin atanmasında Milli Eğitim Bakanlığı yetkili bulunduğu;atamaya yetkili yerin görevliyi işten, çıkarmaya veya çıkmış saymaya da yetkiliolmasının idare hukuku ilkelerinden olduğu" ndan söz edildiğine çoğunlukgerekçesinde değinilmiştir. Danıştay Dairesinin geçici 1. madde hükmününAnayasaya aykırılığım ileri sürmesinden, aynı görüşü benimsediğianlaşılmaktadır. Anayasa Mahkemesi çoğunluğu da Anayasa'ya aykırı bir işlemeitiraz konusu hükmün yol açtığı kanısı ile olacak Anayasa'ya uygunlukdenetimine ve hükmün iptaline gitmiştir.

KaradenizTeknik Üniversitesi öğretim elemanlarının görevden uzaklaştırılmaları konusundaherhangi bir yasal açıklık bulunmasaydı belki "atama yetkisi" ndenyola çıkılarak dâvâlının görüşü doğrultusun da bir sonuca varılmasıdüşünülebilirdi. Oysa 6594 sayılı Yasanın itiraz konusu geçici 1. maddesininbir de ikinci fıkrası vardır. Bu fıkra hükmüne göre Karadeniz TeknikÜniversitesinde, tüzel kişilik kazanılıncaya kadar "diğer hususat içinbenzeri fakültelerin mevzuat, program, nizamname ve talimatnameleri" uygulanabilir.İstisnaî olarak verilmiş atarla geçici yetkisini düzenleyen bir maddedeki"diğer hususat" deyimine atama dışındaki bütün öteki konuların ve buarada görevden uzaklaştırma konusunun da girdiği haklı olarak ilerisürülebilir. Kaldı ki bu yönde bir yoruma veya tartışmaya gidilmesi degereksizdir. Çünkü Anayasa'nın 120. maddesinin gerek eski gerekse yeni metninde(Üçüncü fıkra) "Üniversite organları, öğretim üyeleri ve yardımcıları,üniversite dışındaki makamlarca, her ne suretle olursa olsun, görevlerindenuzaklaştırılamazlar." kuralı yer almıştır. 6594 sayılı Yasada KaradenizTeknik Üniversitesi öğretim üyeleri ve yardımcılarının görevdenuzaklaştırılmalarını düzenleyen özel ve açık bir hüküm bulunmadığına göre bukonuda herhangi bir iptal kararına yer olmaksızın, açık ve kesin Anayasahükmünün doğrudan doğruya işlemesi doğaldır, zorunludur. Demek ki birüniversite doçentinin Anayasa'ya aykırı olarak Millî Eğitim Bakanlığıncagörevden uzaklaştırılmasına itiraz ve inceleme konusu hüküm değil bir yanlışyorum ve uygulama yol açmıştır. O halde 6594 sayılı Yasanın Danıştaydakî dâvaile ilişkisi bulunmayan geçici 1. maddesinin birinci fıkrasının o dâvadolayısryle ve Anayasa'nın değişik 151. maddesi yolu ile Anayasaya uygunlukdenetimi yapılarak iptaline gidilmesi dayanaksız kalmaktadır.

II-6594 sayılı Yasanın geçici 1. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'yaaykırılığı sorunu :

Şimdide 6594 sayılı Yasanın geçici 1. maddesinin birinci fıkrası hükmü yukarıdaaçıklanan özel durum gözönünde bulundurulmaksızın ele alınacak ve Anayasayaaykırılık sorunu genel olarak tartışılacaktır.

20/5/1955günlü, 6594 sayılı Yasa Trabzon'da bir teknik üniversite vurulmasınıöngörmüştür. Bu konuda herhangi bir hazırlığı ve yatkınlığı bulunmayan birçevrede elbette ki önce bir çekirdeğin atılması ve özel tedbirlerle korunmasışarttır. Böyle bir Üniversite çekirdeğinin belirli bir olgunluğa, belirli birgelişme düzeyine gelmeden tüzel kişilik ve öteki üniversitelerin tüm hak veyükümlerini kazanabilmesi düşünülemez. Çünkü kurumun bir hazırlık ve kuruluşevresi geçirmeden daha ilk adımda ve bir anda tüzel kişilik ve öteki hak veyükümlerin gereklerini yerine getirecek organları oluşturacak görevlileribünyesi içinde toplamağa olanak yoktur.

6594sayılı Kanunun tümü, 10/9/1963 günlü, 336 sayılı ve 22/5/1967 günlü; 87T sayılıYasaların getirdiği ek ve değişikliklerle bir arada gözden geçirilirse görülürki Kanun Koyucu hiç bir zaman Anayasa'ya aykırı düşebilecek bir üniversiteöngörmüş değildir. Olabildiğince kısa bir süre içinde kurumun tüzel kişilik veÜniversiteler Kanunununda yazılı tüm hak ve vecibeleri elde edebilmesi içinKanunda kolaylaştırıcı hükümlere yer verilmiştir. Atamaların istisnaî ve geçiciolarak Millî Eğitim Bakanlığına bırakılması, tüzel kişilik kazanılıncaya kadargeçecek sürenin gerçekleri ve gereksinmeleri gereğidir. Bakanlığa bu yetkiverilirken bile atanacak kimselerin 4936 sayılı Üniversiteler Kanunundakiderece ve yetkilerde bulunanlardan olması kuralına sıkı sıkıya bağlanmaktangeri kalınmamıştır.

Üniversitenintüzel kişilik kazanması ve hukukça öteki üniversitelere denk bir düzeye gelmişsayılması için Kanunun koyduğu koşulların, bu yöndeki gelişmeyi güçleştirecekveya engelliyecek bir nitelik taşımadığı ilgili hükümler incelenirken hemengöze çakmaktadır. Bu hükümlere göre bir fakültenin kadrosunda profesörlerkurulunu oluşturacak aylıklı altı profesör bulunursa o fakültenin kuruluşutamamlanmış sayılacak (Madde 2/2); iki fakültenin kuruluşu tamamlanınca daüniversite tüzel kişilik ve Üniversiteler Kanununca yazılı hak ve yükümlerikapanmış olacaktır (Madde 2/1). Her iki koşulun da işin niteliğinden zorunluğungereklerini aşmayan, hiç bir zaman ağır sayılamayacak bir geçiş ve hazırlıkdönemi kuralları olduğu ortadadır. Anayasa Mahkemesi kararında 6594 sayılı Yasaile bir günde kabul edilmiş olan "Ege Üniversitesi adiyle İzmir'de birüniversite kurulması" hakkındaki 6595 sayılı Kanunda da aynı koşullara yerverildiğine değinilmektedir. Birbirinin tıpkısı hazırlık ve geçiş dönemikoşullarına bağlı tutulan iki öğretim kurumundan birisinin kısa bir süredebilimsel ve anayasal anlamiyle tam bir üniversite durumuna gelmesine karşılıkötekisinin on yedi yıl içinde iki fakültenin kuruluşunu bile tamamlayamamasıüzerinde durulursa görülür ki söz konusu koşullara geciktirici bir erek venitelik kondurmağa olanak yoktur ve gecikme nedenleri bunların dışındaaranmalıdır.

6594sayılı Yasanın geçici 1. maddesinin birinci fıkrası hükmünün, yakanda açıklananniteliğine ve konulmuş ereğine göre, Anayasa'ya aykırı görülmesi ve iptalinegidilmesi yerinde değildir.

III-SONUÇ :

1971/40esas sayılı işte "Karadeniz Teknik Üniversitesi adiyle Trabzon'da birüniversite kurulması" hakkındaki 20/5/1955 günlü, 6594 sayılı Kanunungeçici 1. maddesinin birinci fıkrası hükmünün Anayasa'nın 120. maddesine aykırıbulunduğuna ve iptaline ilişkin olarak verilen 23/12/1971 günlü, .1971/82sayılı karara yukarıda yazılı nedenlerle karşıyım.

Üye

Avni Givda

KARŞIOYYAZISI

871sayılı Kanunun 1. maddesi dahi, dâvanın mahiyetine göre, dâva ile ilgilibulunmaktadır. Bu nedenle Danıştay 5. Dairesinin uygulayacağı Kanunlardanolduğundan ilk inceleme kararında sözü geçen maddenin işin esasının incelenmesidışında bırakılmasına karşıyım.

Üye

Şahap Arıç

İLKİNCELEME KARARINDAKİ SINIRLANDIRMA YÖNÜNE İLİŞKİN KARŞIOY YAZISI

AnayasaMahkemesi Danıştayca verilen kararların hukuksal denetimi ile görevli birmahkeme değildir; o ancak Anayasanın değişik 151. maddesindeki uygulanacak birkanunun hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ilerisürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına olduğu kanısınavarırsa" deyimindeki dâvada uygulanacak bir Yasa kuralının bulunupbulunmadığını araştırmakla görevlidir; bu görev ise mahkemelerin belli dâvadauygulayamayacakları kurallar için Anayasa Mahkemesine istemde bulunmalarınıengelleme ereği ile öngörülmüştür. Danıştay'daki dâvada Danıştay dairesininuygulayacağını bildirdiği kuralların hepsi dâvanın niteliği bakımından dâva ileilgili ve dâvada uygulanma olanağı bulunan kurallardandır. Buna karşın AnayasaMahkemesince Danıştay'ın kararının hukuk açısından denetlenmesi niteliğinde birgörüşle sınırlandırma karan verilmesi hukuka uygun değildir.

SONUÇ:

Danıştaycaincelenmesi istenen üç kural Yerine incelemenin bir kuralla sınırlandırılmasıkararına karşıyım.

Üye

Recai Seçkin

KARŞIOYYAZISI

Danıştay5. Dairesince, bakmakta olduğu dâvada uygulanacak hükümlerden sayılarakAnayasaya aykırılığı öne sürülen 871 sayılı Kanunun 1. maddesi, 6594 sayılıKanunun geçici 1. maddesiyle bağlantılıdır. Şöyleki :

6594sayılı Kanunun 2. maddesi; Karadeniz Teknik Üniversitesinin tüzel kişilikkazanabilmesini (iki fakültenin kuruluşunun ikmali ile öğretime açılması)şartına bağlanmakta, söz konusu 871 sayılı Kanunun 1. maddesiyle de, 2.maddedeki bu şartlara aşağıdaki bir yenisi eklenmektedir :

(Birfakültenin kuruluşunun tamamlanması, o fakültenin kadrosunda, profesörlerkurulunu teşkil edecek aylıklı en az altı profesörün bulunmasına bağlıdır.)

6594sayılı Kanunun inceleme konusu olan geçici 1. maddesi ise, üniversitenin tüzelkişilik kazanmasına kadar geçecek olan sürede, öğretim üyelerinin tayiniyetkisini Millî Eğitim Bakanlığına vermektedir.

Görüldüğügibi 6594 sayılı Kanunun 2. maddesi ve bu maddeye bir fıkra ekliyen 871 sayılıKanunun 1. maddesi ile 6594 sayılı Kanunun geçici 1. maddesi hükümleri arasındaayrılmaz bir bağ vardır: Kanun nün (871 sayılı Kanunla eklenen fıkra ilebirlikte) 2. maddesi hükmünün sonucu, geçici 1. maddedeki yetkiyidoğurmaktadır.

Danıştay5. Dairesi de, kendisine açılmış olan dâvayı, aralarındaki sıkı bağlantınedeniyle iki maddeyi birlikte uygulamak suretiyle çözümliyebileceği kanısınavararak her ikisinin de Anayasa'ya aykırılığını öne sürmüştür.

Bundaşu nedenle de zorunluluk vardır :

Dâvanınçözümü için sadece geçici 1. maddenin ele alınması yeterli değildir. Zirageçici 1. maddenin iptali halinde, üniversitenin tüzel kişilik kazanmasınailişkin olan yukarıki hükümler aynen yürürlükte kalacaklarından tüzel kişiliğiolmayan bir kuruluşun, (tayin) işlemi gibi hak doğurucu ve kuruluşu yükümaltına sokucu bir hukuki tasarrufa ehil olup olamıyacağı konusu ortayaçıkacaktır.

Buitibarla meselenin çözümü, her iki hükmün birlikte ele alınmasını gerektirdiğive iki maddenin hükümlerinin birbirinden ayrılması da mümkün olmadığı haldeMahkememiz bunlardan sadece geçici 1. maddeyi inceleme konusu yapmış, ötekihükmü, Danıştayca uygulanacak hüküm niteliğinde görmüyerek inceleme dışıbırakmıştır.

Yukarıkinedenlerle kararın konuya ilişkin bölümüne karşıyım.

Üye

Muhittin Gürün