ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1973/34
Karar Sayısı : 1975/168
Karar Günü : 24.6.1975
İPTAL DAVASINI AÇAN:C.H.P. adına Genel SekreterOrhan Eyüboğlu
İPTAL DAVASININ KONUSU:26.6.1973 günlü, 1773 sayılı“Devlet Güvenlik Mahkemeleri Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun”un,2. maddesinin Anayasanın 136/1, 144/4. maddelerine, 5. maddesinin Anayasanın136/3. maddesine, 9. maddesinin Anayasanın 33., 79., 136/2. maddelerine, 13.maddesinin Anayasanın 32. ve 136. maddelerine, 23. maddesinin Anayasanın 147/2.maddesine ve 25. maddesinin Anayasanın 31., 32. ve 136. maddelerine aykırıolduğu ileri sürülmüş ve iptalleri istenilmiştir.
I- DAVACININ GEREKÇESİ ÖZETİ:
Bu gerekçeler özetle şöyledir:
(Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kurulması, kuruluşta yargıçevrelerinin tayini, değiştirilmesi, kaldırılması konularının kanunladüzenlenmesi gerekirken, 1773 sayılı kanunun 2 nci maddesiyle siyasi otoriteninseçeneğine bakılarak Bakanlar Kurulunun yetkili kılınması, Anayasanın 136/1,144/4. maddelerine, mahkemenin başkanı, iki asil ve bir yedek üyesinin birincisınıfa ayrılmış hakimler ve C.Savcıları arasından atanması Anayasanın 136/3.maddesi gereği olduğu halde, 5 nci madde ile sadece hakimler arasından atamayapılması kuralının benimsenmesi sözü geçen Anayasa hükmüne, 9 nci maddenin Bbendinde sayılan suçların hangi hallerde Devlet Güvenliğini ilgilendireceğinimaddede açıkça belirtilmesi ve sınır konulması gerekirken, işin, uygulayıcılarınınsübjektif takdirine bırakılması ve C bendinde yeni tür bir iştirakmüessesesinden söz edilmesi ve yasama ve diplomatik dokunulmazlıklarıngözönünde bulundurulmaması Anayasanın 33., 79., 136/2. maddelerine, 13 ncümaddeyle genel ceza prensiplerine aykırı bir şekilde Devlet GüvenlikMahkemelerine görev üstünlüğü tanınması ve adalet mahkemelerine güveninsarsılması Anayasanın 32., 136. maddelerine, 23 ncü maddenin 9 ncu maddenin sonfıkrası ile çelişmesi Anayasanın 147/2 nci maddesine, 25 nci maddeyle reddedilenbir hâkimin red istemini kendisinin karara bağlaması yönteminin getirilmesi, bukararla aleyhine itiraz yolunun kapatılması, Anayasanın 31., 32. ve 136 ncımaddelerine aykırıdır.)
II- YASA METİNLERİ:
1- İptali istenilen kanun hükümleri:
26.6.1973 günlü, 1773 sayılı “Devlet Güvenlik MahkemelerininKuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun”un Anayasaya aykırılığı ilerisürülen 2., 5., 9., 13., 23. ve 25. maddeleri, 11 Temmuz 1973 tarih ve 14591sayılı Resmî Gazetedeki metne göre şöyledir:
“Madde 2- Devlet Güvenlik Mahkemelerinin, hangi illerde, ne miktarkurulacağına ve bu mahkemelerin, ilk kuruluşta yargı çevrelerinin tayinineAdalet Bakanının teklifi üzerine, Bakanlar Kurulunca karar verilir.
Devlet Güvenlik Mahkemelerinin, gerektiğinde yargı çevrelerinindeğiştirilmesine veya bu mahkemelerden bir veya bir kaçının kaldırılmasına,Yüksek Hâkimler Kurulunun uygun görüşü alındıktan sonra, Adalet Bakanınınteklifi üzerine, Bakanlar Kurulunca karar verilir.
Aynı yargı çevresi içinde, birden fazla Devlet Güvenlik Mahkemesikurulduğu takdirde, bunlar numaralandırılır.”
“Madde 5- Devlet Güvenlik Mahkemesi Başkanı ile iki asıl ve biryedek üye, birinci sınıfa ayrılmış hakimler arasından, iki asıl ve bir yedeküye, birinci sınıfa ayrılmış askeri hakimler arasından, Cumhuriyet Savcısıbirinci sınıfa ayrılmış Cumhuriyet Savcıları arasından ve Cumhuriyet savcıyardımcıları ise, Cumhuriyet Savcıları ve askeri hâkimler arasından atanır.”
“Madde 9- Devlet Güvenlik Mahkemelerinin görevine giren suçlarşunlardır:
A) Türk Ceza Kanununun 125 ilâ 141 nci maddelerinde, 146 ilâ 157nci maddelerinde, 161 nci maddesinde, 163 ncü maddenin bir, iki ve üçüncüfkralarında ve 168, 169, 171 ve 172 nci maddelerinde yazılı suçlar;
1. Türk Ceza Kanununun 142, 143, 144, 145, 158, 159 ve 162 ncimaddelerinde ve 163 ncü maddesinin dört, beş ve altıncı fıkralarında ve 164,165, 166, 174, 179, 180, 188 nci maddelerinde, 191 nci maddenin ikincifıkrasında, 193 ncü maddenin ikinci fıkrasında ve 201, 234, 235, 236, 241, 242,254, 255, 256, 257, 258, 264, 271, 296 ncı maddelerinde, 311 ilâ 315 ncimaddelerinde 369 ilâ 374 ncü maddelerinde. 376 ilâ 382 nci maddelerinde, 384ilâ 388 nci maddelerinde, 390 ilâ 394 ncü maddelerinde, 401 ve 403 ncümaddelerinde, 448 ilâ 452 nci maddelerinde, 464 ncü maddesinde, 495 ilâ 500 ncümaddelerinde, 512 ve 517 nci maddelerinde yazılı suçlar,
2. Devlete ait posta, telgraf, telefon, radyo, telsiz vetelevizyon gibi bilcümle haberleşme araç, gereç, tesis ve tellerine karşıişlenen hırsızlık suçları,
3. 10.2.1963 tarih ve 171 sayılı Toplantı ve Gösteri YürüyüşüHürriyeti Hakkında Kanunda, 15.7.1963 gün ve 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi,Grev ve Lokavt Kanununda ve 22.11.1972 gün ve 1630 sayılı Dernekler Kanunundayazılı suçlarla, 10.7.1953 tarih ve 6136 sayılı Ateşli Silâhlar ve Bıçaklarhakkında kanunun değişik 12 nci maddesinde yazılı suçlar,
C) A ve B bentlerinde yazılı bir suçu işlemek veya gizlemekmaksadıyla veya bu suç vesilesiyle yahut bu suçla umumi veya müşterek bir gayeiçerisinde işlenmiş suçlar;
Yukarıda belli edilen suçları işleyenler, bunların suçlarınaiştirak edenler, sıfat, meslek ve memuriyetleri ne olursa olsun Devlet GüvenlikMahkemesinde yargılanırlar.
Anayasa Mahkemesinin Yüce Divan sıfatı ile ve görevleri ile ilgilisuçlardan dolayı yargılayacağı kişilere ilişkin, 44 sayılı Anayasa mahkemesininKuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunun 20 nci maddesinin 3 numaralıbendi hükümleri saklıdır.”
“Madde 13- İlk derece adalet mahkemeleri, Devlet GüvenlikMahkemesinin görev konusuna ilişkin kararlarına uymak zorunluğundadır.
Devlet Güvenlik Mahkemesince verilen görevsizlik kararı aleyhineancak bu mahkeme nezdindeki Cumhuriyet Savcısı veya yardımcısı acele itiraz yolunamüracaat edebilir.”
“Madde 25- Bu kanunda belirtilen suçlardan dolayı aşağıda yazılıkişiler hakkında soruşturma yapılabilmesi;
A) General, amiral ve müsteşarlar hakkında Başbakanın,
B) Dışişleri Bakanlığı Genel Sekreteri ve yurt dışında görev yapanbüyük elçiler hakkında Dışişleri Bakanının,
C) Valiler, kaymakamlar hakkında İçişleri Bakanının,
D) Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askeri Yargıtay, AskeriYüksek İdare Mahkemesi, Yüksek Hâkimler Kurulu, Sayıştay Başkan ve üyeleri ileCumhuriyet Başsavcısı, Başkanunsözcüsü, Askeri Yargıtay Başsavcısı, AskeriYüksek İdare Mahkemesi Başkanunsözcüsü hakimler ve yardımcıları ile CumhuriyetSavcı ve yardımcıları ve bu sınıftan sayılanlar, askeri hâkim subaylarhakkında, özel kanunlarına göre yetkili kurum ve makamların,
iznine bağlıdır.
Meşhuden işlenmiş olması hali ayrık kalmak üzere, bu kanundayazılı suçlar yukarda yazılı kişiler tarafından işlenirse, tutuklanmaları,haklarında soruşturma izni verilmesine bağladır.”
“Madde 25- Devlet Güvenlik Mahkemesi Başkan ve Üyelerinin reddinedair istemler, Kurula katılan hakimlerde değişiklik yapılmaksızın bu mahkemeceincelenir. İstemin reddine ilişkin kararlar aleyhine itiraz edilemez. Ancakesas hükümle birlikte temyiz olunabilir.”
2- Davacının dayandığı Anayasa maddeleri:
Anayasa aykırılık iddiasını desteklemek üzere ileri sürülenAnayasa kuralları, aşağıda yazılı olduğu gibidir:
“Madde 31- Herkes, meşru bütün vasıta ve yollardan faydalanmaksuretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak, iddia ve savunmahakkına sahiptir.
Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktankaçınmaz.”
“Değişik madde 32- Hiç kimse, kanunen tabi olduğu mahkemeden başkabir merci önüne çıkarılamaz.
Bir kimseyi kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüneçıkarma sonucunu doğrudan yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz.”
“Madde 33- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suçsaymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz.
Cezalar ve ceza tedbirleri ancak kanunla konulur.
Kimseye, suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olancezadan daha ağır bir ceza verilemez.
Kimse, kendisini veya kanunun gösterdiği yakınlarını suçlandırmasonucu doğuracak beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz.
Ceza sorumluluğu şahsidir.
Genel müsadere cezası konulamaz.”
“Madde 79- Türkiye Büyük Millet meclisi üyeleri, Meclisçalışmalarındaki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri sürdükleri düşüncelerden vebunları Meclis Dışında tekrarlamak ve açığa vurmaktan sorumlu tutulamazlar.
Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen bir Meclisüyesi, kendi Meclisinin kararı olmadıkça tutulamaz, sorguya çekilemez,tutuklanamaz ve yargılanamaz. Ağır cezayı gerektiren suçüstü hali bu hükmündışındadır; ancak, bu halde, yetkili makam, durumu hemen ve doğrudan doğruyaüyenin Meclisine bildirmek zorundadır.
Bir Meclis üyesi hakkında seçiminden önce veya sonra verilmiş birceza hükmünün yerine getirilmesi, üyelik sıfatının sona ermesine bırakılır.Üyelik süresince zamanaşımı işlemez.
Tekrar seçilen Meclis üyesi hakkındaki tâkibat, kendi Meclisininyeniden dokunulmazlığını kaldırmasına bağlıdır.
Meclislerdeki siyasi parti gruplarınca, yasama dokunulmazlığı ileilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz.”
“Madde 136- Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi veyargılama usulleri kanunla düzenlenir.
Devletin, ülkesi ve milletiyle bütünlüğü, hür demokratik düzen venitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyet aleyhine işlenen ve doğrudandoğruya Devlet Güvenliğini ilgilendiren suçlara bakmakla görevli DevletGüvenlik Mahkemeleri kurulur. Ancak, sıkıyönetim ve savaş haline ilişkinhükümler saklıdır.
Devlet Güvenlik Mahkemesinde bir başkan, dört asıl ve iki yedeküye ile bir savcı ve yeteri kadar savcı yardımcısı bulunur. Başkan, iki asıl vebir yedek üye ile savcı, birinci sınıfa ayrılmış hâkim ve Cumhuriyet Savcılarıarasından; iki asıl ve bir yedek üye birinci sınıf askeri hakimler arasından;savcı yardımcıları ise Cumhuriyet Savcıları ve askeri hakimler arasındanatanır.
Devlet Güvenlik Mahkemesi Başkanlığı, üyeliği, yedek üyeliği,savcılığı ve savcı yardımcılığı atamalarında Bakanlar Kurulunca her boş yeriçin bir misli aday gösterilir. Bu adaylar arasından Devlet Güvenlik Mahkemesihakimlerinin atanması Yüksek Hakimler Kurulunca savcı ve yardımcılarınınatanmaları Yüksek Savcılar Kurulunca; askeri hakimlerden üye, yedek üye vesavcı yardımcılarının atanmaları ise özel kanunlarında gösterilen usule göreyapılır.
Devlet Güvenlik Mahkemeleri başkan, üye ve yedek üyeleri ile savcıve savcı yardımcıları üç yıl için atanırlar, süresi bitenler yenidenatanabilirler.
Devlet Güvenlik Mahkemeleri kararlarının temyiz mercii Yargıtaydayalnız bu mahkemelerin kararlarını incelemek üzere kurulacak daire veyadaireler; Genel Kurul ise, Yargıtay Ceza Daireleri Genel Kuruludur.
Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kuruluş ve işleyişi, görev veyetkileri ve yargılama usulleri ile ilgili diğer hükümler kanunda gösterilir.”
“Madde 144- Yüksek Hakimler Kurulu, adliye Mahkemelerihakimlerinin özlük işleri hakkında kesin karar verir. Bu kararlar aleyhinebaşka mercilere başvurulamaz. Ancak, disiplin ve meslekten çıkarma cezaları ileilgili kararların bir defa daha incelenmesini, Adalet Bakanı veya hakkındakarar verilen hakim isteyebilir.
Bir hakimin her ne sebeple olursa olsun, meslekten çıkarılmasıhakkında karar Yüksek Hakimler Kurulu Genel Kurulunun salt çoğunluğu ilealınır.
Adalet Bakanı gerekli gördüğü hallerde, bir hakim hakkındadisiplin kovuşturması açılmasını Yüksek Hakimler Kurulundan isteyebilir.
Bir mahkemenin veya bir hakimin kadrosunun kaldırılması veya birmahkemenin yargı çevresinin değiştirilmesi, Yüksek Hakimler Kurulunun uygungörmesine bağlıdır.
Hakimlerin denetimi ve haklarındaki soruşturma, Yüksek Hakimlerkuruluna bağlı ve sürekli olarak görevli müfettiş hakimler eliyle yapılır.Müfettiş Hakimler, hakim ve Cumhuriyet Savcıları ile bu meslekten sayılanlararasından Yüksek Hakimler Kurulunca atanır. Müfettiş Hakimlerin nitelikleri ileatama usulleri, hakları, ödevleri, ödenek ve yollukları, meslekte ilerlemeleri,haklarında disiplin kovuşturması yapılması ve disiplin cezası uygulanması,hakimlik teminatı esaslarına göre kanunla düzenlenir.”
“Madde 147- Anayasa Mahkemesi, kanunların ve Türkiye Büyük milletMeclisi İçtüzüklerinin Anayasaya, Anayasa değişikliklerinin de Anayasadagösterilen şekil şartlarına uygunluğunu denetler.
Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu üyelerini, Yargıtay, Danıştay,Askeri Yargıtay, Yüksek Hakimler Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini,Cumhuriyet Başsavcısını, Başkanunsözcüsünü, Askeri Yargıtay Başsavcısını vekendi iyelerini görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıylayargılar ve Anayasa ile verilen diğer görevleri yerine getirir.
Anayasa Mahkemesinin Yüce Divan sıfatıyla yargılamasında savcılıkgörevini Cumhuriyet Başsavcılığı yapar.”
III- İLK İNCELEME:
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 22.10.1975gününde Muhittin Taylan, Avni Givda, Sait Koçak, Kemal Berkem, Şahap Arıç,İhsan Ecemiş Ahmet akar, Halit Zarbun, Ziya Önel, Abdullah Üner, Kâni Vrana,Lütfü Ömerbaş, Şevket Müftügil, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H.Boyacıoğlu’nun katılmalarıyla yapılan inceleme toplantısında:
Dosyanın eksiği bulunmadığı anlaşıldığından işin esasınınincelenmesine, Kemal Berkem, Şahap Arıç, Şevket Müftügil, Nihat O.Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu’nun parti meclisinin yetkilendirmekararının imzalarla birlikte onanlı tam örneğinin ve Ahmet H. Boyacıoğlu nunayrıca genel sekreterliğe seçilme belgesinin getirtilmesi gerektiği yolundakikarşı oylarıyla ve oyçokluğuyla, 22.10.1973 gününde karar verilmiştir.
Davacı partinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde grubu bulunduğu,dava dilekçesini imzalayan Orhan Eyüboğlunun C.H.P. Genel Sekreteri olduğubilindiğinden, bu konularda belge gönderilmemiş olması ve dava dilekçesineeklenen parti meclisi kararının inandırıcı nitelikte görülmesi karşısında, bukararın, karar verenlerin kimlik ve imzalarını taşımamış bulunması, eksikliksayılmamıştır.
Kemal Berkem, Şahap Arıç, Şevket Müftügil, Nihat O. Akçakayalıoğluve Ahmet h. Boyacıoğlu, yukarıda açıklandığı üzere bu görüşe katılmamışlardır.
IV- ESASIN İNCELENMESİ:
Esasa ilişkin rapor, dava dilekçesi, Anayasaya aykırılı ilerisürülen kurallar, Anayasanın konuyu ilgilendiren maddeleri ve bunlara ilişkinbelgeler okunduktan sonra, gereği görüşülüp düşünüldü:
20.6.1973 günlü, 1773 sayılı “Devlet Güvenlik MahkemelerininKuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun”un başka bir işte itiraz konusuyapılmış bulunan 1. ve 6. maddeleri, Anayasa Mahkemesince Anayasaya uygunlukdenetiminden geçirilerek iptal edilmiş ve bu maddelerin iptalleri sonucu olarakartık uygulama yeri kalmayan öteki maddelerinin de iptallerine ve iptalhükmünün kararın Resmî Gazetede yayımlandığı günden başlayarak bir yıl sonrayürürlüğe girmesine, 6.5.1975 günlü ve, Esas: 1974/35, Karar: 1975/126 sayıylakarar verilmiştir.
Bu iptal kararı, dava konusu maddeleri de kapsamaktadır.
Dava konusu kurallar, başka bir davada iptal edilmiş olduğunagöre, bu dosyada esasın incelenmemesi ve konunun yeniden karara bağlanmamasıgerekir.
V- SONUÇ:
26.6.1973 günlü, 1773 sayılı “Devlet Güvenlik Mahkemeleri Kuruluşve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun”un başka bir işte itiraz konusu yapılmışbulunan 1. ve 6. maddeleri, Anayasa Mahkemesince Anayasaya uygunlukdenetiminden geçirilerek iptallerine ve bu maddelerin iptalleri sonucu olarakartık uygulama yeri kalmayan bu Kanunun öteki maddelerinin de iptallerine6.5.1975 gününde, Esas: 1974/35, Karar: 1975/126 sayıyla karar verilmişbulunduğundan, iptal hükmü kapsamı içinde kaldığı saptanan ayni konu hakkındayeniden karar verilmesine yer olmadığına 24.6.1975 gününde oybirliğiyle kararverildi.
Başkan
Muhittin TAYLAN
Başkanvekili
Kâni VRANA
Üye
İhsan ECEMİŞ
Üye
Ahmet AKAR
Üye
Halit ZARBUN
Üye
Ziya ÖNEL
Üye
Abdullah ÜNER
Üye
Ahmet KOÇAK
Üye
Şekip ÇOPUROĞLU
Üye
Muhittin GÜRÜN
Üye
Lûtfi ÖMERBAŞ
Üye
Ahmet Salih ÇEBİ
Üye
Şevket MÜFTÜGİL
Üye
Adil ESMER
Üye
Nihat O. AKÇAKAYALIOĞLU