ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1973/4
Karar Sayısı : 1973/15
Karar Günü : 22/3/1973
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara Asliye BirinciTicaret Mahkemesi.
İTİRAZIN KONUSU : 6.8.1970 günlü, 13571 sayılıResmi Gazetede yayımlanan (444 sayılı Kanunun 1. Ve 2. maddelerinindeğiştirilmesine dair) 22.7.1970 günlü, 1313 sayılı Kanunun 1. maddesininAnayasaya aykırı olduğu yolundaki davalı vekilinin iddiasının ciddiliğikanısına varan ve aynı kanunun 4. maddesini de Anayasaya aykırı gören mahkemeAnayasanın değişik 151. maddesine dayanarak Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.
I-Olay :
Bir Onuncu Dönem Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesince 1313 sayılıKanunun 1. maddesine dayanılarak Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası aleyhine6.8.1971 gününde açılan ve Ankara Asliye Birinci Ticaret Mahkemesinin 971/279esas sayısını alan 17.135.60 liralık muarazanın men’i davasının duruşmasısırasında davalı vekili 16.10.1972 gününde verdiği dilekçe ile 1313 sayılıKanunun 1. maddesinin Anayasanın 2.,7.,12.,38.,ve 40. maddelerine aykırıolduğunu ileri sürmüş; iddiayı ciddi gören ve ayrıca Kanunun 4. maddesinin deAnayasaya aykırı düştüğü kanısına varan Mahkeme aykırılığı Anayasanın2.,12.,40. ve 105. maddelerine dayandırarak Anayasa Mahkemesine başvurulmasına4.12.1972 gününde oybirliği ile karar vermiştir.
II-Anayasaya aykırılık iddia ve görüşünün gerekçeleri özeti :
1- Davalı vekilinin gerekçesi özeti:
a) Anayasanın 40. maddesine göre herkes sözleşme hürriyetinesahiptir. Kanun bu hürriyeti ancak kamu yararı amacı ile sınırlayabilir.
Müvekkilim Banka ile Onuncu Dönem milletvekili arasında o zamankimevzuata uygun biçimde borç verme sözleşmesi yapılmış, ödeme şartlarısaptanmıştır. Bankanın rızası olmaksızın yasama yolu ile sözleşmede değişiklikyapılarak faiz ve masraf borçlarının bağışlanması, böylece işçi veya köylü gibiiktisatça zayıfmışçasına bir bölük milletvekillerinin korunması, işte kamuyararı güdüldüğü gibi bir gerekçeye dayandırılamaz. Bir Devlet Bankasının buyoldan milyonlarca liralık alacağının silinmesinin kamu zararına olacağıortadadır.
b) 1313 sayılı Kanun, aynı durum ve koşullar altında borçlanıp borçlanıpborçlarını gününde ödemiş milletvekilleri ile ödememiş milletvekilleri arasındaeşitsizlik ve ikincilerden yana bir ayrıcalık oluşturmakta ve böyleceAnayasanın 12. maddesi ilkeleri ile de çelişkiye düşmektedir.
c) Anayasanın 2. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti demokratik vesosyal bir hukuk devletidir. 1313 sayılı Kanunun çıkarılması yasama yetkisiniMillet adına kullanmaları gerekli milletvekillerinin yetkilerini kendilerineayrıcalık sağlama yönünde kullandıkları anlamını taşır ve demokratik devletilkesi ile bağdaşamaz.
ç) Devletin, Anayasanın 35-52. maddeleri uyarınca öncelikle yardımetmek zorunda bulunduğu geniş yurttaş topluluğu bu yardımlardan gereği gibiyararlanamadığı halde daha iyi durumda bulunan birkaç yüz borçlumilletvekilinin ana para dışındaki borçlarının 1313 sayılı Yasa ailebağışlanmasına gidilmesi sosyal devlet ilkesine de ters düşer.
d) Bankanın mamelekine girmiş ve 6.8.1970 gününden önceki dönemdeyürürlükte bulunan 444 sayılı Yasaya göre tahakkuk ettirilmiş %6 muaccel faizve temerrüt giderleri alacaklarının borçlanma sözleşmesine Yasa ile müdahaleedilerek borçlunun mamelekine aktarılması Anayasanın kazanılmış hakları koruyanilkeleri ile uyuşamaz.
e) Hukuk devletinde yasaların genel, nesnel ve soyut esaslaradayanması gerekir. Oysa 1313 sayılı Kanunla sayıları birkaç yüz kişiyeulaşabilen, kimlikleri önceden belli kimseler için özel ve somut kurallargetirilmiştir.
f) 1313 sayılı Kanunun 1. maddesi yukarıda açıklanan nedenlerleAnayasanın 2.,7.,12.,38. ve 40. maddelerine aykırıdır.
2-Karşı tarafın savunması özeti :
Mahkemenin 22.1.1973 günlü, 1972/259 sayılı yazısına göre; davalıvekilinin Anayasaya aykırılık iddiasına karşı, davacı vekili yazılı cevapvermemiş, ancak 16.10.1972 günlü oturumda savunmanın genişletilmesinemuvafakatı olmadığını açıklamakla yetinmiştir.
3-Mahkemenin Anayasaya aykırılık görüşünün özeti :
a) 1313 sayılı Kanun, aynı koşullar altında borçlanıp borçlarınızamanında ödemiş iyi niyetli milletvekilleri ve öteki çiftçi borçlular ilemutemerrit duruma geçmiş milletvekilleri arasında eşitsizlik ve ikincilerdenyana bir ayrıcalık doğurduğu için Anayasanın 12. maddesi ilkelerine aykırıdır.
b) Anayasanın 40. maddesine göre sözleşme hürriyeti vardır. Buhürriyet ancak kamu yararı nedeni ile sınırlanabilir. 10. Dönem milletvekilleridavacı Banka ile serbest iradelerine dayanarak sözleşme yapmışlar ve busözleşmeler uygulama alanına girmiştir. Özel hukuk alanına giren bu çeşit birakde kamu yararı olmaksızın yasama yolu ile müdahale edilmesi ve durumun Bankaaleyhine çevrilmesi 40. maddeye aykırılığı oluşturur.
c) 1313 sayılı Kanunun 1. maddesi yapılmış tahsilâtın esas borçtanindirilmesini de öngörmektedir. Burada sosyal adalet ve kamu yararı söz konusuolamıyacağından kural Anayasanın 2. maddesiyle de çelişmektedir.
ç) 1313 sayılı Kanunun 4. maddesi, bu kanunun yalnız Maliye veTicaret Bakanlıklarınca yürütüleceğini belirlediği için Anayasanın 105. maddesineaykırıdır.
III-Yasa metinleri :
1- İtiraz konusu Kanun :
Anayasaya aykırılık iddia ve görüşüne konu olan 22.7.1970 günlü,1313 sayılı Kanunun 1. ve 4. maddeleri, Beşinci Tertip Düstur-Cilt 9-İkinciKitap-sayfa 2579 daki metne göre, şöyledir:
(Madde 1-Onuncu Dönem T.B.M.M.üyelerinin ödeneklerine müstenidenT.C.Ziraat Bankasına bakiye borçları bu kanunun neşri tarihinden itibaren %3faizle 10 yıllık taksite bağlanmıştır.
Borçluların bu tarihe kadar yapmış oldukları bütün ödemeler “Hanginam ile tahsil edilmiş olursa olsun” esas borçtan indirilir.)
(Madde 4-Bu kanunu Maliye ve Ticaret Bakanları yürütür.)
2-Dayanılan Anayasa kuralları :
Mahkemenin Anayasaya aykırılık görüşünü desteklemek üzere ileriyesürdüğü Anayasanın 2.,12.,40. ve 105/1. maddeleri aşağıda yazılı olduğugibidir:
(Madde 2-Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına ve başlangıçtabelirtilen temel ilkelere dayanan, milli, demokratik, lâik ve sosyal bir hukukdevletidir.)
(Madde 12- Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefiinanç, din ve mezhep ayırımı gözetilmeksizin, kanun önünde eşittir.
Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.)
(Madde 40-Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşmehürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir.
Kanun, bu hürriyetleri ancak, kamu yararı amacı ilesınırlayabilir.
Devlet, özel teşebbüslerin milli iktisadın gereklerine ve sosyalamaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacaktedbirleri alır.)
(Madde 105/1-Başbakan, Bakanlar Kurulunun başkanı olarak,Bakanlıklar arasında işbirliğini sağlar ve hükümetin genel siyasetininyürütülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu, bu siyasetin yürütülmesinden birliktesorumludur.)
IV-İlk İnceleme :
1-9.1.1973 günlü toplantı :
Anayasa Mahkemesinin, İçtüzüğün 15. maddesi uyarınca 9.1.1973gününde Muhittin Taylan, Avni Givda, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Nuri Ürgenalp,Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Halit Zarbun, Ziya Önel, Abdullah Üner, Kâni Vrana, MustafaKaraoğlu, Lütfi Ömerbaş, Şevket Müftügil ve Ahmet H.Boyacıoğlu’nun katılmalarıile yapılan ilk inceleme toplantısında;iş aşağıda yazılı yönlerden elealınmıştır:
a) Görüşmelerin başında Halit Zarbun konunun kendisiniilgilendirdiğini açıklamıştır. Ahmet Akar ve Muhittin Gürün mazeretli, üçüyelik de boş olduğu için Halit Zarbun’un işe bakmaktan çekinmesi Kuruluntoplanmasını engelleyecektir. 22.4.1962 günlü, 44 sayılı Kanunun 46. maddesininson fıkrasında yer alan (Kurulun toplanmasına mani olacak sayıda üyelerinçekinme istekleri dinlenmez) kuralı böyle bir çekinmeye olanak tanımadığı içinKurulun bu durumu ile incelemeye geçilmiştir.
b) Dosyadaki belgelerin fotokopi yoliyle elde edilen suretlerolduğu ve bunların onanlı bulunmadığı, ayrıca Anayasaya aykırılık iddiasıüzerinde karşı tarafın savunmasının alınmamış olduğu görülmüştür. 44 sayılıKanunun 27. maddesinin üçüncü fıkrası kuralına göre dosya muhtevasınınmahkemece konu ile ilgili görülüp gönderilen suretlerinin onanmış bulunması vesavunmanın da gönderilmesi zorunludur ve şu durum, tamamlanmak üzere dosyanıngeri çevrilmesini gerektiren bir eksikliği oluşturur. Avni Givda, Sait Koçak,Halit Zarbun, Ziya Önel, Abdullah Üner ve Lütfi Ömerbaş fotokopi yoliyle eldeedilmiş belge suretlerinin olağan biçimde düzenlenmiş örneklerden ayrımlıolduğunu, bunların belgelerin gerçeğe uygunluğunu ve resmi niteliğini aynenaksettirdiğini, onun için de geri çevirmeye yer olmadığını ileri sürerek buyöndeki görüşe katılmamışlardır.
Böylece dosyadaki belge fotokopileri onanlı olmadığı gibiAnayasaya aykırılık iddiası üzerinde karşı tarafın savunması alınmamışolduğundan 44 sayılı Kanunun 27. maddesine aykırı düşen bu eksikliklertamamlanmak üzere dosyanın geri çevrilmesine Avni Givda, Sait Koçak, HalitZarbun, Ziya Önel, Abdullah Üner ve Lütfi Ömerbaş’ın fotokopileri geriçevirmeye yer olmadığı yolundaki karşıoyları ile ve oyçokluğu ile 9.1.1973gününde karar verilmiştir. ( 1972/57-1973/2 sayılı karar).
2-8.2.1973 günlü toplantı :
Dosyanın Anayasa Mahkemesine yeniden gelmesi üzerine 8.2.1973gününde Muhittin Taylan, Avni Givda, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Nuri Ürgenalp, ŞahapArıç, Ahmet Akar, Ziya Önel, Abdullah Üner, Kâni Vrana, Mustafa Karaoğlu,Muhittin Gürün, Lütfi Ömerbaş, Şevket Müftügil ve Ahmet H.Boyacıoğlu’nunkatılmaları ile yapılan toplantıda saptanan durum aşağıda yazılı olduğugibidir.
a) 9.1.1973 günlü Anayasa Mahkemesi kararı gereğinin yerinegetirildiği ve dosyanın eksiğinin kalmadığı görülmüştür.
b) Mahkeme 1313 sayılı kanunun 1. ve 4. maddelerinin Anayasayauygunluk denetiminden geçirilmesini istemektedir. Kanunun 1. maddesi OnuncuDönem Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin borçlarına ilişkindir. Mahkemeninbakmakta olduğu davada bir Onuncu Dönem milletvekilinin Ziraat Bankasına olan borcusöz konusudur. 1. maddenin davada uygulanacak kural olduğunda kuşku yoktur.Kanunun 4. maddesi ise yasayı yürütecek bakanları belirlemektedir. Kuralınniteliği ortadadır ve nerelerce uygulanacağı kendi içinde belli edilmiştir.Onun için mahkeme 1313 sayılı Kanunun 4. maddesini bakmakta olduğu davadauygulama durumunda değildir ve itiraz bu yönden Anayasanın değişik 151. maddesineuymamaktadır. İşin esasının incelenmesinin 1313 sayılı Kanunun 1. maddesi ilesınırlandırılması gerekir.
c) Böylece: dosyanın eksiği kalmadığı anlaşıldığından işinesasının 22.7.1970 günlü, 1313 sayılı Kanunun mahkemenin bakmakta olduğu davadauygulama durumunda bulunduğu birinci maddesiyle sınırlı olarak incelenmesine8.2.1973 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir.
V-Esasın incelenmesi :
İtirazın esasına ilişkin rapor, Ankara Asliye Birinci TicaretMahkemesinin 22.1.1973 günlü, 1972/259 sayılı yazısı ve ekleri; iptali istenenKanun kuralları; Anayasaya aykırılık görüşüne desteklik eden Anayasa maddeleri;bunlarla ilgili gerekçeler ve başka yasama belgeleri; benzeri bir işe ilişkin1973/2 esas sayılı dosya; konu ile ilişkisi bulunan öteki metinler okunduktansonra gereği görüşülüp düşünüldü:
22.7.1970 günlü, 1313 sayılı Kanunun 1. maddesi ile 1973/2 esassayılı iş dolayısiyle incelenmiş ve iptaline 22.3.1973 gününde 1973/14 sayı ilekarar verilmiş olduğundan konunun yeniden incelenip karara bağlanmasına yerolmamak gerekir.
IV-Sonuç:
22.7.1970 günlü, 1313 sayılı Kanunun 1. maddesi ile 1973/2 esassayılı iş dolayısiyle incelenmiş ve iptaline 22.3.1973 gününde 1973/14 sayı ilekarar verilmiş olduğundan konunun yeniden incelenip karara bağlanmasına yerolmadığına 22.3.1973 gününde oybirliği ile karar verildi.
Başkan
Muhittin TAYLAN
Başkanvekili
Avni GİVDA
Üye
Fazıl ULUOCAK
Üye
Sait KOÇAK
Üye
Nuri ÜLGENALP
Üye
Şahap ARIÇ
Üye
İhsan ECEMİŞ
Üye
Ahmet AKAR
Üye
Ziya ÖNEL
Üye
Abdullah ÜNER
Üye
Kâni VRANA
Üye
Muhittin GÜRÜN
Üye
Lütfi ÖMERBAŞ
Üye
Şevket MÜFTÜGİL
Üye
Ahmet H.BOYACIOĞLU