ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1974/13
Karar Sayısı : 1974/20
Karar Günü : 21/5/1974
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Birinci OrduKomutanlığı Askeri Mahkemesi.
İTİRAZIN KONUSU : 11.7.1973 günlü, 14591 sayılıResmi Gazetede yayımlanan 26.6.1973 günlü, 1773 sayılı Devlet GüvenlikMahkemelerinin Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunun geçici 1. maddesininAnayasanın 32.,136.,138. maddelerine aykırı olduğu yolundaki askeri savcılıkiddiasını önce ciddi görmeyen mahkeme, bu iddianın ikinci kez ileri sürülmesiüzerine, ciddi olduğu kanısına vararak Anayasanın değişik 151. maddesi uyarıncaAnayasa Mahkemesine başvurmuştur.
I-Olay :
a) “Milli Müdafaaya hıyanet” suçundan sanık bir kimse hakkındaBirinci Ordu Askeri Savcılığının 1972/256-65 sayılı iddianamesi ve Askeri CezaKanunun 56/1/A. ve onun aracılığı ile Türk Ceza Kanununun 133/2. ve 12. maddeleriuyarınca cezalandırılması istemi ile açılıp Birinci Ordu Komutanlığı AskeriMahkemesinin 1973/36 esas sayısını alan kamu davasına ilişkin duruşmanın5.9.1973 günlü, 26. oturumunda Askeri Savcı 1773 sayılı Kanunun geçici birincimaddesinin Anayasanın 32.,136.,138. maddelerine aykırı olduğunu ileri sürmüş;mahkeme aykırılık iddiasını ciddi görmemiştir.
b) 1.10.1973 günlü oturumda Askeri Savcı esas üzerindekidüşüncesini söylemiş; karar için dosya incelenmek üzere duruşma 14.11.1973gününe bırakılmıştır.
c) Daha sonra mahkemede görevli iki askeri hâkimden birisinindavadan çekilmesi, başka askeri hâkim de bulunmaması dolayısiyle mahkeme kuruluoluşamadığı için durum mahkeme kıdemli hâkimliğinin 14.11.1973 günlü yazısı ilesaptanarak Askeri Yargıtaydan davanın nakli istenilmiştir.
ç) Askeri Yargıtay Birinci Dairesi, adı geçen mahkemeye bir askerihâkim atanmış olduğunun Milli Savunma Bakanlığı Askeri Adalet İşleriBaşkanlığının 8.12.1973 günlü yazısından anlaşıldığı ve şu durumda 353 sayılıKanunun 29/3. maddesi koşulları gerçekleşmediği gerekçesi ve 4.2.1974 günlü,974/18-16 sayılı ilâm ile istemin reddine ve dava dosyasının Birinci OrduKomutanlığı Askeri Mahkemesine gönderilmesine karar vermiştir.
d) Dosya Askeri Yargıtaydan geri geldikten sonra yapılan 12.4.1974günlü duruşmada askeri savcı bu kez Askeri Yargıtay Daireler Kurulunun, benzerbir işte 1773 sayılı Kanunun geçici birinci maddesinin Anayasaya aykırılığıiddiasının ciddi görülmesi gerektiği yolunda verdiği 25.1.1974 günlü, 1974/8-3sayılı bozma kararına dayanarak yeniden Anayasaya aykırılık iddiasındabulunmuş; bu karar ancak ilişkin bulunduğu davaya bakan Genelkurmay BaşkanlığıAskeri Mahkemesini bağlamakla birlikte mahkeme ayrı bir kanıda ise verdiğikararın mutlaka bu yönden bozulacağının açık olduğunu ileri sürerek Anayasayaaykırılık iddiasının ciddi görülmesini ve işin Anayasa Mahkemesinegönderilmesini istemiştir.
e) Mahkeme 1773 sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin Anayasayaaykırı olduğu yolunda Askeri Savcılıkça ikinci kez ileri sürülen iddianın ciddiolduğu kanısına vararak işin Anayasa Mahkemesine gönderilmesine ve davanın,altı ayı geçmemek üzere geri bırakılmasına 12.4.1974 gününde karar vermiştir.
II- Mahkemenin gerekçesi özeti :
Mahkemenin kendisini Askeri Savcılığın 1773 sayılı Kanunun geçici1. maddesinin Anayasaya aykırı olduğu yolundaki iddiasının ciddi olduğukanısına götüren görüşünde dayandığı gerekçe özet olarak şöyledir:
Daha önce Anayasaya aykırılık iddiası; geçici 1. madde Anayasadeğişikliğine rağmen mahkememizin davaya bakma görevini sürdürdüğü ve buna databii mahkeme ilkesini koyan Anayasanın 32. maddesi kaynaklık ettiği için,ciddi görülmemişti.
Arada çıkan ve iki buçuk ay süren hukuki ve fiili imkânsızlıkmahkememizin davaya bakmasını engellemiş ve bir bakıma bu süre içinde anayasalkaynakla bağlantı kesilmiştir. Bu durumda Birinci Ordu Askeri Mahkemesikendisini artık görevli kabul etmezse görevi alacak mahkeme bulamayacaktır.Genelkurmay Başkanlığı Askeri Mahkemesi davaya bakamayacağı gibi geçici 1. maddeuyarınca, suç 1773 sayılı Kanunun yürürlüğünden önce işlendiğinden, iş DevletGüvenlik Mahkemelerinin de görevi dışında kalmaktadır. Şu durumda Anayasayaaykırılık iddiası artık ciddilik kazanmıştır. 1773 sayılı Kanunda Anayasayaaykırılık yoksa bile bir boşluk ve bu boşluk nedeniyle de görev kurallarındabir başka yönden Anayasaya aykırılık bulunabilir. Sözgelimi geçici 1. madde iletabii mahkeme ilkesi ihlâl edilmemek istenirken bir davanın mahkemesiz kalmasısonucunu doğuracak bir boşluğun varlığı ve bunun da kamu düzenine dokunan yönüile kuralı Anayasaya aykırı duruma düşürdüğü kanısına varılabilir.
Şu nedenlerle 1773 sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin Anayasayaaykırı olduğu yolunda bu kez ileri sürülen iddia ciddi görülmüştür.
III-Yasa metinleri :
1-Anayasaya aykırılığı ileri sürülen Yasa kuralı :
26.6.1973 günlü, 1773 sayılı Devlet Güvenlik MahkemelerininKuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunun Anayasaya aykırılığı ilerisürülen geçici 1. maddesi -5. Tertip Düstur, Cilt 12, İkinci Kitap, 2546. sayfadakimetne göre- şöyledir:
“Geçici madde 1- Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibarenişlenen ve Devlet Güvenlik Mahkemelerinin görevine giren suçlar hakkında, buKanun hükümleri uygulanır.
2- Dayanılan Anayasa kuralları :
Anayasaya aykırılık iddiasını desteklemek üzere ileri sürülenAnayasa kuralları aşağıda yazılı olduğu gibidir:
“Değişik madde 32- Hiç kimse, kanunen tâbi olduğu mahkemeden başkabir merci önüne çıkarılamaz.
Bir kimseyi kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkartmasonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz.”
“Değişik madde 136/1,2,7-Mahkemelerin kuruluşu, görev veyetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir.
Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğü, hür demokratik düzen venitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyet aleyhine işlenen ve doğrudandoğruya Devlet güvenliğini ilgilendiren suçlara bakmakla görevli DevletGüvenlik Mahkemeleri kurulur. Ancak, sıkıyönetim ve savaş haline ilişkinhükümler saklıdır.
Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kuruluş ve işleyişi, görev veyetkileri ve yargılama usulleri ile ilgili diğer hükümler kanunda gösterilir.”
“Değişik madde 138/1,2- Askeri Yargı, askeri mahkemeler vedisiplin mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, askeri kişilerinaskeri olan suçları ile, bunların asker kişiler aleyhine veya askeri mahallerdeyahut askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara aitdavalara bakmakla görevlidirler.
Askeri mahkemeler asker olmayan kişilerin özel kanunda belirtilenaskeri suçları ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri sırada veyakanunda gösterilen askeri mahallerde askerlere karşı işledikleri suçlarabakmakla görevlidirler.”
IV- İlk İnceleme :
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 30.4.1974 günündeMuhittin Taylan, Avni Givda, Kemal Berkem, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, AhmetAkar, Halit Zarbun, Abdullah Öner, Kâni Vrana, Ahmet Koçak, Muhittin Gürün,Lütfi Ömerbaş, Şevket Müftügil, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve AhmetH.Boyacıoğlu’nun katılmaları ile yapılan ilk inceleme toplantısında saptanandurum şudur:
1-a) Mahkemenin, kendisini Anayasaya aykırılık iddiasının ciddiolduğu kanısına götürmüş görüşünü açıklayan kararı da göndermesi 22.4.1962günlü, 44 sayılı Kanunun 27. maddesinin birinci fıkrasının 2 sayılı bendigereğidir. Ancak bu görüşün aykırılık iddiasının dayandığı gerekçedoğrultusunda olması gibi bir zorunluk söz konusu edilemeyeceği gibi daha öncebir aykırılık iddiasının ciddi görülmemesinin yeni bir iddianın ciddigörülmesine engel olamıyacağı da ortadadır.
Olayda mahkeme, Askeri Savcılığın Anayasaya aykırılık iddiasınındayandığı gerekçeden değişik nedenler ileri sürerek iddianın ciddi olduğukanısına varmış; ancak bu nedenleri de yeterince açıklayarak yukarıda sözüedilen kural gereğini yerine getirmiştir. Şu duruma göre dosyanın eksiği yok sayılmasıgerekecektir.
Muhittin Gürün bu görüşe katılmamıştır.
b) Mahkemenin bakmakta olduğu davanın niteliğine göre itirazkonusu kural 1773 sayılı Kanunda yer almasaydı görevsizlik kararı vermesigerekeceği için bunun eldeki işte uygulanacak bir yasa kuralı olduğu, şunedenle de Anayasanın değişik 151. maddesi uyarınca itiraz konusuyapılabileceği görülmüştür.
2- Böylece;
Dosyanın eksiği bulunmadığı sonucuna varıldığından Anayasanındeğişik 151. ve 44 sayılı Kanunun 27. maddelerine uygunluğu saptanan işin esasınınincelenmesine Muhittin Gürün’ün karşıoyu ve oyçokluğu ile 30.4.1974 günündekarar verilmiştir.
V-Esasın incelenmesi :
İtirazın esasına ilişkin rapor, Birinci Ordu Komutanlığı AskeriMahkemesinin 18.4.1974 günlü, 1974/463-463 sayılı yazısına bağlı olarak gelen12.4.1974 günlü, aynı sayılı gerekçeli karar ve ekleri, iptali istenen Yasakuralı, dayanılan Anayasa kuralları, bunlara ilişkin gerekçeler ve başka yasamabelgeleri, konu ile ilişkisi bulunan 1974/8 esas sayılı dosya ve öteki metinlerokunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
26.6.1973 günlü, 1773 sayılı Devlet Güvenlik Mahkemesinin Kuruluşve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunun geçici 1. maddesinin Anayasaya aykırıolduğuna ve iptaline 21.5.1974 gününde 1974/8-19 sayı ile karar verildiği görüldüğünden,konunu yeniden ele alınmasına ve karara bağlanmasına yer olmamak gerekir.
IV-Sonuç :
1773sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin Anayasaya aykırı olduğuna ve iptaline21.5.1974 gününde 1974/8-19 sayı ile karar verildiğinden konunun yeniden ele alınmasınave karara bağlanmasına yer olmadığına,
21.05.1974 gününde oybirliğiyle karar verildi.
Başkan
Muhittin TAYLAN
Başkanvekili
Avni GİVDA
Üye
Kemal BERKEM
Üye
Şahap ARIÇ
Üye
Ahmet AKAR
Üye
Halit ZARBUN
Üye
Ziya ÖNEL
Üye
Abdullah ÜNER
Üye
Kâni VRANA
Üye
Ahmet KOÇAK
Üye
Muhittin GÜRÜN
Karşıoy yazısı ektedir.
Üye
Lütfi ÖMERBAŞ
Üye
Şevket MÜFTÜGİL
Üye
Nihat O.AKÇAKAYALIOĞLU
Üye
Ahmet H.BOYACIOĞLU
KARŞIOY YAZISI
Yukarıkikararın (1-Olay) bölümünde de açıklandığı gibi 1. Ordu Askeri Mahkemesi,5.9.1973 günlü 26. Oturumunda, 1773 sayılı Kanunun geçici 1. maddesininAnayasaya aykırı olduğunu ileri süren Savcılık görüşünü ciddi görmeyerekAnayasa Mahkemesine itirazda bulunma isteğini red etmiştir. Daha sonraki biroturumda da Savcı esas hakkındaki düşüncesini söylemiş ve karar için dosyaincelenmek üzere duruşma bir başka güne ertelenmiştir.
Davabu safhada iken hâkimlerden birisinin çekilmesi üzerine mahkeme kurulu oluşamazduruma geldiğinden Askeri Yargıtaydan davanın başka mahkemeye nakliistenmiştir.
AskeriYargıtay, Mahkemeye bu arada yeni atanma yapıldığını tesbit ederek isteği redetmiş ve davaya yine aynı mahkeme devam olunması zorunluğu doğmuştur.
Bundansonraki oturumda savcı Anayasaya aykırılık iddiasını yenilemiştir. Bu iddiaüzerine 1. Ordu Askeri Mahkemesince verilen ve dosya içinde bulunan 12.4.1974günlü karar ile, söz konusu geçici 1. maddenin Anayasaya aykırı olmadığı,aksine bu hükmün tabii hâkim kuralının bir gereği bulunduğu görüşü savunulmaklaberaber bu olayda Mahkemenin bir ara kurulamaz hale geldiği ele alınarak budurumda Savcılık iddiasının ciddi görüldüğü beyan edilmek suretiyle itirazyoluna başvurulmuştur.
Karardananlaşıldığına göre Mahkeme, söz konusu geçici 1. maddenin Anayasaya aykırıolmadığı görüşünü bu kararı verdiği tarihte dahi muhafaza etmektedir.
Birmahkemenin, üyeliklerin boşalması, davadan çekilme, nakil ve tayin gibisebeplerle zaman zaman oturum yapamaz hale gelmesinin, bu gibi hallerin idareceanında karşılanamamasından ileri gelen bir durum olduğunda kuşku yoktur. Buolayda mahkemenin bir ara oturum yapamaz hale gelmiş olması da, aynınedenlerden doğmuş olup bu durumun meydana gelmesinde, söz konusu geçici 1. maddehükmünün hiçbir etkisi yoktur. Yani mahkemenin bu davaya ilişkin oturumlarınabir ara fasıla verme zorunluğunda kalması, geçici 1. madde hükmünün bir sonucuolmayıp tamamen bu hüküm dışında, idari ve şahsi sebeplerden meydana gelen veher mahkemede her zaman olabilecek nitelikte olağan bir olaydır. Esasen 1. OrduAskeri Mahkemesinin kararında da bu durama geçici 1. madde hükmünün sebepolduğu hakkında her hangi bir görüş ve iddia ileri sürülmemiş, bu durum ilemadde hükmü arasında bir ilinti kurulmamıştır.
Halbukigerek Anayasanın 151. gerekse Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve yargılama usullerihakkındaki 44 sayılı kanunun 27. maddelerine göre bir mahkemenin itiraz yolunabaşvurabilmesi için, Anayasaya aykırılığı ileri sürülen hüküm hakkındakiiddianın ne bakımdan ciddi bulunduğunu açıklayan görüşünü kararında belirtmesigerekmektedir. Yani ileri sürülen iddialar sonucunda, söz konusu olan kanunhükmünün Anayasaya aykırılığı hakkında, Mahkemece de ciddi şüphe vetereddütlerin meydana gelmesi ve bu suretle Anayasaya aykırılık iddiasının ciddiolduğuna mahkemece de kanaat getirilerek bu kanaatı getirilerek buluşturangörüşün kararda açıklanması zorunlu bulunmaktadır.
Yoksabu dosyada olduğu gibi, bir taraftan söz konusu edilen kanun hükmünün Anayasayaaykırı olmadığı mahkeme kararında savunulurken öteyandan hüküm ile hiç ilgisiolmayan bir fiili duruma dayanarak iddianın ciddi olduğu kanısına varıldığındanbahisle itiraz yoluna başvurulması Anayasanın ve 44 sayılı kanunun yukurıdadeğinilen hükümlerine uygun sayılamaz.
Bunedenlerle Anayasanın 151. ve 44 sayılı kanunun 27/2. maddelerine uygunbulunmayan itirazın reddine karar verilmesi gerektiğinden Mahkememizin yukarıkikararının konuya ilişkin bölümün karşıyım.
Üye
Muhittin GÜRÜN