ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:1974/8
Karar Sayısı:1974/19
Karar Günü:21/5/1974
Resmi Gazete tarih/sayı:4.8.1974/14966
İtirazyoluna başvuran : Genelkurmay Başkanlığı Askerî Mahkemesi.
İtirazınkonusu: 11/7/1973 günlü, 14591 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 26/6/1973günlü, 1773 sayılı Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluş ve Yargılama UsulleriHakkında Kanunun geçici 1. maddesinin Anayasanın 4., 12., 32., 136., 138.maddelerine aykırı olduğu yolundaki sanık Avukatının iddiasını ciddî görmeyenmahkeme, davayı bitiren 23/8/1973 günlü, 1973/416-453 sayılı hükmün AskerîYargıtay Daireler Kurulunun 25/1/1974 günlü, 1974/8-3 sayılı ilâmı ile ve buyüzden bozulması üzerine ilâmının bağlayıcılığı dolayisiyle Anayasanın değişik151. maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.
I-OLAY :
a)Siyasî ve askerî casusluk maksadı ile hizmet kabulü suçundan sanık bir kimsehakkında Genelkurmay Başkanlığı Askerî Mahkemesince verilen 22/12/1972 günlü,1972/228-502 sayılı hükümlülük kararı Askerî Yargıtay Birinci Dairesinin18/6/1973 günlü, 1973/92-107 sayılı ilâmı ile bozulmuştur.
b)Dosya Askerî Yargıtaydan döndükten sonra 23/8/1973 günlü duruşmada mahkemebozmaya uyup uymama konusunda bir karar vermeden önce sanık avukatı Anayasayaaykırılık iddiasını ileri sürmüş; mahkeme iddiayı ciddî görmemiş ve eskihükümde direnmeğe karar vermiştir. (23/8/1973 günlü, 1973/453-416 sayılıkarar).
c)Askerî Yargıtay Daireler Kurulu, Anayasaya aykırılık iddiasının ciddîgörülmemesinde isabet bulunmadığı nedeniyle hükmün önce bu yönden bozulmasını25/1/1974 günlü, 1974/8-3 sayılı ilâmla karara bağlamıştır.
ç)Mahkeme Askerî Yargıtay Daireler Kurulunun bozma ilâmının bağlayıcı olmasınedeniyle dava dosyasının Anayasa Mahkemesine gönderilmesine ve gelecek kararbeklenmek üzere "duruşmanın muvakkaten tatili" ne karar vermiştir.(19/3/1974 günlü, 1974/240-23 sayılı karar).
III-YASA METİNLERİ :
1-Anayasaya aykırılığı ileri sürülen Kanun kuralı:
26/6/1973günlü, 1773 sayılı Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluş ve Yargılama UsulleriHakkında Kanunun Anayasaya aykırılığı ileri sürülen geçici 1. maddesi - 5.Tertip Düstur, Cilt 12, İkinci Kitap. 2546. sayfadaki metne göre - şöyledir :
"Geçicimadde l- Bu kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren işlenen ve DevletGüvenlik Mahkemelerinin görevine giren suçlar hakkında, bu Kanun hükümleriuygulanır."
2-Dayanılan Anayasa kuralları:
Anayasayaaykırılık iddiasını desteklemek üzere ileri sürülen Anayasa kuralları aşağıdayazılı olduğu gibidir :
"Madde4/3- Egemenliğin kullanılması, hiç bir suretle belli bir kişiye, zümreye veyasınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan, almayan birDevlet yetkisi kullanamaz."
"Madde12- Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din ve mezhepayırımı gözetilmeksizin, kanun önünde eşittir."
Hiçbirkişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz."
"Değişikmadde 32- Hiç kimse, kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci önüneçıkarılamaz.
Birkimseyi kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkartma sonucunudoğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz."
"Değişikmadde 136/1, 2, 7- Mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri işleyişi veyargılama usulleri kanunla düzenlenir.
Devletinülkesi ve milletiyle bütünlüğü, hür demokratik düzen ve nitelikleri Anayasadabelirtilen Cumhuriyet aleyhine işlenen ve doğrudan doğruya Devlet güvenliğiniilgilendiren suçlara bakmakla görevli Devlet Güvenlik Mahkemeleri kurulur.Ancak, sıkıyönetim ve savaş haline ilişkin hükümler saklıdır.
DevletGüvenlik Mahkemelerinin kuruluş ve İşleyişi, görev ve yetkileri ve yargılamausulleri ile ilgili diğer hükümler kanunda gösterilir."
"Değişikmadde 138/1, 2- Askerî yargı, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleritarafından yürütülür. Bu mahkemeler asker kişilerin askerî olan suçlan ile,bunların asker kişiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut askerlik hizmet vegörevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara bakmaklagörevlidirler.
Askerîmahkemeler asker olmayan kişilerin özel kanunda belirtilen askerî suçları ilekanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri sırada veya kanunda gösterilenaskerî mahallerde askerlere karşı işledikleri suçlara bakmaklagörevlidirler."
IV-İLK İNCELEME :
AnayasaMahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 25/4/1974 gününde Muhittin Taylan,Avni Givda, Kemal Berkem, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Ahmet Akar, Halit Zarbun,Abdullah Üner, Kani Vrana, Ahmet Koçak, Muhittin Gürün, Lûtfi ömerbaş, ŞevketMüftügil, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katılmaları ileyapılan ilk inceleme toplantısında :
l-a) Mahkemenin, kendisini Anayasaya aykırılık iddiasının ciddî olduğu kanısınagötürmüş görüşünü açıklayan kararı da göndermesi 22/4/1962 günlü, 44 sayılıKanunun 27. maddesinin birinci fıkrasının 2 sayılı bendi gereği iken böyle birkarar olmadığı gibi en son alınan 19/3/1974 günlü, 1974/240-23 sayılı karardada bu konuya yer verilmemiş olduğu görülmüşse de mahkeme daha önce Anayasayaaykırılık iddiasını ciddî görmemiş ve ancak Askerî Yargıtay Daireler Kurulunun25/1/1974 günlü, 1974/8-3 sayılı bozma ilâmına uyma zorunluğunda bulunduğu içinitiraz yoluna başvurmuş ve sözü geçen ilâmda da Anayasaya aykırılık iddiasınınciddî olduğu görüşü gerekçeye dayandırılmış olduğundan şu duruma göre dosyanıneksiği yok sayılması sonucuna varılmıştır.
b)İtiraz konusu kural 1773 sayılı Kanunda yer almasaydı mahkemenin görevsizlikkârarı vermesi gerekeceği için bunun, bozma ilâmına uyma zorunluğu dolâyısiyle"bakılmakta olan dava" niteliğini sürdürmekte olan işte uygulanacakbir yasa kuralı olduğu, onun için de Anayasanın değişik 151. maddesi uyarıncaitiraz konusu yapılabileceği görülmüştür.
2-Böylece;
Dosyanıneksiği bulunmadığı sonucuna varıldığından Anayasama değişik 151. ve 44 sayılıKanunun 27. maddelerine uygunluğu görülen işin esasının incelenmesine 25/4/1974gününde oybirliğiyle karar verilmiştir.
V-ESASIN İNCELENMESİ:
İtirazınesasına ilişkin rapor, Genelkurmay Başkanlığı Askerî Mahkemesinin 29/3/1974günlü, 1974/282-240 sayılı yazısına bağlı olarak gelen 19/3/1974 günlü,1974/240-23 sayılı karar ve ekleri, iptali istenen Yasa kuralı, dayanılanAnayasa kuralları, bunlara ilişkin gerekçeler ve başka yasama belgeleri ve konuile ilişkisi bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüpdüşünüldü:
A-İtiraz konusu kuralı kapsayan Kanunun biçim yönünden Anayasaya aykırı olupolmadığı sorunu :
1773sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin Anayasaya aykırılığı iddiasında ve iddianınciddiliği görüşünde aykırılığın esas yönünden olduğunu belirleyen gerekçeleredayanılmıştır.
44sayılı Kanunun 28. maddesinin birinci fıkrasına göre Anayasa Mahkemesikanunların ve Yasama Meclisleri içtüzüklerinin Anayasaya aykırılığı konusundailgililerce ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir. Mahkemeistemle bağlı kalmak koşulu altında, başka gerekçe ile de Anayasaya aykırılıkkararı verebilir. Bu kural, Anayasaya aykırılık iddiasının yalnız esas yönündenileri sürülmüş bulunması halinde Anayasa Mahkemesinin biçim yönünden deAnayasaya aykırılık bulunup bulunmadığını araştırma ve böyle bir aykırılıksaptanırsa bu gerekçe ile iptale gitme yetkisini de içerir.
AnayasaMahkemesi bu işte, 44 sayılı Kanunun 28. maddesinin birinci fıkrasındakiyetkiye dayanarak önce itiraz konusu geçici 1. maddeyi kapsayan 1773 sayılıKanunun biçim yönünden Anayasa'ya aykırı olup olmadığı sorunu üzerindedurmuştur. İlk olarak, bu konu aşağıda tartışılacaktır.
1773sayılı Kanuna ilişkin tasarı ve bu arada tasarının geçici 1. maddesi üzerindekiyasama çalışmalarında ilk bakışta aksak gibi görünen üç yön göze çarpmaktadır.Bunlar; tasarının Millet Meclisinde ve Cumhuriyet Senatosundaki öncelik veivedilikle görüşülmesi işlemleri; bir de geçici 1. maddenin CumhuriyetSenatosunda görüşme açılmaksızın oylanmasına gidilmiş bulunulmasıdır.
l-Millet Meclisindeki öncelik ve ivedilik işlemleri:
İtirazkonusu kuralı kapsayan 1773 sayılı Kanuna ilişkin tasarı Millet Meclisindeöncelik ve ivedilikle görüşülüp kabul edilmiştir.
Anayasa'nın85. maddesine göre Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Meclisler çalışmalarım kendiyaptıkları içtüzüklerin hükümleri uyarınca yürütürler. Yine Anayasa'nın geçici3. maddesi gereğince Millet Meclisinin toplantı ve çalışmalarında kendiiçtüzüğü yapılıncaya değin uygulanması gerekli olan ve Millet Meclisi İçtüzüğününyürürlüğe girdiği 1/9/1973 gününe dek ve bu arada 1773 sayılı Kanuna ilişkintasarı ile ilgili toplantı ve çalışmalar sırasında da uygulanma alanında kalanTürkiye Büyük Millet Meclisinin 27 Ekim 1957 tarihinden önce yürürlüktekiiçtüzüğünün (l Kasım 1956 günlü Dahilî Nizamname) 99., 78. maddelerinde kanuntasan ve tekliflerinin iki kez görüşülmesi kural olarak kabul edilmiş;gündemlerin düzenlenmesinde izlenecek sıra saptanmış, hangi tasarıların tekgörüşmeye bağlı tutulacağı, iki görüşmeye bağlı tasarı ve tekliflerin bir kezgörüşülmesi ile nasıl yetinilebileceği ve gündemdeki sıraların bozulması usulüistisna hükümleri halinde ayrıca gösterilmiştir.
Birkanun tasarı veya teklifinin bir kez görüşülmesiyle yetinilmesi için o tasanveya teklif Yasama Meclisine sunulurken veya birinci görüşmesinden önceHükümetin, teklif sahibinin yahut ilgili komisyonun ivedilik kararı verilmesiniistemesi, ortada Yasama Meclisinin kabul edeceği esaslı bir nedenin bulunması,istemin yazılı ve gerekçeli olması gereklidir. (Dahilî Nizamname: Madde 70, 71,72).
Gündemsırasının bozulabilmesi, başka deyimle bir kanun tasarı veya teklifiningündemdeki öteki işlerden önce görüşülebilmesi için de Hükümetin veyakomisyonun öncelikle görüşme kararı istemesi, istemin yazılı ve gerekçeliolması, Meclisin de o yolda karar vermesi koşulları vardır (Dahilî Nizamname :Madde 74).
1773sayılı Kanuna ilişkin tasarı için Millet Meclisi 114 sayılı Geçici Komisyonunun29/5/1973 günlü, 1/831-2 sayılı raporunda "öncelik ve ivedilik ve gündemdekitüm işlere takdimen görüşülme" kararı istendiği anlaşılmaktadır. Buradagerekçe, "Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kuruluşundaki maksat veAnayasa'da öngörülen mucip sebepler muvacehesinde tasarının bir an öncekanunlaşmasını teminen" sözleriyle açıklanmıştır (Millet Meclisi TutanakDergisi: Dönem 3; Cilt 38; Toplantı 4; 897 S, sayılı basmayazı, sayfa 10, 1).
MilletMeclisinde 13/6/1973 günlü 126. Birleşimin başında tasarının tümü üzerindegörüşmelere geçilmeden önce de Adalet Bakanı ve 114 numaralı Geçici KomisyonBaşkanı ayrı ayrı önergelerle "öncelik ve ivedilikle ve gündemdeki Ötekiişlere takdimen görüşülme" kararı istemişlerdir. Gerekçeler; AdaletBakanının önergesinde "kanunlaşmanın bir Anayasa gereği bulunması veözellikle bu mahkemelerin kuruluşuna ilişkin Anayasa değişikliğiningerekçesinde öngörülen mucip sebepler muvacehesinde"; Komisyon Başkanınınönergesinde ise "raporda belirtilen gerekçelerle ve önemine binaen"diye belirlenmektedir (aynı Dergi Sayfa 701-702).
Anayasa'nın136. maddesine, Devlet Güvenlik Mahkemeleri kurulabilmesi için, altı fıkraeklenmesi öngörülürken gerekçede "son yıllarda bütün dünyada olduğu gibiülkemizde de yeni suç ve suçluluk kavramlarının ortaya çıktığından; bunlarınkovuşturulması ve yargılanması için yeni yöntemler bulunması gerektiğinden;Devletin ülkesi ve milletiyle bütünlüğü, hür demokratik düzen ve nitelikleriAnayasa'da belirtilmiş Cumhuriyet aleyhine işlenen ve doğrudan doğruya Devletgüvenliğini ilgilendiren suçların kovuşturulmasında ve yargılanmasında gerekceza etkinliğini artırmak ve yargılamayı hızlandırmak gerekse özelliği olan busuçların uzmanlaşmış mahkemelerde görülmesini sağlamak için Devlet GüvenlikMahkemelerinin kurulmasında yarar güdüldüğünden" söz edilmektedir. (MilletMeclisi Tutanak Dergisi Dönem 3 -Cilt 33 - Toplantı 4 - 794 S. Sayılıbasmayazı, sayfa 8). Adalet Bakanının öncelik ve ivedilikle görüşme önerisindeve Geçici Komisyon raporunda gönderme yapılan gerekçe budur. KomisyonBaşkanının önergesinde sözü geçen "önem "i de yine bu gerekçeninbelirlediği ortadadır. Öncelik ve ivedilik istem ve kararları için "DahilîNizamname"ce öngörülen gerekçe koşulunun Geçici Komisyon raporunda veAdalet Bakanı ve Komisyon Başkanı önerilerinde, yerine getirilmiş olduğunukabule raporda ve önergelerde yer alan açıklamalar elverişli niteliktedir. Öteyandan Anayasa buyruğuna dayanılarak Devlet bütünlüğünü, hür demokratik düzeni,Cumhuriyeti ve Devlet güvenliğini korumak üzere hazırlanan ve Devlet GüvenlikMahkemelerinin kuruluşunu ve yargılama yöntemini düzenleyecek olan böyle birkanun tasarısının öncelik ve ivedilikle görüşülmesi önerilerinde içtüzüğünaradığı gerekçe ve önemli neden koşullarının bir anlamda kendiliğinden varolduğunu kabul etmek yanlış bir tutum da sayılmaz.
Eldekiişte öncelik, ivedilik önerilerinin esaslı nedene dayandırılmış sayılamayacağıyolunda da bir görüş bulunduğu için daha ayrıntılı bir açıklama vedeğerlendirmeye gidilmesi yerinde olacaktır.
Yukarıdada değinildiği gibi Anayasa'nın 85. maddesinin birinci fıkrası kuralı uyarıncaTürkiye Büyük Millet Meclisi ve Meclisler çalışmalarını kendi yaptıklarıiçtüzükler hükümlerine göre yürütmek durumundadırlar. Anayasa'nın bu kuralındaniçtüzük hükümlerine Yasama Meclislerince uyulmamış veya bu hükümlerin yanlış,eksik uygulanmış olmasının olayla ilgili kanunu kesin olarak Anayasa'ya aykırıduruma getireceği anlamı çıkarılamaz. Çünkü İçtüzüklerin biçime ilişkin tümhükümleri aynı önem derecesinde değildir. Bunlar arasında Yasama Meclislerinceverilen kararların geçerliği üzerinde etkili olabilecek nitelik taşıyanlarbulunduğu gibi ayrıntı sayılabilecek nitelikte olanlar da vardır. İlk kümeye gireceklereaykırı tutumun iptal nedenini oluşturacağını, buna karşılık öteki biçimkurallarına uymamanın iptali gerektirmeyeceğini kabul etmek yerinde olur.Anayasa'da gösterilmeyen ve yalnız içtüzükte bulunan biçim kuralları arasındaböyle bir ayrım yapılması zorunludur. Çünkü içtüzüklerdeki biçim kurallarınaaşın bağlılık Yasama Meclislerinin çalışmalarını gereksizce aksatır. İçtüzükhükümlerine aykırı düşen işlemlerden hangilerinin iptal nedeni sayılacağısorunu, uygulanacak İçtüzük hükümlerinin önemine ve işin niteliğine göreçözülecek ve incelemeleri sırasında Anayasa Mahkemesince değerlendirilipsaptanacak bir konudur. Şimdiye değin mahkemenin bu sorun üzerindeki görüşü hepböyle olagelmiştir.
AnayasaMahkemesinin değerlendirmeyi yaparak işi bir çözüme bağlarken yalnız içtüzükhükümlerinin önem ve niteliğini değil bir de kendi görev ve yetki sınırlarınıve bu sınırların olanaklarını gözönüne almasında zorunluluk vardır. Anayasayauygunluk denetimi Anayasaca Anayasa'nın biçim kurallarına inhisar ettirilenveya kanunun yapısı yönünden 07. ürerinde denetim olanağı bulunmayan işlerdeAnayasa Mahkemesinin İçtüzük kurallarını katı bir biçimde ele alarakdeğerlendirmeyi buna göre yapması doğal sayılmak gerekir. Öz yönünden dedenetim yetkisinin veya olanağının bulunduğu konularda Mahkemenin işi aynıkatılıkta ele alarak bir değerlendirmeye gitmesi savunulamaz ve böyle bir görüşhaklı da gösterilemez. Şu duruma göre 1773 sayılı Kanuna ilişkin tasarınınMillet Meclisinde öncelik ve ivedilikle görüşülmesi üzerinde bir kararavarılırken işin esas yönünden de Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmesiolanağı bulunduğu için, ortada itiraz konusu kuralın biçim yönünde iptalinigerektirecek ölçü ve nitelikte bir aksaklık bulunup bulunmadığı geniş ve esnekolarak ele alınıp araştırılmalı ve bu arada, yukarıda yapıldığı gibi, sözgelimiöncelik ve ivedilik önerileri gerekçe ve esaslı neden yönlerinden Komisyonraporu, tasarının gerekçesi, tasarıya kaynaklık eden Anayasa değişikliği vebunun gerekçesi gibi belgelerin ışığı altında bir bütün olarakdeğerlendirilebilmelidir.
Böyleyapıldıkta öncelik ve ivedilik kararlarının alınması konusundaki yukarıdan beritartışılan aksaklığın incelenen yasa kuralının biçim yönünden iptalinigerektirir bir nitelik ve ağırlık taşımadığı kendiliğinden ortaya çıkar. Öteyandan Millet Meclisinin 1/9/1973 günü yürürlüğe giren İçtüzüğünde kanun tasarıve tekliflerinin iki kez görüşülmesi ilkesinin bırakılmış ve tek görüşmeyolunun tutulmuş, bunun sonucu olarak da bir "ivedilik kararı verme"konusunun artık kalmamış bulunduğuna burada işaret edilmesi yerinde olacaktır.
MuhittinTaylan, Avni Gîvda, Ahmet Akar, Ahmet Koçak, Muhittin Gürün, Nihat O.Akçakayalıoğlu yukarıda belirtilen gerekçeye katılmamakla birlikte itirazkonusu kuralın biçim yönünden iptali gerekmediği sonucunda birleşmişlerdir.
2-Cumhuriyet Senatosundaki öncelik ve ivedilik İşlemleri:
İtirazkonusu kuralı kapsayan 1773 sayılı Kanuna ilişkin tasarı Cumhuriyet Senatosundada öncelik ve ivedilikle, başka deyimle gündemdeki sırasından da önce bir kezgörüşülüp kabul edilmiştir. Tasarıyı inceleyen Cumhuriyet Senatosunun MillîSavunma, Anayasa ve Adalet Komisyonlarının raporlarında öncelik ve ivediliklegörüşme önerileri bulunduğu gibi Genel Kurulda görüşmelerin başlayacağı25/6/1973 günlü, 77. Birleşimin üçüncü oturumunda Adalet Bakanı da bu konudabir önerge vermiştir.
1773sayılı Kanuna ilişkin tasarının Cumhuriyet Senatosunda öncelik ve ivediliklegörüşülmesi ile ilgili olarak üzerinde durulması gerekli üç sorun gözeçarpmaktadır. Bunlar aşağıda ayrı ayrı ele alınarak tartışılacaktır :
a)Öncelik ve İvedilik önergesinin yeniden okutulmaksızın oylanması işlemi:
CumhuriyetSenatosu Tutanak Dergisine göre (Toplantı 12. Cilt 12, sayfa 630 - 632)25/6/1973 günlü 77. Birleşimin üçüncü oturumu saat 20.30 da açılmış; önce başkabir kanun tasarısı oylanarak kabul edilmiş; daha sonra 1773 sayılı Kanunailişkin tasarı için Adalet Bakanının verdiği öncelik ve ivedilik önergesiokunmuştur. Bunun üzerine kimi üyeler ayağa kalkarak çoğunluğun bulunmadığınıileri sürmüş ve yoklama yapılmasını istemişlerdir. Yoklama sonunda Başkançoğunluk bulunmadığını bildirerek 21.30 da toplanılmak üzere oturumu saat 20.55de kapatmıştır.
Dördüncüoturum açılınca yoklama yapılmış; Başkan çoğunluğun bulunduğunu açıklamış;öncelik ve ivedilik önergesinin daha önceki oturumda okunduğundan söz ederek,yeniden okutmaksızın öncelik ve ivedilik önerilerini ayrı ayrı oya koymuş vekabul edildiklerini belirlemiştir. Bundan sonra tasarının tümü üzerinde görüşmeaçılmıştır.
Anayasa'nın86. maddesinin birinci fıkrasına göre her Meclis üye tamsayısının saltçoğunluğu ile toplanır ve Anayasa'da başkaca hüküm yoksa, toplantıyakatılanların salt çoğunluğu ile karar verilir. Cumhuriyet Senatosu içtüzüğünün52. maddesinde de üye tamsayısının salt çoğunluğu hazır bulunmadıkça görüşmeyebaşlanılamıyacağı yazılıdır. Söz konusu öncelik ve ivedilik önergesi toplantıyetersayısının bulunmadığı bir oturumda okunmuşsa bu okumanın geçerli sayılmasıdüşünülemez ve daha sonraki oturumda oylamaya konulmadan önce okutulmasıgerekir.
CumhuriyetSenatosu Genel Kurulunun 25/6/1973 günlü 77. Birleşiminin üçüncü oturumununbaşında yoklama yapılmamış ve yetersayı olmadığı da ileri sürülmemiştir. BuBaşkanlık Divanının yeter sayı olup olmadığında kuşkuya düşmediğini ve saat20.30 da Genel Kurulda çoğunluk bulunduğunu gösterir. Saat 20.55 de iseçoğunluğun bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Kimi üyelerin çoğunlukbulunmadığını ileri sürerek istemde bulunmaları dolayısiyle yapılan yoklamaancak yapıldığı andaki durumu saptar. Daha önce ve özellikle söz konusu öncelikve ivedilik önergesinin okunması sırasında çoğunluk bulunmadığına kanıtlıkedemez. Kimi üyelerin yetersayı üzerinde titizlikle durarak çoğunluk kalmadığıkanısına varır varmaz yoklama istemelerine bakılırsa baştan böyle bir durumolsaydı daha önergenin okunmasına girişilirken yoklama isteneceğini düşünmekyerinde olur. Üyelerin bu türlü bir girişimde bulunmamaları önerge okunurkenyetersayının korunmakta olduğunu anlatacak bir davranış sayılmalıdır. Tersisaptanmadığına göre önergenin okunduğu sırada Genel Kurulda çoğunluğunbulunduğunu kabul gerekir. Onun için de öncelik ve ivedilik önergesinindördüncü oturumda yeniden okunmaksızın oya sunulmasında bir usulsüzlükbulunduğu ve itiraz konusu kuralın biçim yönünden iptalini gerektirir birnedenin oluştuğu düşünülemez.
AvniGivda, Ahmet Akar, Muhittin Gürün, Nihat O. Akçakayalıoğlu bu görüşekatılmamışlardır.
b)Önerge üzerinde söz verilmeden oylamaya gidilmesi sorunu :
CumhuriyetSenatosu içtüzüğünün 47. maddesine göre ivedilik önerisi, lehinde ve aleyhindebirer üyeye söz verilerek, işari oyla kabul veya reddedilir. 1773 sayılı Kanunailişkin tasarının ivedilikle görüşülmesi önerisi oylanmadan önce Başkan lehte,alehte konuşacak kimse bulunup bulunmadığını sormaksızın oylamaya geçmiştir(aynı Tutanak Dergisi: sayfa 632).
CumhuriyetSenatosu üyelerinin haklarını ve yetkilerini, kendî İçtüzüklerini ve bu aradaiçtüzüğün 47. maddesi kuralını bilmeleri doğal ve olağandır. Tutanak Dergisinegöre bu kurala dayanarak söz isteyen çıkmamış ve oylamaya girişilmesine de buyönden bir itirazda bulunulmamıştır. Şu durumda ve işin niteliğine göreBaşkanın üyelere konuşma haklarını hatırlatmamasını ve lehte, aleyhte sözisteyen bulunup bulunmadığını araştırmaması itiraz konusu kuralın biçimyönünden iptalini gerektirir önem ve ağırlıkta bir aksaklık saymaya olanakbulunmadığı ortadadır.
c)Öncelik ve ivedilik önergesinin kapsam ve içeriğinden doğan durum :
CumhuriyetSenatosu içtüzüğünde de (madde 69, 44) kanun tasarı ve tekliflerinin iki kezgörüşülmesi kural olarak kabul edilmiş; hangi tasarıların tek görüşmeye bağlıtutulacağı, iki görüşmeye bağlı tasarı ve tekliflerin bir kez görüşülmesi ilenasıl yetinilebileceği ve gündemdeki sıraları bozma yöntemi istisna hükümlerihalinde ayrıca gösterilmiştir. (madde 46, 47, 48, 45). Bir kanun tasarı veyateklifinin bir kez görüşülmesi ile yetinilmesi için Hükümetin, teklif sahibininveya ilgili komisyonun ivedilik kararı verilmesini istemesi, ortada YasamaMeclisinin kabul edeceği esaslı bir nedenin bulunması, istemin yazılı vegerekçeli olması; gündem sırasının bozulabilmesi için de Hükümetin veyakomisyonun yazılı ve gerekçeli bir öneri ile öncelikle görüşme kararı istemesiCumhuriyet Senatosu İçtüzüğünün yukarıda değinilen maddelerinde kurala bağlamışbulunmaktadır.
1773sayılı Kanuna ilişkin tasarı için Cumhuriyet Senatosunda öncelik ve ivediliklegörüşme isteyen Millî Savunma Komisyonunun 18/6/1973 günlü, 1/205 - 12 sayılıraporunda "Kanunun ehemmiyetine binaen"; Anayasa ve AdaletKomisyonunun 19/6/1973 günlü, 1/205-51 sayılı raporunda "Tasarının birAnayasa gereği olması"; Adalet Bakanının önergesinde ise "kanuntasarısının kanunlaşmasının, bir Anayasa gereği bulunması ve özellikle bumahkemelerin kuruluşuna ilişkin Anayasa değişikliğinin gerekçesinde öngörülenmucip sebepler muvacehesinde" sözleri gerekçe ve esaslı neden olarak yeralmış (aynı Tutanak Dergisi : sayfa 631 ve 284 S. sayılı basmayazı). Yukarıda(kararın V/A-1 bölümü) Millet Meclisi Genel Kurulunun verdiği öncelik veivedilik kararları dolayısiyle söylenenlerin tümü burada da geçerli ve sorunuaydınlatıp çözmeye yeterli olduğu için bunların tekrarlanmasınagidilmeyecektir. Cumhuriyet Senatosu Genel Kurulunda oylanan öncelik ve ivedilikönergesinin kapsamı ve içeriği itiraz konusu kuralın biçim yönünden iptalinigerektirir nitelikte değildir.
MuhittinTaylan, Avni Givda, Ahmet Akar, Ahmet Koçak, Muhittin Gürün, Nihat O.Akçakayalıoğlu bu görüşe katılmamışlardır.
3-İtiraz konusu kuralın Cumhuriyet Senatosunda görüşme açılmaksızın oylanmışolması sorunu :
CumhuriyetSenatosu Genel Kurulunda 1773 sayılı Kanuna ilişkin tasarının tümü üzerindekigörüşmeler bitirilerek maddelere geçilmesi kabul edildikten sonra AdaletPartisi Cumhuriyet Senatosu Grubu Başkanı "maddeler üzerindekigörüşmelerde yalnız değişiklik önergesi verilen maddelerin müzakere olunmasını,öteki maddelerin okunarak oya sunulmasını" önermiş; Başkan önergeyi oyakoymuş ve kabul edildiğini belirlemiştir. İtiraz konusu geçici 1. maddeyeilişkin değişiklik önergesi bulunmadığından madde, üzerinde görüşmeaçılmaksızın kabul edilmiştir (aynı Tutanak Dergisi: Sayfa 689 ve 707).
Anayasa'nın92. maddesinde kanun tasarı ve tekliflerinin "görüşülmesi"nden sözedilmektedir. Kanun tasarı ve teklifleri maddelerden oluşur; maddelerinüzerinde görüşme açılmamışsa o kanun tasarı veya teklifi yönünden"görüşülme" gereği yerine getirilmiş sayılamaz. Nitekim CumhuriyetSenatosu İçtüzüğünde bu doğrultuda kurallar yer almıştır. İçtüzüğün 69. maddesinegöre Cumhuriyet Senatosunun ilgili komisyonlarınca incelendikten sonra GenelKurula gelen kanun tasan ve teklifleri iki kez görüşülerek sonuçlandırılır. Bu,genel kuraldır. İstisna kuralı, başka deyimle bir kez görüşülme, 48. maddedebelirlendiği üzere, ivedilik kararının sonucu olarak işler. Bir kez görüşmeyönteminin birinci görüşmeyi değil ancak ikinci görüşmeyi bir yana bıraktığındakuşku yoktur.
Birincigörüşme İçtüzüğün 73; 74. maddelerinde, ikinci görüşme ise 75. maddededüzenlenmiştir. Bu maddelerin incinmesinden anlaşılacağı üzere birincigörüşmede tasarı veya teklifin tümü üzerinde ve maddelere geçilmesi kabuledilmişse bütün maddeler üzerinde görüşme açılması zorunludur. İkinci görüşmedeise tüm üzerinde ve değiştirilmeleri önerilmemiş maddeler üzerinde görüşmeyapılmaz.
CumhuriyetSenatosu Genel Kurulunda itiraz konusu geçici 1. madde, bunu kapsayan tasarınınbir kez görüşülmesi kararlaştırıldığı halde ve böyle bir durumda İçtüzüğünbirinci görüşme kurallarının uygulanması gerekli iken tasarı iki görüşmeyebağlı imiş ve ikinci görüşme yapılıyormuş gibi üzerinde değişiklik önergesibulunmadığı için görüşme açılmaksızın oylanıp kabul edilmiştir. Bu tutumCumhuriyet Senatosu içtüzüğünün 73., 74. ve dolayısiyle Anayasa'nın 92. ve 85.maddeleri ile çelişen ve 1773 sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin geçerliğinietkileyerek biçim yönünden iptalini gerektirir önem ve ağırlıkta bir aykırılığıoluşturmaktadır. İtiraz konusu kural biçim yönünden Anayasaya aykırılığıdolayısiyle iptal edilmelidir.
KemalBerkem, Şahap Arıç, Halit Zarbun bu görüşe katılmamışlardır.
B-1773 sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin esas yönünden Anayasaya aykırılığısorunu:
1773sayılı Kanunun itiraz konusu geçici 1. maddesinin biçim yönünden Anayasa'yaaykırılığı saptandığına ve bu nedenle iptali öngörüldüğüne göre esas yönündenAnayasaya aykırılık sorunu üzerinde ayrıca durulmasına yer kalmamıştır.
VI-SONUÇ:
I.l- 11/7/1973 günlü, 14591 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 26/6/1973 günlü,1773 sayılı Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluş ve Yargılama Usullerihakkındaki Kanuna ilişkin tasarının Millet Meclisindeki öncelik ve ivediliklegörüşülmesi işlemlerinin itiraz konusu kuralın biçim yönünden iptalinigerektirmediğine sonuçta oybirliği ve Muhittin Taylan, Avni Givda, Ahmet Akar,Ahmet Koçak, Muhittin Gürün ve Nihat O. Akçakayalıoğlu'nun gerekçedekarşıoyları ve oyçokluğu ile,
2-1773 sayılı Kanuna ilişkin tasarının Cumhuriyet Senatosunda öncelik veivedilikle görüşülmesi ile ilgili olarak;
a)25/6/1973 günlü 77. Birleşimin 4. oturumunda öncelik ye ivedilik önergesininyeniden okunmadan oylanmasının itiraz konusu kuralın biçim yönünden iptalinigerektirmediğine Avni Givda, Ahmet Akar, Muhittin Gürün, Nihat O.Akçakayalıoğlu'nun karşıoyları ve oyçokluğu ile;
b)Söz konusu önergenin, lehte, aleyhte konuşacak kimse bulunup bulunmadığısorulmadan Başkanlıkça oya konulmasının itiraz konusu kuralın biçim yönündeniptalini gerektirir nitelikte bir aksaklık olmadığına oybirliği ile,
c)Oylama konusu olan öncelik ve ivedilik önergesinin kapsamı ve içeriğinin itirazkonusu kuralın biçim yönünden iptalini gerektirir nitelikte olmadığına MuhittinTaylan, Avni Givda, Ahmet Akar, Ahmet Koçak, Muhittin Gürün ve Nihat O.Akçakayalıoglu'nun karşıoyları ve oyçokluğu ile,
3-1773 sayılı Kanunun itiraz konusu geçici 1. maddesi üzerinde CumhuriyetSenatosunda görüşme açılmaksızın oylamaya gidilmesinin İçtüzüğü ve dolayısiyleAnayasa'ya aykırı olduğuna ve kuralın bu nedenle biçim yönünden iptaline KemalBerkem, Şahap Arıç ve Halit Zarbun'un karşı oyları ve oy çokluğu ile,
II.İtiraz konusu kuralın biçim yönünden iptaline karar verildiğine göre esasyönünden Anayasa'ya aykırılık sorunu üzerinde durulmasına yer olmadığınaoybirliğiyle,
21/5/1974gününde karar verildi.
Başkan
Muhittin Taylan
Başkanvekili
Avni Givda
Üye
Kemal Berkem
Üye
Şahap Arıç
Üye
İhsan Ecemiş
Üye
Halit Zarbun
Üye
Ziya Önel
Üye
Abdullah Üner
Üye
Kâni Vrana
Üye
Ahmet Koçak
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
Üye
Şevket Müftügil
Üye
Nihat O. Akçakayalıoğlu
Üye
Ahmet H. Boyacıoğlu
KARŞIOY YAZISI
ÜyeSayın Muhittin Gürün'ün benim düşüncelerimi de yansıtan ve mahkeme kararınaekli bulunan karşı oy yazısının l sayılı bölümü ile 2 sayılı bölümünün bbendinde gösterilen ve ayrıca daha önce Anayasa Mahkemesinin konu ile ilgiliolup, Resmî Gazete'de yayımlanmış bulunan 17/1/1972 günlü ve 1972/16-49 sayılıve 26/3/1974 günlü, 1973/32, 1974/11 sayılı kararlara ekli karşı oy yazılarındabelirlenen gerekçelerle dava konusu kuralın biçim yönünden iptali gerektiğikanısında bulunduğumdan çoğunluğun görüşüne bu nedenlerle karşıyım.
Başkan
Muhittin Taylan
KARŞIOY YAZISI
l-Millet Meclisinin 1773 sayılı Kanuna ilişkin tasan üzerindeki öncelik veivedilik işlemleri:
Geçici1. maddesinin Anayasa'ya uygunluk denetimi yapılan 26/6/1973 günlü, 1773 sayılıDevlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunailişkin tasarı Millet Meclisinde öncelik ve ivedilikle görüşülüp kabuledilmiştir.
Anayasa'nın85. maddesine göre Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Meclisler çalışmalarınıkendi yaptıkları içtüzüklerin kuralları uyarınca yürütürler. Yine Anayasa'nıngeçici 3. maddesi gereğince Millet Meclisinin toplantı ve çalışmalarında kendiiçtüzüğü yapılıncaya değin uygulanması gerekli olan ve Millet Meclisiİçtüzüğünün yürürlüğe girdiği 1/9/1973 gününe dek ve bu arada 1773 sayılıKanuna ilişkin tasarı ile ilgili toplantı ve çalışmalar sırasında da uygulanmaalanında kalan Türkiye Büyük Millet Meclisinin 27 Ekim 1957 tarihinden önceyürürlükteki İçtüzüğünün (l Kasım 1956 günlü Dahilî Nizamname) 99., 78.maddelerinde kanun tasarı ve tekliflerinin iki kez görüşülmesi kural olarakkabul edilmiş; gündemlerin düzenlenmesinde izlenecek sıra saptanmış; hangitasarıların tek görüşmeye bağlı tutulacağı iki görüşmeye bağlı tasan vetekliflerin bir kez görüşülmesi ile nasıl yetinilebileceği ve gündemdekisıraların bozulması yöntemi istisna hükümleri halinde ayrıca gösterilmiştir.
Birkanun tasan veya teklifinin bir kez görüşülmesiyle yetinilmesi için o tasarıveya teklif Yasama Meclisine sunulurken veya birinci görüşmesinden önceHükümetin, teklif sahibinin yahut ilgili komisyonun ivedilik kararı verilmesiniistemesi, ortada Yasama Meclisinin kabul edeceği esaslı bir nedenin bulunması,istemin yazılı ve gerekçeli olması gereklidir (Dahilî Nizamname : madde 70, 71,72).
Gündemsırasının bozulabilmesi, başka deyimle bir kanun tasarı veya teklifiningündemdeki öteki işlerden önce görüşülebilmesi İçin de Hükümetin veyakomisyonun öncelikle görüşme kararı istemesi, istemin yazılı ve gerekçeliolması, Meclisin de o yolda karar vermesi koşullan vardır (Dahilî Nizamname:madde 74).
Öncelikve ivedilik istemi ve kararları için İçtüzüklerce öngörülen gerekçe koşulu birkanunun geçerliği üzerinde etkili olabilecek nitelikte önemli ve esaslı biçimkurallarındandır. Kurala aykırı tutum o kanunun biçim yönünden iptali nedeninioluşturur. Anayasa Mahkemesinin bu karşıoy yazısının ilişkin bulunduğu21/5/1974 günlü, 1974/8-19 sayılı kararında da söz konusu koşulun önemibenimsenmekte olduğu; ancak Anayasa'ya uygunluk denetiminin esas yönünden deyapılabilmesi yetkisi veya olanağının bulunduğu işlerde ölçünün katı değilgeniş ve esnek olarak ele alınması görüşü savunulduğu için burada öncelik veivedilik istem ve kararları bakımından içtüzüklerde öngörülen gerekçe koşulununneden bir kanunun geçerliliğini etkileyecek nitelikte önemli ve esaslı biçimkurallarından sayılması gerektiği üzerinde ayrıntılara girilip tartışma veçözümlemelere gidilmesine yer ve gerek yoktur.
Sırasıgelmişken, tıpkı 1773 sayılı Yasada olduğu gibi öncelik ve ivedilik konularındaiçtüzük kurallarına aykırı davranıldığı için 17/3/1972 günlü, 1576 sayılıKanunun biçim yönünden Anayasa'ya aykırı görülerek iptaline gidilmiş olduğunadeğinilmesinde yarar vardır (6/4/1972 günlü, 1972/13-18 sayılı AnayasaMahkemesi kararı - 7/4/1972 günlü, 14152 mükerrer sayılı ve 24/7/1972 günlü,14255 sayılı Resmî Gazeteler) Bir tüzük kuralının Yasama Meclislerince verilenkararın geçerliği üzerinde etkili olabilecek nitelik taşıdığı ve kurala aykırıdüşen işlemin biçim yönünden iptal nedeni sayılacağı Anayasa Mahkemesincesaptanmışsa bu ölçünün bütün benzeri durumlarda geçerli olması gerekir.Kanunların kümelendirilip bir bolümü için biçim yönünden iptal nedeni sayılandurumların öteki bölüm kanunlar için iptali gerektirmez nitelikte görülmesihukukça itibar edilebilir ve savunulur bir tutum olamaz.
1773sayılı Kanuna ilişkin tasarı için Millet Meclisi 114 sayılı Geçici Komisyonunun29/5/1973 günlü, 1/831-2 sayılı raporunda "öncelik ve ivedilik vegündemdeki tüm işlere takdimen görüşülme" kararı istendiğianlaşılmaktadır. Burada gerekçe "Devlet Güvenlik Mahkemelerininkuruluşundaki maksat ve Anayasa'da öngörülen mucip sebepler muvacehesindetasarının bir an önce kanunlaşmasını teminen" sözleriyle açıklanmıştır(Millet Meclisi Tutanak Dergisi; Dönem 3; Cilt 38; Toplantı 4; 897 S. sayılıbasmayazı; sayfa 10, 11).
MilletMeclisinde 13/6/1973 günlü 126. Birleşimin başında tasarının tümü üzerindegörüşmelere geçilmeden önce de Adalet Bakanı ve 114 sayılı Geçici KomisyonBaşkanı ayrı ayrı önergelerle "öncelik ve ivedilikle ve gündemdeki ötekiişlere takdimen görüşülme" kararı istemişlerdir. Gerekçeler; AdaletBakanının önergesinde "kanunlaşmanın bir Anayasa gereği bulunması veözellikle bu mahkemelerin kuruluşuna ilişkin Anayasa değişikliğiningerekçesinde öngörülen mucip sebepler muvacehesinde", Komisyon Başkanınınönergesinde ise "raporda belirtilen gerekçelerle ve önemine binaen"diye belirlenmektedir (aynı Dergi: sayfa 701-702).
Görülüyorki 114 sayılı Geçici Komisyon raporunda Devlet Güvenlik Mahkemelerininkurulması ile güdülen ereğe ve Anayasa değişikliğinin gerekçesinedayanılmıştır; Adalet Bakanının önergesinde yine Anayasa değişikliğigerekçesine gönderme yapılmakla birlikte kanunun çıkmasının Anayasa gereğiolduğuna değinilmektedir. Komisyon Başkanının önergesinde ise rapordakigerekçelere gönderme yapılması ile yetinilmekte ve "önemine binaen"gibi yuvarlak bir deyim kullanılmaktadır.
Düzenlenmenedeni ne olursa olsun her kanun tasarı veya teklifinin kendine göre bir önemivardır ve bu önemin gerek gerekçede gerekse komisyon raporlarında belirtilmesiolağan ve zorunlu olduğu gibi tasarı veya teklifin getirdiği düzenlemeninbelirli süreler içinde kanunlaşması için Türkiye Büyük Millet Meclisinesunulmuş bulunduğu da ortadadır. İçtüzüklerin aradığı ve üstünde titizlikledurduğu ise, ivedilik ve öncelik kararı verilebilmesi için esaslı bir nedeninve gerekçenin varlığı, bunların da önerilerde açıklanmış olmasıdır. Kaldı kibir kanun tasarı veya teklifinin konusunun önemli oluşu onun olağan yöntemlerleve konunun öneminin gereklerine uygun olarak ağır ağır, dikkat ve teenni ileincelenip görüşülmesini zorunlu kılar.
Özetlenecekolursa durum şudur: 1773 sayılı Kanuna ilişkin tasarı Millet Meclisindegörüşülürken gerekçesiz istemler üzerine öncelik ve ivedilik kararlarıverilerek Dahili Nizamnamenin 70., 71., 74. maddelerine aykırı davranılmıştır.Bu davranış kararları değersiz ve hükümsüz bıraktığı için ana kurallardanayrılma ve tasarının gündemdeki sırası gelmeden ve bir kez görüşülmesi işlemide böylece hukukî dayanaktan yoksun kalmış ve Dahilî Nizamnamenin 99. maddesindeyer alan kurala da ayrıca aykırı düşülmüştür. Anayasanın 85. maddesinin birincifıkrası ile çelişen bu durum 1773 sayılı Kanunu biçim yönünden Anayasa'yaaykırı kılar ve dolayısiyle bu Kanunun itiraz konusu geçici 1. maddesinin biçimyönünden iptalini gerektirir. Ancak Millet Meclisinin 1/9/1973 günü yürürlüğegiren içtüzüğünde kanun tasarı ve tekliflerinin iki kez görüşülmesi ilkesininbırakılmış ve tek görüşme yolunun tutulmuş, bunun sonucu olarak da"ivedilik kararı verme" konusunun artık kalmamış bulunmasıdolayısiyle ve daha aşağıda görüleceği üzere Cumhuriyet Senatosundaki öncelikve ivedilik işlemlerindeki aksaklık ayrıca itiraz konusu kuralı biçim yönündenAnayasa'ya aykırı düşürür ve iptalini gerektirir nitelikte bulunduğu içinyukarıda açıklanan nedenle iptale gidilmesinde hukukî bir yarar bulunmadığındanbiçim yönünden iptal gerekmediği sonucunda çoğunlukla birleşilmiştir.
2-Cumhuriyet Senatosundaki öncelik ve ivedilik işlemleri :
a)Öncelik ve ivedilik önergesinin yeniden okutulmaksızın oylanması :
Bukarşıoy yazısının ilişkin bulunduğu 21/5/1974 günlü, 1974/8-19 sayılı AnayasaMahkemesi kararında da belirtildiği gibi Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisinegöre (Toplantı 12, Cilt 12, sayfa 630-632) 25/6/1973 günlü 77. Birleşiminüçüncü oturumu saat 20.30 da açılmış; önce başka bir kanun tasarısı oylanarakkabul edilmiş; daha sonra 1773 sayılı Kanuna ilişkin tasarı için AdaletBakanının verdiği öncelik ve ivedilik önergesi okunmuştur. Bunun üzerine kimiüyeler ayağa kalkarak çoğunluğun bulunmadığını ileri sürmüş ve yoklamayapılmasını istemişlerdir. Yoklama sonunda Başkan çoğunluğun bulunmadığınıbildirerek 21.30 da toplanılmak üzere oturumu saat 20.55 do kapatmıştır.
Dördüncüoturum açılınca yoklama yapılmış; Başkan çoğunluğun bulunduğunu açıklamış;öncelik ve ivedilik önergesinin daha önceki oturumda okunduğundan söz ederek,yeniden okutmaksızın öncelik ve ivedilik önerilerini ayrı ayrı oya koymuş vekabul edildiklerini belirlemiştir. Bundan sonra tasarının tümü üzerinde görüşmeaçılmıştır.
Anayasa'nın86. maddesinin birinci fıkrasına göre her Meclis üye tamsayısının saltçoğunluğu ile toplanır ve Anayasa'da başkaca hüküm yoksa, toplantıyakatılanların salt çoğunluğu ile karar verilir. Cumhuriyet Senatosu İçtüzüğünün52. maddesinde de üye tamsayısının salt çoğunluğu hazır bulunmadıkça görüşmeyebaşlanılamıyacağı yazılıdır. Söz konusu öncelik ve ivedilik önergesi toplantıyetersayısının bulunmadığı bir oturumda okunmuşsa bu okumanın geçerli sayılmasıdüşünülemez ve daha sonraki oturumda oylamaya konulmadan önce okutulmasıgerekir.
CumhuriyetSenatosu Genel Kurulunun 25/6/1973 günlü 77. Birleşiminin üçüncü oturumununbaşında yoklama yapılmadığı gibi Başkan çoğunluğun bulunduğunu da sözleaçıklamış değildir. Bu durum, Anayasa Mahkemesi kararında belirtildiği gibi,Başkanlık Divanının yetersayı olup olmadığında kuşkuya düşmediğini ve saat20.30 da Genel Kurulda çoğunluk bulunduğunu değil ancak o sıralarda her nedenseyetersayı üzerinde durulmamış olduğunu gösterir. Bu oturumda Adalet Bakanınınöncelik ve ivedilik önergesinin okutulmasından önce bir kanun tasarısınınoylanıp kabul edilmiş olması da, oylama işarı oy biçiminde olduğu için,yetersayı bulunduğuna kanıtlık edemez. Öte yandan Adalet Bakanının önergesiokunur okunmaz derhal çoğunluk bulunmadığı ileri sürülüp yoklama istendiği veyine hemen yoklamaya geçildiği için yoklama sonucunun önergenin okunmasısırasındaki durumu yansıttığında kuşku yoktur. Böylece önergenin toplantıyetersayısının bulunmadığı bir oturumda okunduğu ortaya çıkmaktadır. Bu durumdaönergenin usulünce okunmuş sayılması düşünülemez. Demek ki dördüncü oturumdaiçeriği ve bu arada ne gibi nedenlere ve gerekçelere dayandığı bilinmeyenöncelik ve ivedilik önerileri oylanıp kabul edilmiş; bu yüzden de anakurallardan ayrılma tutumu ve kanun tasarısının gündemdeki sırası gelmeden vebir kez görüşülmesi işlemi hukukî dayanaktan yoksun kalmıştır.
Yukarıdanberi açıklananlar öncelik ve ivedilik kararlarının alınmasında CumhuriyetSenatosu içtüzüğünün 52., 44., 69., ve Anayasa'nın 85. ve 86. maddeleri ileaçık bir çelişkinin ve 1773 sayılı Kanunun ve dolayısiyle bu Kanunun geçici 1.maddesinin geçerliğini etkileyerek itiraz konusu kuralın biçim yönündeniptalini gerektirir önem ve ağırlıkta bir aykırılığın oluştuğunu kesinlikleortaya koymaktadır .
b)Öncelik ve ivedilik önergesinin kapsam ve içeriğinden doğan durum :
CumhuriyetSenatosu İçtüzüğünde de (madde 69. 44) kanun tasarı ve tekliflerinin iki kezgörüşülmesi kural olarak kabul edilmiş; hangi tasarıların tek görüşmeye bağlıtutulacağı, iki görüşmeye bağlı tasarı ve tekliflerin bir kez görüşülmesi ilenasıl yetinilebileceği ve gündemdeki sıraları bozma yöntemi istisna hükümlerihalinde ayrıca gösterilmiştir (madde 46, 47, 48, 45). Bir kanun tasarı veyateklifinin bir kez görüşülmesi ile yetinilmesi için Hükümetin, teklif sahibininveya ilgili komisyonun ivedilik kararı verilmesini istemesi, ortada YasamaMeclisinin kabul edeceği esaslı bir nedenin bulunması istemin yazılı vegerekçeli olması; gündem sırasının bozulabilmesi için de Hükümetin veyakomisyonun yazılı ve gerekçeli bir öneri ile öncelikle görüşme kararı istemesiCumhuriyet Senatosu İçtüzüğünün yukarıda değinilen maddelerinde kuralabağlanmış bulunmaktadır.
1773sayılı Kanuna ilişkin tasan için Cumhuriyet Senatosunda öncelik ve ivediliklegörüşme isteyen Millî Savunma Komisyonunun 18/6/1973 günlü, 1/205-12 sayılıraporunda "Kanunun ehemmiyetine binaen", Anayasa ve AdaletKomisyonunun 19/6/1973 günlü, 1/205-51 sayılı raporunda "Tasarının birAnayasa gereği olması; Adalet Bakanının önergesinde ise "kanun tasarısınınkanunlaşmasının bir Anayasa gereği bulunması ve özellikle bu mahkemelerinkuruluşuna ilişkin Anayasa değişikliğinin gerekçesinde öngörülen mucip sebeplermuvacehesinde" sözleri gerekçe ve esaslı neden olarak yer almıştır (aynıTutanak Dergisi : sayfa 631 ve 284 S. sayılı basmayazı).
Yukarıda(karşıoy yazısının l sayılı bölümü) Millet Meclisi Genel Kurulunun verdiğiöncelik ve ivedilik kararları dolayisiyle söylenenlerin tümü burada da geçerlive sorunu aydınlatıp çözmeye yeterli olduğu için bunların tekrarlanmasınagidilmeyecektir. 1773 sayılı Kanuna ilişkin tasarı Cumhuriyet Senatosu GenelKurulunda görüşülürken gerekçesiz istemler üzerine öncelik ve ivedilik kararlanverilerek Cumhuriyet Senatosu İçtüzüğünün 45., 46. maddelerine aykırıdavranılmıştır. Bu davranış kararlan değersiz ve hükümsüz bıraktığı için anakurallardan ayrılma tutumu ve tasarının gündemdeki sırası gelmeden ve bir kezgörüşülmesi işlemi de böylece hukukî dayanaktan yoksun kalmış ve İçtüzüğün 69.maddesinde yer alan kurala da ayrıca aykırı düşülmüştür. Anayasa'nın 85.maddesinin birinci fıkrası ile çelişen şu durum 1773 sayılı Kanunu biçimyönünden Anayasa'ya aykırı kılar ve dolayisiyle bu kanunun itiraz konusu geçici1. maddesinin biçim yönünden iptalini gerektirir.
SONUÇ:
AnayasaMahkemesinin 21/5/1974 günlü, 1974/849 sayılı kararına yukarıda açıklananyönlerden ve yine yukarıda belirlenen nedenlerle karşıyız.
Başkanvekili
Avni Givda
Üye
Ahmet Akar
Üye
Nihat O. Akçakayalıoğlu
KARŞIOY YAZISI
Geçicibirinci madde üzerinde söz istenmemiş olduğuna göre, görüşme açılmaksızınoylamaya gidilmiş olması, Senato'nun iradesini sakatlayacak ve bu maddeninbiçim yönünden iptalini gerektirecek nitelik ve ağırlıkta sayılmamalıdır.
Bunedenle çoğunluk kararının bu kesimine karşıyım.
Üye
Kemal Berkem
KARŞIOY YAZISI
1773sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin Cumhuriyet Senatosunda görüşme açılmaksızınoylanmış olması sorunu hakkında karşı oy :
CumhuriyetSenatosunda, itiraz konusu tasarının tümü görüşülmüş ve maddelere geçilmesioylanıp kabul edilmiş, bundan sonra verilen bir önergede "maddelerüzerindeki görüşmelerde yalnız değişiklik önergesi verilen maddelerin müzakereolunması diğer maddelerin okunarak oya konulması" teklif edilmiştir.Başkan önergeyi oya koyarak kabul edildiğini açıklamıştır. Genel Kurulun aldığıbu karar üzerine, itiraz konusu madde hakkında değişiklik önergesibulunmadığından maddenin, üzerinde görüşme açılmaksızın kabul edilmiş olduğututanak dergisinden anlaşılmaktadır.
AnayasaMahkemesince bu hususta verilen karar özetle şöyledir :
Anayasa'nın92. maddesinde Kanun tasarı ve tekliflerinin görüşülmesinden söz edilmektedir.Kanun tasarı ve teklifleri maddelerden oluşur. Maddeler üzerinde görüşülmeaçılmaması o Kanun tasarı veya teklifi yönünden "görüşülme" gereğiniyerine getirmiş sayılamaz, Nitekim Cumhuriyet Senatosu İçtüzüğünde 69, 73, 74üncü maddelerinde bu doğrultuda kurallar yer almıştır. Cumhuriyet SenatosuGenel Kuruluna gelen Kanun tasarı veya teklifleri iki kez görüşülereksonuçlandırılır. Bu, genel kuraldır. Bir kez görüşme 48. madde hükmünceivedilik kararı sonucu olarak işler. İvedilik kararı ile bir kez görüşmeyöntemi ikinci görüşmeyi bir yana bırakır. Genel Kurulda geçici 1. maddenin birkez görüşülmesi kararlaştırılmış bu durumda maddeler üzerinde birinci görüşmeyapılması gerekirken yapılmamış ve bir değişiklik önergesi de bulunmadığındangörüşme açılmaksızın oylanıp kabul edilmiştir.
Bututum Cumhuriyet Senatosu İçtüzüğünün 73.. 74. ve dolayısiyle Anayasa'nın 92 ve85. maddeleriyle çelişen ve 1773 sayılı Kanunun geçici 1. maddesiningeçerliğini etkileyerek biçim yönünden iptalini gerektirir önem ve ağırlıktabir aykırılığı oluşturmaktadır. İtiraz konusu kuralın İçtüzüğe ve dolayısiyleAnayasa'ya aykırı olduğuna ve kuralın bu nedenle biçim yönünden iptaline oyçokluğu ile karar verilmiştir.
Aşağıdaiki yönden açıklanan nedenlerle bu görüşe katılmıyorum :
I.Cumhuriyet Senatosu Genel Kurulunca, iptal konusu 1773 sayılı Kanunun geçici 1.maddesinin görüşülme şekli hakkında, alınan karar bir içtüzük düzenlemesiniteliğindedir.
Anayasa'nın85. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi ve meclisler çalışmalarım kendiyaptıkları içtüzüklerin hükümlerine göre yürütecekleri belirtilmektedir. İptalkonusu geçici birinci maddenin görüşülmesi sırasında Cumhuriyet Senatosu GenelKurulunca bir önerge üzerine alınan karar, bir kanun yapılması hususundaCumhuriyet Senatosunun çalışmalarının yürütülmesine ilişkin bulunması nedeniylebir içtüzük düzenlemesi niteliğindedir. Zira, sorun, Cumhuriyet Senatosundatasarının, tümü üzerinde görüşmeler bitirilmiş ve maddelere geçilmesi deoylanıp kabul edildikten sonra, (maddeler üzerindeki görüşmelerde, yalnızdeğişiklik önergesi verilen maddelerin müzakere olunması ve diğer maddelerinokunarak oya sunulması) hususunda olup Cumhuriyet Senatosu içtüzüğühükümlerinde değişiklik getiren bir nitelik taşımaktadır. Bu önergeyi kabuleden genel kurul kararı bu niteliği ile bir içtüzükte bulunması gereken birkonuyu düzenlemiştir. Bu suretle bu kararın konu ve erek bakımından bir içtüzüksorununu düzenlediğinden, bir içtüzük niteliğinde bulunduğunda kuşku olmamakgerekir. Nitekim Anayasa Mahkemesi iptal için Anayasa Mahkemesine başvurulan bugibi kararların bir içtüzük düzenlemesi niteliğinde olduğu kabul edilmişbulunmaktadır. (Örneğin E. 1970/25-26, K. 1970/32 sayılı ve 18/6/1970 günlükarar Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi Cilt: 8, Sayfa: 354; E. 1970/57, K.1971/33 sayılı ve 23/3/1971 günlü karan aynı dergi cilt : 9, sayfa : 389)
Öteyandan Anayasa'nın 147. maddesi hükmünce Türkiye Büyük Millet Meclisiİçtüzüklerinin Anayasa'ya uygunluğunu denetleme Anayasa Mahkemesiningörevlerindendir. Anayasa'nın 152. maddesi hükmünce de, Anayasa'ya aykırıolduğundan iptaline karar verilen Kanun ve İçtüzük veya bunların iptal edilenhükümleri gerekçeli kararın Resmî Gazete'de yayınlandığı tarihte yürürlüktenkalkar. Şu halde yayınlandığı tarihe kadar muteber ve yürürlüktedir.
CumhuriyetSenatosunun içtüzük niteliğinde olan bu kararının iptali için AnayasaMahkemesine başvurulmadığından bu kararın yürürlükte olduğu bir sırada iptalkonusu geçici 1. madde kanunlaşmıştır.
Herne kadar Anayasa'nın 92. maddesinde Kanun tasarı ve teklifleriningörüşülmesinden söz edilmiş ise de görüşmenin biçimi açıklanmış değildir. Buhusus İçtüzüklere bırakılmıştır. Cumhuriyet Senatosu Genel Kurulunda isemaddelerin tümü görüşülmüş bulunmasına göre iptal konusu geçici 1. maddehakkında hiç bir görüşme yapılmamış olduğu söylenemez. Cumhuriyet Senatosuİçtüzüğünde yer alan Kanun tasarı veya tekliflerinin görüşme şekillerihakkındaki hükmü değiştirir nitelikte olan bu içtüzük düzenlemesinin tüzükdeğiştirme şekillerine uygun olup olmadığının incelenmesi ise ancak bu içtüzükdüzenlemesi hakkında iptal için Anayasa Mahkemesine başvurulduğundaincelenebilecek bir husustur. Cumhuriyet Senatosu Genel Kurulunun sözü geçeniçtüzük düzenlemesi niteliğindeki karan iptal edilmediğinden bu genel kurulkararma göre kanunlaşmış bulunan iptal konusu geçici 1. maddenin biçim yönündeniptaline karar verilmesi Anayasa'ya uygun düşmemiştir.
II.Cumhuriyet Senatosu Genel Kurulunca alınan bu karar, itiraz konusu geçici 1.maddenin geçerliğini etkileyecek ve biçim yönünden iptalini gerektirecek önemve ağırlıkta bir aykırılık da teşkil etmemektedir. Zira, Kanun tasarılarıgenellikle yetkili heyetlerce hazırlanmakta ve yasama meclislerinde ait olduğukomisyonlarda görüşülüp incelenmektedir. Bu tasarıların komisyonlardakigörüşmelerini yasama meclisleri üyeleri dinlemek yetkisine haiz oldukları gibitasarılar kendilerine daha önce dağıtılmaktadır.
Şusuretle yasama meclisleri üyeleri Kanun tasarılarına vakıf olmaktadırlar.Cumhuriyet Senatosunda kabul edilen önerge hükümlerine göre maddelerin okunarakoya konulması kabul edilmiş ve bu suretle maddeler okunmuş bulunmasına nazaranhadisede Cumhuriyet Senatosu üyelerinin reylerini kullanacak şekilde maddelerevakıf olmadıkları kabul edilemez. Esasen yasama meclisi üyelerinin sözü geçenönerge üzerine hemen bir önerge vererek söz hakkını kullanacaklarınıbildirmelerine bir engel mevcut değildir. Böyle bir istek de olmamıştır.
Bunedenlerle Cumhuriyet Senatosu Genel Kurulunca önerge üzerine verilen biriçtüzük düzenlemesi niteliğinde olan bu kararın, iptal konusu geçici 1.maddenin geçerliğini etkileyecek, biçim yönünden iptalini gerektirecek önem veağırlıkta bir aykırılık teşkil etmemekte olduğundan iptaline karar verilmiş olmasıAnayasa'ya uygun değildir.
Sonuç: Yukarıda I ve II numaralı bentlerde açıklanan nedenlerle iptal konusu 1773sayılı Kanunun geçici 1. maddesinin iptali isteğinin reddine karar verilmesigerektiği kanısında olduğumdan iptal hakkındaki karara karşıyım.
Üye
Şahap Arıç
SayınŞahap Arıç'ın karşı oyuna aynen katılıyorum.
Üye
Halit Zarbun
KARŞIOY YAZISI
SayınMuhittin Gürün'ün karşı oy yazısının :
MilletMeclisindeki görüşmelere ilişkin birinci kısmı ile, Cumhuriyet Senatosundakigörüşmelere deyinen ikinci kısmın (b) bendinde yer alan düşüncelerine aynenkatılıyorum.
Üye
Ahmet Koçak
KARŞIOY YAZISI
l-26/6/1973 günlü ve 1773 sayılı Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluşu veYargılama Usulleri hakkındaki Konunun Millet Meclisindeki görüşülmesinde(öncelik) ve (ivedilik) usulleri uygulanmıştır.
HalbukiMahkememizin yukarıdaki kararının (1974/8-1974/19), (V-esasın incelenmesi)bölümünün A bendinin l işaretli fıkrasındaki açıklamalarda, (öncelik) ve(ivedilik) için yeterli gerekçe olarak kabul edilmiş bulunan hususları, otarihte yürürlükte bulunan Millet Meclisi Dahilî Nizamnamesinin bu konuyailişkin olan 70-75. maddelerinde aranan nitelikte bir gerekçe olarak kabuletmeye imkân yoktur. Zira söz konusu kanuna ilişkin tasarının (ivedilik) usulüile görüşülmesi için öne sürülmüş bulunan gerekçe kanunun önemini söylemektenve Anayasa'daki yerini belirlemekten ibaret olup, bu gibi beyanların ise hemenher kanun hakkında öne sürülmesi mümkündür.
İçtüzüğünsözü geçen maddelerinde öngörülen ve (ivedilik) kararı verilebilmesi içinaranan, (bir tasarı veya teklifin bir defa müzakeresiyle yetirilmesi içinMeclisin kabul edeceği esaslı bir sebebin mevcut bulunması) şartının özelniteliği ile burada ileri sürülen nedenlerin hiç bir ilgisi yoktur. Zira birkanunun önemli olmasının veya Anayasa gereği bulunmasının, ivedilik usulü ilemüzakeresini gerektirmeyeceği kuşkusuzdur. İvedilikle müzakere zorunluğudoğması, yani ikinci müzakere için geçirilmesi gerekli olan en az beş günlükaranın kaldırılarak kanununun ivedilikle çıkartılması için, ivedilik durumununkabulünü zorunlu kılan özel bir nedenin mevcut olduğunun ortaya konulmasıgereklidir.
AnayasaMahkemesinin 17/10/1972 ve 26/3/1974 günlü ve 1972/16 -1972/49, 1973/32 -1974/11 sayılı kararlarına ilişkin karşı oy yazılarımda bu konu üzerinde dahaayrıntılı açıklamalar yapılmış olup oradaki düşüncelerin buraya da aktarılmasıgereksiz görülmüştür. (bak : Resmî Gazete l Mart 1973, sayı: 14463, Sh.252-253; 21 Haziran 1974, sayı; 14922, Sh. 8-9).
Burayakadar yapılan açıklamalar, söz konusu kanunun, Millet Meclisinde, içtüzükhükümlerine aykırı bir usul uygulanması suretiyle müzakere ve kabul edildiğinive bu suretle de Anayasa'nın 85. maddesine aykırı bir nitelik aldığını ortayakoymaktadır. Bu nedenle, söz konusu kanunun iptali istenen geçici 1. maddesihükmünün de biçim yönünden Anayasa'ya aykırı olduğunun kabul edilmesi zorunlubulunmaktadır.
Ancakl Eylül 1973 tarihinde yürürlüğe girmiş bulunan Millet Meclisi yeni İçtüzüğü,Anayasa hariç olmak üzere, kanunların iki görüşmeye tabi olması kuralınıkaldırmış ve bu suretle Millet Meclisindeki görüşmelerde artık (ivedilik) usulününuygulanmasına yer kalmamıştır.
Böyleolunca eski içtüzüğün (ivedilik) usullerine uyulmadığı gerekçesiyle yapılacakiptal sonunda o tasarı veya teklif yine tek görüşme ile kanunlaşabilecektir.
Buduruma göre söz konusu kanun hükmünün bu gerekçe ile iptaline kararverilmesinde bugün için hukukî yarar kalmamıştır.
Bunedenle esasta çoğunluk görüşüne karşı olmakla beraber sonucuna katılıyorum.
2-Aynı kanuna ilişkin tasarının Cumhuriyet Senatosundaki görüşülmesi de (öncelik)ve (ivedilik) usulleri uygulanarak yapılmıştır.
Yukarıkikararın (V-esasın incelenmesi bölümünün (A) bendinin 2. fıkrasının a ve c altbentlerindeki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi, buradaki görüşmeler sırasındaC. Senatosu İçtüzüğüne iki defa esaslı biçimde uyulmamıştır.
a)Bu tasarının müzakeresinde öncelik ve ivedilik usulünün uygulanması için, ikisiMillî Savunma, Anayasa ve Adalet Komisyonları raporları ile, birisi de 77,Birleşimin üçüncü oturumunda tasarının müzakeresine başlanmadan önce AdaletBakanı tarafından verilen önerge ile olmak üzere üç teklif yapılmıştır.
C.Senatosu Başkanı bunlardan yalnız Adalet Bakanının önergesinden söz ederek oönergeyi oylatmış ve komisyonların raporlarının bu konudaki tekliflerini işlemekoymamış olduğu için incelememizin de sadece Adalet Bakanının önergesinin tabitutulduğu işlem üzerinde ve bu sınır içinde yapılması gerekmektedir.
77.Birleşimin sabah saat 10.30 da başlayan birinci oturumunun başında Başkançoğunluğun bulunduğunu bildirerek görüşmelere başlatmıştır.
Sözkonusu kanun tasarısı ise bu birleşimin saat 20.30 da başlayan üçüncüoturumunda görüşülmüş, bu oturumun başında ise Başkanlıkça çoğunluğun bulunduğuyolunda bir bildiri yapılmamıştır. Esasen içtüzükte de her oturum başında buişlemin yapılacağı hakkında bir hüküm yoktur.
Bu oturumdailk Önce başka konular görüşüldükten sonra gündemde 17. sırada yer alan sözkonusu tasarının görüşülmesine başlanacağı ve Adalet Bakanının bir önergesibulunduğundan onun okutulacağı Başkanlıkça bildirilerek Bakanın öncelik veivedilik usulünün uygulanmasını isteyen önergesi okunmuştur. Okunma biterbitmez, yani aradan başkaca bir zaman fasılası geçmeden yedi üye tarafındançoğunluk olmadığı öne sürülmüş, bunun üzerine yoklama yapılarak gerçektençoğunluk olmadığı anlaşıldığından saat 20.55 te oturum kapatılmıştır.
Buaçıklama, önergenin okunduğu sırada çoğunluğun bulunmadığını ve üyelerce budurumun görülmesi üzerine yoklamaya başvurulduğunu kuşkusuz göstermektedir.Durum bu derece açık iken, önergenin okunması sırasında çoğunluğun mevcutolabileceği gibi olanaksız bir varsayıma dayanılmasının isabetsizliğimeydandadır.
Sonuçolarak, Adalet Bakanının öncelik ve ivedilik usulünün uygulanmasını isteyenönergesi, genel kurul toplanma yetersayısının bulunmadığı bir zamanda okunmuşolduğundan bu işlemin, hukukî değerden yoksun bulunduğunu, bir başka deyimlegenel kurulda okunmayan bir önerge niteliğinde kaldığını kabul etmekzorunludur.
C.Senatosunun 77. Birleşiminin dördüncü oturumu saat 21.30 da başlamış ve yapılanyoklama sonunda yetersayının bulunduğu anlaşılmıştır. Bundan sonra Başkan(evvelki oturumda Devlet Güvenlik Mahkemeleri konusunda okunmuş olan öncelik veivedilik önergesini oylarınıza arzedeceğim) diyerek oylamaya geçmiş veönergenin kabul edildiğini bildirmiştir. Komisyon raporunun okunmaması daayrıca oylanarak kabul edildiğinden tasarının müzakeresine geçilmiştir.
Buaçıklama, C. Senatosu Genel Kurulunun yetersayı ile toplandığı bir oturumundaokunmayan, yani Genel Kurulda okunmamış durumda olan bir önergenin,yetersayının mevcut olduğu bir başka oturumda oya sunularak tasarınınmüzakeresinin bu oylama sonucuna göre yürütüldüğü sonucunu ortaya koymaktadır.
Toplanmayetersayısının mevcut bulunduğu bir oturumunda okutulmadığı cihetle GenelKurulun bilgisine resmen ulaştırılmamış olan bir önerge ile önerilen konuhakkında, C. Senatosu iradesinin bilinçli olarak oluşmuş olduğu ilerisürülemiyeceğinden böyle bir oylama geçersizdir ve hiç bir hukukî sonuçdoğurması da mümkün değildir.
Şuduruma göre söz konusu tasarı, geçerli bir karar alınmadan ivedilik usulüuygulanmak suretiyle C. Senatosunda müzakere edilmiş bulunmaktadır.
Böylebir hal, kanunun sağlığını etkileyecek nitelikte olduğundan ve Anayasa'nın 85.maddesine açık bir aykırılık teşkil ettiğinden, söz konusu madde hükmünün iptaledilmesine karar verilmesi zorunludur.
b -Öte yandan, Adalet Bakanının, yukarıki açıklamada belirtilen biçimde oylanmışolan (ivedilik) önergesi, C. Senatosu içtüzüğünün 46. maddesinde gösterilenşartlara da uygun olarak düzenlenmemiştir. Zira (ivedilik) usulününuygulanabilmesi, yani bir tasarının, doğal usul olan, en az beş gün aralıklaiki defa müzakere eilüme zorunluğundan kurtularak tek müzakere ileyetinilmesine karar verilebilmesi için, bu yola başvurulmasını zorunlu kılan C.Senatosunun kabul edeceği esaslı bir sebebin bulunduğu, ya bu usulü teklif edenönergede yazılı olmalı veya 47. maddenin son fıkrasına göre açılacak görüşmedebu yön ortaya konulmuş bulunmalıdır.
HalbukiAdalet Bakanının sözü geçen önergesinde bu nitelikte bir açıklama bulunmamakta,önergenin oylanmasında hiç bir konuşma yapılmadığı için de ivedilik konusundaC. Senatosunca kabul edilen esaslı sebebin ne olduğu bilinmemektedir.
Herne kadar Adalet Bakanının önergesinde öncelik ve ivedilik teklifinin gerekçesiolarak, söz konusu tasarının (...... komisyon raporunda belirtildiği üzerekanunlaşmasının bir Anayasa gereği bulunması ve özellikle bu mahkemelerinkuruluşuna ilişkin Anayasa değişikliğinin gerekçesinde öngörülen mucip sebeplermuvacehesinde......) ivedilikle gülüşülmesi gerektiği öne sürülmekte ise deyukarıda l işaretli bölümde açıklandığı gibi bu sözlerin, bir kanunun beş günara ile ikinci defa görüşülmesinden kaçınılması için zorunlu bir nedenolamayacağı meydandadır. Zira her kanun önemlidir, her kanun, ya bir Anayasaemrini yerine getirmek veya Devlet hayatının, karşılanmasını zorunlu kıldığıbir ihtiyaca cevap vermek için yapılır. Şu halde doğal müzakere yollarındansapmak için yeterli ve esaslı bir sebebi bu önerge belirtmemektedir.
C.Senatosu bakımından bu eksiklik, Millet Meclisine nazaran çok önemli birşekilde kanunun sağlığını etkiler. Zira C. Senatosu içtüzüğü, kanunların ikidefa müzakeresi ilkesini halen de muhafaza etmekte, bugün dahi bir kanunun,usulüne uygun ivedilik kararı alınmadıkça, iki defa müzakeresi, onun sağlıklıolmasının temel şartı bulunmaktadır.
Busuretle buradaki sonucun, yukarıki l işaretli bölümün sonucundan farklı olmasıve Anayasa'ya aykırılık nedeni sayılması zorunludur.
Sonuç:Yukarıda belirtilen iki konuda, C. Senatosu İçtüzüğünün, kanunların sağlığınaönemli derecede etkisi bulunan hükümlerine riayet edilmemiş olduğundan 1773sayılı Kanunun geçici birinci maddesi hükmü şekil yönünden Anayasa'ya aykırıduruma düşmüştür. Bu yönden iptaline karar verilmelidir.
Bunedenle Mahkememizin yukarıdaki kararının (1974/8-1974/19) konuya ilişkinbölümlerine karşıyım.
Üye
Muhittin Gürün