Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1975/30, K.1975/39 Sayılı Karar - 11/03/1975

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas sayısı:1975/30

Karar sayısı:1975/39

Karar günü:11/3/1975

Resmi Gazete tarih/sayı:2.8.1975/15314

İtirazyoluna başvuran Mahkeme: Sakarya İş Mahkemesi.

İtirazınkonusu: 29/7/1970 günlü 1317 sayılı "274 sayılı sendikalar Kanununun bazımaddelerinin değiştirilmesi ve 31. maddesine bir bent ile bu kanuna üç geçicimadde eklenmesi hakkında Kanun" un 9. maddesinin 4. bendinin 3. fıkrasınıAnayasa'ya aykırı gören mahkeme, Anayasa'nın değişik 151 ve 22/4/1962 günlü ve44 sayılı kanunun 27. maddeleri uyarınca Anayasa Mahkemesine başvurup bu konudabir karar verilmesini istemiştir.

I -OLAY:

Birkollektif şirketi, iş alanının kara taşımacılığı iş koluna girmediği halde,Türkiye Motorlu Taşıt İşçileri Sendikasınca toplu iş sözleşmesineçağrıldığından söz ederek bu sendika aleyhine, 7/7/1972 günlü dilekçeyleSakarya îş Mahkemesinde açtığı 1972/298 esas sayılı dava sonunda, davalısendikanın söz konusu işyerinde toplu iş sözleşmesi yapamayacağınınsaptanmasına ilişkin olarak verilen 2/9/1972 günlü 1972/265 sayılı kararın,Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 9/4/1973 günlü 1972/38247. 1973/9810 sayılı ilâmıile: "...İşkolları yönetmeliğinin 8. maddesiyle, 1317 sayılı kanunun 9.maddesinin 4. bendi hükümlerine göre; bu yönetmeliğin uygulanmasına ait herçeşit işlemler aleyhine Danıştayda dava açılacağı belirtilmiştir. Bu sebepledava. İdari Yargı organının görevi içinde bulunduğu cihetle hüküm bu yöndenusule ve yasaya aykırıdır..." gerekçesiyle bozulması üzerine esasdefterinin 1973/219 sayısına geçirilen işin, bozmadan sonra sürdürülenduruşması sırasında, davacı avukatı 25/10/1973 gününde verdiği dilekçeyle, 274sayılı 'kanunun 1317 sayılı kanunla değişik 9. maddesinin 4. bendindeki"İşkolları yönetmeliği veya yönetmeliğin uygulanması ile ilgili işlemleraleyhinde Danıştay'da açılacak iptal davalarının iki ay içinde karara bağlanacağınailişkin kuralın Anayasa'nın 32, 46/2, 114/2, 132/2, 140. maddeleri yönündenAnayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürmüş, mahkeme bozma ilâmına uymuş,Anayasa'ya aykırılık iddiasının da Anayasa'nın 140. maddesi bakımından ciddîbularak, Anayasa Mahkemesine başvurulmasına karar vermiştir.

III- YASA METİNLERİ:

l -İtiraz konusu kural:

274sayılı Sendikalar Kanununun 1317 sayılı Kanunla değişik 9 ncu maddesinin itirazkonusu kuralı kapsayan 4 sayılı bendi, Beşinci Tertip Düstur - Cilt: 9 - ikincikitap - sfh: 2856, metne göre şöyledir:

"Madde9 - ............

4.İşkolları Çalışma Bakanlığınca yapılacak bir yönetmelikle tesbit edilir. Buyönetmelik uluslararası normlar ve işçilerin Türkiye'de mevcut sendikalaşmadurumları gözönüne alınarak hazırlanır. Çalışma Bakanlığı yönetmeliğihazırlarken Yüksek Hakem Kurulunun en çok işçiyi temsil eden işçikonfederasyonu ile en çok işvereni temsil eden İşveren Konfederasyonununistişarî düşüncelerini alır. Bu düşüncelerin talep tarihinden itibaren en geçon gün içinde verilmesi gereklidir.

İşkollarıYönetmeliğinde yer almamış olupta, bu kanuna göre Sendika kurmak ve kurulan busendikalara üye olmak hakkına sahip olanlar, genel Hizmet işkoluna dahilsayılırlar. Ayrıca Belediye Hizmetlerinden hangilerinin bu İşkoluna gireceği,İşkolları Yönetmeliği ile tesbit edilir.

Buyönetmelik veya yönetmeliğin uygulanması ile ilgili işlemler aleyhindeDanıştayda açılacak iptal davaları iki ay içinde karara bağlanır."

2 -Mahkemenin dayanak olarak ileri sürdüğü Anayasa. Kuralı:

MahkemeceAnayasa'ya aykırılık iddiasının ciddî olduğu yolunda varılan kanıyı desteklemeküzere ileri sürülen Anayasa'nın 1488 sayılı kanunla değişik 140 ncı maddesininbirinci ve ikinci fıkraları aşağıda gösterilmiştir.

"Madde140/1, 2 - Danıştay, kanunların başka idarî yargı mercilerine bırakmadığıkonularda, ilk derece ve genel olarak, üst derece idare mahkemesidir.

Danıştay,idarî uyuşmazlıkları ve davaları görmek ve çözümlemek, Bakanlar Kuruluncagönderilen kanun tasarıları hakkında düşüncesini bildirmek, Tüzük tasarılarınıve imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerini incelemek ve kanunla gösterilen diğerişleri yapmakla görevlidir."

IV-İLK İNCELEME:

AnayasaMahkemesi İçtüzüğün 15 nci maddesi uyarınca 11/3/1975 gününde Muhittin Taylan,Kani Vrana, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Ahmet Akar, Ziya Önel, Abdullah Üner,Ahmet Koçak, Lütfi Ömerbaş, Hasan Gürsel, Ahmet Salih Çebi, Şevket Müftügil,Adil Esmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Ahmet H, Boyacıoğlu'nun katılmalarıylayapılan ilk inceleme toplantısında aşağıdaki sorunlar üzerinde durulmuştur.

l -İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin elinde bakmakta olduğu bir dava bulunupbulunmadığı sorunu;

Anayasa'nındeğişik 151 ve 44 sayılı Kanunun 27 nci maddelerine göre, bir mahkemenin yasakurallarını Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmek üzere AnayasaMahkemesine getirebilmesi için elinde bakmakta olduğu bir davanın bulunması veitiraz konusu kuralları o davada uygulamak durumunda olması gerekir.

Yukarda,(I. Olay) bölümünde değinildiği üzere, Mahkeme, bakmakta olduğu 1972/298 esassayılı davayı, 7/9/1972 günlü 1972/265 sayılı kararla bitirmiş, karar Yargıtay9 ncu Hukuk Dairesinin 9/4/1973 günlü ve 1972/38247-1973/9810 sayılı ilâmı ilebozularak dosya Sakarya îş Mahkemesine geri çevrilince, işi 1973/219 esassayısına yazdırmış, yeniden duruşma açarak Yargılayın bozma kararına uymuşolduğuna göre, itiraz yoluna başvuran Mahkemenin elinde bakılmakta olduğu birdavanın bulunduğu açıktır.

AhmetSalih Çebi bu görüşe katılmamıştır.

2 -İtiraz konusu kuralın davada uygulanacak hüküm niteliğinde olup olmadığısorunu:

Karataşımacılığı işkolunda kurulu bir sendika, kendi çalışma alanıyla ilgisiolmayan bir işyerinin işvereni ile. işyeri seviyesinde toplu işsözleşmesiyapmak istemiş ve çağında bulunmuştur.

İşveren,Sakarya İş Mahkemesine başvurarak, işyerinde görülen işin çağında bulunansendikanın uğraştığı kara taşımacılığı işkolundan sayılamıyacağının vesendikanın çağında bulunmak, toplu işsözleşmesi yapmak ehliyetine sahipolmadığının saptanmasını ve sataşmanın önlenmesini istemiştir.

Sendikalar,kurulu bulundukları işkolu kapsamı dışına çıkarak toplu iş sözleşmesi yapamazve başka bir işkoluna giren işyerinde çoğunluğa sahip olsalar bile toplu işsözleşmesine taraf olamazlar. Anacak, kurulmuş oldukları işkolu içinehliyetleri vardır. Bu tür bir davada önsorun olarak, gerek sendikanın gerekseişyerinin, hangi işkolunda kurulduğu, 274 sayılı Sendikalar Kanununun 9/4.maddesi uyarınca Çalışma Bakanlığınca yapılmış işkolları Yönetmeliğiuygulanarak saptanacak ve aynı işkolunda kurulmuşlarsa ehliyetin, değişikişkolunda kurulmuşlarsa ehliyetsizliğin varlığı belirlenecektir. Burada,işkolları Yönetmeliğinin Adlî Yargıda uygulanması yani, hukuksal bir sorununçözümü söz konusudur.

Anılandavaya bakmağa, 5521 sayılı kanunun birinci maddesinin (A) ve 5018 sayılıKanunun. 4/E maddesi yerine geçen 274 sayılı Kanunun 14. maddesinin birincifıkrasının (e) bendi uyarınca iş Mahkemesi görevlidir. 275 sayılı kanunun işYasasının özellik taşıyan bir parçası olması, toplu iş sözleşmesinde kiminehliyeti olduğunu belirlemek konusunda, idarî Yargı yerinin görevli bulunmamasıda bu tür davaların, İş Mahkemesinin görevine girdiğini ayrıca kanıtlamaktadır.

Öteyandan,iptali istenilen fıkra, toplu iş sözleşmesi yapmak ehliyetinin saptanmasıdavalarının Danıştay'a açılacağı yolunda bir kuralı içermemekte, sadeceyönetmeliğin kendisine veya idarenin yönetmeliği uygulamasıyla oluşan idarîişlemlere karşı, Danıştay'da açılacak iptal davalarının çabuk sonuçlandırılmasıiçin, yasal bir önelden söz etmektedir.

Davada,İş Mahkemesinin görevi, itiraz konusu kuralla değil de öteki kanunlarlabelirlendiğine göre, iptali istenilen kural, uygulanacak hüküm niteliğinitaşımamaktadır.

YargıtayÖzel Dairesinin, itiraz konusu kuralı, toplu iş sözleşmesinde ehliyetinsaptanması davalarında, hangi mahkemenin görevli olduğunu belirleyen bir kuralolarak görmesi ve Mahkemenin bu nitelikteki bozma ilâmına uyması da, söz konusukurala, davada uygulanacak hüküm niteliğini kazandırmaz. Anayasa Mahkemesi,itiraz yoluyla yapılan başvurmalarda, Anayasaya uygunluk denetimindengeçirilmesi istenilen kanunun, mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanacakhüküm niteliğinde olup olmadığını, öteki yargı organlarından bağımsız olarak,kendi görüşüne göre saptar.

Yukardakinedenlerle, mahkemenin davada uygulanacak kanun hükmü niteliğini taşımayankuralın iptali için Anayasa Mahkemesine başvurma yetkisi oluşmadığından,istemin reddine karar verilmesi gerekir.

KaniVrana, İhsan Ecemiş, Lütfi Ömerbaş, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Ahmet H.Boyacıoğlu bu görüşe katılmamışlardır.

V -SONUÇ:

1 -İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin elinde bakılmakta olduğu bir davanın varolduğuna, Ahmet Salih Çebi'nin karşıoyu ile ve oyçokluğu ile

2 -İtiraz konusu kuralın davada uygulayacağı hüküm olmaması nedeniyle işin,Mahkemenin yetkisizliği yönünden reddine, Kani Vrana, İhsan Ecemiş, LütfiÖmerbaş, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun itiraz konusukuralın davada uygulanacak hüküm niteliğinde olduğuna ilişkin karşı oylarıylave oyçokluğu ile;

11/3/1975gününde karar verildi.

KARŞIOYYAZISI

İtirazyoluna başvuran Mahkeme, olayımızda Yargıtay'ın bozma ilâmına uymuş olmasısonucu vereceği görevsizlik kararını, 274 sayılı Sendikalar Kanunun 1317 sayılıKanunla değişik 9. maddesinin 4 Sayılı bendinin iptalini istediği "Buyönetmelik veya yönetmeliğin uygulanması ile ilgili işlemler aleyhinde Danıştayda açılmış iptal davaları iki ay içinde karara bağlanır." Biçimindekiüçüncü fıkrasına dayandırmak zorunluğunda, diğer bir deyimle, bu hükmü uygulamadurumunda bulunduğuna göre, bu kural, Mahkemenin elindeki davada uygulanacakbir kural niteliğini almıştır.

Bunedenle, işin, esasının incelenmesine karar verilmesi yerine Mahkemeninyetkisizliği yönünden reddine ilişkin olarak verilen karara karşıyım.

Başkanvekili

Kani Vrana

SayınKani Vrana'nın karşı oy yazısına katılıyorum.

Üye

İhsan Ecemiş

KARŞIOYYAZISI

Yargıtay9 ncu Hukuk Dairesinin, görevle ilgili bozma kararına uyan Sakarya İşMahkemesi, bozma kararının gereği olarak görevsizlik kararı yermek ve böyleceiptal edilmesi için Anayasa Mahkemesine başvurduğu yasa hükmünü uygulamakdurumundadır..

Yargıtayözel dairesinin kararına uyan mahkeme, bir görev sorunu ile karşılaşmış vebozma ilâmı doğrultusunda kendisini görevsiz kılan yasa hükmünün iptal edilmesiiçin Anayasa Mahkemesi'ne başvurma gereğini duymuştur.

İptaliistenen yasa hükmünün niteliğinin, daha açık bir deyimle, bu yasa hükmünün,mahkemenin görevi ile ilgili bir konuyu kapsayıp kapsamadığı sorununun, işinesasının incelenmesi evresinde ele alınması ve varılacak sonuca göre itirazınreddine veya yasa hükmünün iptaline karar verilmesi gerekir.

Üye

Lütfü Ömerbaş

KARŞIOYYAZISI

Mahallîmahkemece, davalı sendikanın davacı şirketle toplu işsözleşmesi yapamıyacağınave durumun bu yolda tesbitine dair verilmiş olan 7/9/1972 gün ve 298/265 sayılıKarar, Yargıtay 9, Hukuk Dairesince, davaya bakmak idarî yargının görevi içindebulunduğundan bahisle görev yönünden bozulmuştur.

Bozmadansonra yapılan duruşmada, henüz bozmaya uyulup uyulmadığı hakkında bir kararverilmeden davacı tarafından ileri sürülen Anayasa'ya aykırılık iddiası kabulolunarak, Anayasa Mahkemesine başvurulmuştur.

AnayasaMahkemesi ilk inceleme sonunda verdiği 25/12/1973 gün 47/38 sayılı kararında"İtiraz yoluna başvuran mahkeme Yargıtay'ın bozma ilâmına uyup uymadığınıkarara bağlamadığı için, Anayasa'nın değişik 151. maddesi yönünden elindebakmakta olduğu bir dava var sayılamayacağından itirazın reddine" kararverildiğini belirterek itirazı reddetmiştir. Bunun üzerine mahallî mahkemebozmaya uyulmasına karar vermiştir.

25/12/1973günlü kararda da belirtildiği üzere Yargıtay bozmasından sonra Yargıtay bozmailâmına açıkça uyma kararı verilmemiş veya eylemli olarak uyulmamış ise, buyolda bir karar verilinceye kadar mahkemenin elinde görmekte olduğu bir davanınvarlığından söz edilemez. Gerçekten, her dava nihaî kararla sona ermiş ve artıkmahkemenin dava üzerinde bir tasarruf yetkisi kalmamıştır. Bozma karan isemahallî mahkemesince uyuluncaya kadar kesin nitelikte bir karar değildir.Mahkemenin kendi kararında direnmesi halinde işin Genel Kurulca sonucabağlanması gerekir. Bu itibarla 25/12/1973 günlü kararda da belirtildiği üzerebozmaya uyulmasına karar verilmedikçe, mahkemenin elinde görmekte olduğu birdavanın varlığından söz edilemez.

Olayımızda,mahallî mahkeme sonradan yazdığı tezkerede bozmaya uyulduğunu bildirmiştir.Ancak, Yargıtay'ın bozması mahkemenin görevsizliğine ilişkindir. Bozmayauymakla mahallî mahkeme de davaya bakmanın görevi dışında olduğunukabullenmiştir. Uyma kararı ile davadan elini çekmesi ve davayı görevlimahkemeye tevdi etmesi gerekir. Görevsiz olduğu bir hususta karar vermesi veAnayasa'ya aykırık itirazını incelemesi, ciddi görerek Anayasa Mahkemesinebaşvurması mümkün değildir. Görevsizliği belirmiş Mahkemenin elinde bakmaktaolduğu davanın varlığından ise söz edilemiyeccği açıktır. Bu itibarla çoğunlukgörüşüne karşıyım.

Üye

Ahmet Salih Çebi

KARŞIOYYAZISI

Taraflararasındaki uyuşmazlığı bir çözüme bağlamak için verdiği karar, davanın idariyargı yerinde görülebileceği belirtilerek, Yargıtayca bozulduktan sonraitirazcı Mahkeme uyduğu bozma hükmünün dayandığı 1317 sayılı Kanunun 9. madde4. bendi 3. fıkrasının iptalini istemiş bulunmaktadır.

Onauymakla itirazcı Mahkemenin Yargıtay bozma ilâmının dayanağı olan ve iptaliniistediği Kanun hükmünü uygulama durumuna girmesine rağmen, Sayın çoğunluğumuzca"İtiraz konusu kuralın davada uygulanacak hüküm olmadığı" nedeniylereddine karşıyım.

Üye

Nihat O. Akçakayalıoğlu

KARŞIOYYAZISI

I -Kararın olay bölümünde de açıklandığı üzere kara taşımacılığı iş kolunda kurulubir sendika, kendi çalışma alanı ile ilgisi olmayan bir iş yerinin işvereniile, iş yeri seviyesinde toplu iş sözleşmesi yapmak istemiş ve çağrıdabulunmuştur.

İşveren,Sakarya İş Mahkemesine başvurarak, işyerinde görülen işin çağrıda bulunansendikanın uğraştığı kara taşımacılığı işkolundan sayılamıyacağının vesendikanın çağrıda bulunmak, toplu iş sözleşmesi yapmak ehliyetine sahipolmadığının saptanmasını ve sataşmasının önlenmesini istemiştir.

Sakaryaİş Mahkemesi, açılan ve esasın 1972/298 sırasına kaydı yapılan bu davada davalısendikanın söz konusu iş yerinde toplu iş sözleşmesi yapamıyacağınınsaptanmasına 7/9/1972 gününde karar vermiş ve Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 9/4/1973günlü, 1972/38247-1973/9810 sayılı ilâmla 1317 sayılı Kanunun 9. maddesinin 4sayılı bendinde işkolları Yönetmeliğinin uygulanmasına ilişkin her çeşitişlemler aleyhine Danıştay'da davaya açılacağı belirtildiğine göre davanınidari yargı organının görevi içinde bulunduğu gerekçesi ile bu kararıbozmuştur.

Bozmaüzerine esas defterinin 1973/219 sayısına kaydı yapılan bu davanın 11/10/1973günündeki ilk duruşmasında davacı vekili 274 sayılı Sendikalar Kanununun 1317sayılı Kanunla değişik 9. maddesinin 4 sayılı bendindeki hükmün Anayasayaaykırı olduğu savında bulunmuştur.

Mahkemebu savı ciddi bulmuş ve Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.

AnayasaMahkemesi 20/2/1974 gün ve 14805 sayılı Resmî Gazete de yayımlanan 25/12/1973günlü ve 1973/47-38 sayılı kararla "İtiraz yoluna başvuran MahkemeYargıtay'ın bozma ilâmına uyup uymamayı karara bağlamadığı için Anayasa'nındeğişik 151. maddesi yönünden elinde bakmakta olduğu bir dava varsayılamıyacağından itirazın reddine" oyçokluğu ile 'karar vermiştir.

II -İtiraz eden Sakarya İş Mahkemesi, Anayasa Mahkemesi'nin bu kararı uyarıncabozmaya uymuş ve aynı yasa kuralının Anayasa denetiminden geçirilmesi içinAnayasa Mahkemesine başvurmuştur.

Bukarşıoy yazısının 1. bölümünde de açıklandığı üzere Mahkemenin davayı kabuleden karan Yargıtay'ca 1317 sayılı Kanunla değişik 9. maddenin 4. bendindekihükme dayanılarak görev yönünden bozulmuş ve mahkeme de bozma kararına uymaksuretiyle bu yasa kuralı davada uygulanacak kural niteliğini kazanmıştır. Yeri.gelmişken şu yönüde açıklamak gerekir ki, Anayasa Mahkemesi bir derecemahkemesi değildir ve önüne gelen işde, yüksek Mahkemelerce ittihaz edilmiş vealt mahkemelerce uyulmak suretiyle kesinleşmiş durumları berteraf edecek başkabir deyimle mahkemenin görevli olduğunu açıklayan ve bir bakıma Yargıtaykararını berteraf eden Uyuşmazlık Mahkemesi gibi kararlar almaya yetkisiyoktur.

İşinbu evresinde itiraz konusu edilen yasa kuralı görülmekte olan davada uygulanmadurumuna girdiği için Anayasa Mahkemesince yapılacak tek iş bu kuralı Anayasayauygunluk denetiminden geçirmek yanı işin esasını incelemektir.

Bugörüşe ve Anayasa Mahkemesi'nin oturmuş uygulamalarına aykırı olarak başvurmayımahkemenin yetkisizliği yönünden reddeden karara, işin esasının incelenmesigerektiği kanısıyla karşıyım.

Üye

Ahmet H. Boyacıoğlu

Full & Egal Universal Law Academy