ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1975/46
Karar Sayısı : 1975/56
Karar Tarihi:20/3/1975
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEME : KaraKuvvetler Komutanlığı Askeri Mahkemesi.
İTİRAZIN KONUSU : 15.5.1974 günlü, 1803 sayılı “Cumhuriyetin50 nci Yılı Nedeniyle Bazı Suç ve Cezaların Affı Hakkında Kanun”un 2. maddesinin(B) bendinin iptali istenmiştir.
I- OLAY :
Kara Kuvvetleri Komutanlığı Askeri Mahkemesinin bakmakta olduğudavada sanık hakkında uygulanacak Askeri Ceza Kanununun 131. maddesinin yeraldığı 1803 sayılı Kanunun 2. maddesinin (B) bendinin, Anayasanın 92. maddesininbeşinci fıkrası ile saptanan yöntemlere uyulmadan yasalaştırıldığı Askeri Savcıtarafından ileri sürülmüş, bu iddia Mahkemece ciddi görülerek, sözü geçenhükmün iptali için Anayasanın değişik 151. ve 22.4.1962 günlü, 44 sayılıKanunun 27. maddeleri uyarınca Anayasa Mahkemesine başvurulmasına kararvermiştir.
II-İTİRAZIN GEREKÇESİ :
İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin gerekçesi özeti şöyledir:
1803 sayılı Af Kanununun 2. maddesinin (B) bendinin, Anayasanın92. maddesinin beşinci fıkrası hükmüne aykırı olarak yasalaştırıldığı kanısınavarılarak iptali için Anayasanın değişik 151. maddesi uyarınca AnayasaMahkemesine başvurulmasına karar verilmiştir.
III- YASA METİNLERİ :
1- İtiraz konusu Yasa kuralı:
15.5.1974 günlü, 1803 sayılı Kanunun 2. maddesinin Anayasayaaykırılığı ileri sürülen (B) bendi şöyledir:
“Madde 2-7.2.1974 tarihine kadar işlenmiş:
A)………….
B) Türk Ceza Kanununun 202, 203, 205, 206, 207, 208, 209, 210,212, 213, 214, 215, 216, 217, 218, 219, 403 ncü maddeleriyle 404 ncü maddesinin1 nci bendinde ve406,407,414/1,415,416/2-3,491,492,493,495,496,497,498,499,500,503 ve 510 ncumaddeleriyle Askeri Ceza Kanununun 131 ve 132 nci maddelerinde gösterilensuçları işleyenler ilgili maddede öngörülen Devlet zararı önceden ödenmek;tazminat hükümleri ise saklı kalmak şartıyla bu maddenin (A) bendi hükmüuygulanır.”
2- Dayanılan Anayasa Kuralı:
Anayasaya aykırılık iddiasını desteklemek üzere dayanılanAnayasanın 92. maddenin beşinci fıkrası şöyledir:
“Madde 92/5-Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metnibenimsemezse, her iki Meclisin ilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdakiüyelerden bir karma komisyon kurulur. Bu komisyonun hazırladığı metin MilletMeclisine sunulur. Millet Meclisi, karma komisyonca veya Cumhuriyet Senatosuncaveya daha önce kendisince hazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabuletmek zorundadır. Cumhuriyet Senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ilekabul edilmiş olan madde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metninibenimsemesi için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu haldeaçık oya başvurulur.”
IV. İLK İNCELEME :
Anayasa Mahkemesi, İçtüzüğün 15. Maddesi uyarınca yapılantoplantıda aşağıdaki sorunlar üzerinde durulmuştur:
1- Anayasa Mahkemesinin itirazı incelemeye görevli ve yetkili olupolmadığı sorunu:
Suç ve cezaların affı hakkındaki yasama belgelerinin Anayasayauygunluk denetimine bağlı olup olmayacağı sorunu üzerinde durulmuş ve budenetimin Anayasa Mahkemesince verilen ve Resmi Gazetenin 21.1.1975 günlü,15125 sayısında yayımlanan 28.11.1974 günlü, Esas:1974/34, Karar: 1974/50sayılı kararda gerekçeleriyle belirtildiği üzere, itiraz yoluyla gelen bu işebakmanın Anayasa Mahkemesinin görevi içinde bulunduğu açıktır.
Bu görüşe Şahap Arıç ve Halit Zarbun katılmamışlardır.
2- Esasın incelenmesinde sınır sorunu:
Sanık hakkındaki dava Askeri Ceza Kanununun 131. maddesine göreaçılmıştır. Mahkeme sanık hakkında ceza verirken asıl olarak bu yasa hükmünüuygulayacaktır. Halbuki Mahkemenin iptalini istediği 1803 Sayılı Af Yasasının 2.maddesinin (B) bendi yukarıda yazılan yasa maddesinden başka daha birçokmaddeler yer almaktadır. Mahkemenin görmekte olduğu davanın öteki maddelerlebir ilgisi bulunmamaktadır. O halde, Anayasanın değişik 151. ve 44 sayılıYasanın 27. maddeleri gereğince, itiraz yoluyla gelen bu işte esasınincelenmesi, Mahkemenin uygulama durumunda olduğu yasa hükmü ile sınırlandırılmalıdır.
Nihat O.Akçakayalıoğlu, Mahkemenin itirazının Af Yasasının 2.maddesinin (B) bendinin tümünü kapsadığı, bu fıkra içinde bir ayırım vesınırlandırma yapılamayacağı gerekçesiyle incelemenin sınırlandırılmasıkararına katılmamıştır.
3- İlk inceleme evresinde yukarıda açıklanan sorunlarınincelenmesi sonucunda :
Dosyanın eksiği bulunmadığı anlaşıldığından işin esası hakkındakiincelemenin başka güne bırakılmayarak sürdürülmesine ve bu incelemenin 15.5.1974günlü, 1803 Sayılı Yasanın 2. maddesinin (B) bendinin, Askeri Ceza Kanununun131. maddesiyle sınırlı olarak yapılmasına Şahap Arıç ve Halit Zarbun’un 1803sayılı Kanunun esasta Yasama Meclisleri kararı niteliğinde olduğundanincelemesinin Anayasa Mahkemesinin görevi dışında bulunduğu ve NihatO.Akçakayalıoğlu’nun da (B) bendinin tümünün incelenmesi gerektiği yolundakarşıoylariyle ve oyçokluğu ile karar verilmiştir.
V- ESASIN İNCELENMESİ :
İtiraza ilişkin rapor, sınırlama kararı uyarınca Anayasayaaykırılığı ileri sürülen kural, Mahkemenin itirazının gerekçesi, Anayasayaaykırılık görüşüne dayanak gösterilen Anayasa maddesi, bunlarla ilişkiligerekçeler, başka yasama belgeleri ve konu ile ilgili bulunan öteki metinlerokunarak gereği görüşülüp düşünüldü:
1- Anayasa Mahkemesinin 2.7.1974 günlü, 19/31 sayılı kararıylasaptanmış olan ilkelerin ışığı altında, ilk aşamada, itiraz konusu kuralınoluşum biçimi tartışılmıştır.
1803 sayılı Kanun teklifi Millet Meclisinden 24 madde olarakçıktığı halde Cumhuriyet Senatosu kapsamlarını da değiştirerek 23 maddelik birtasarı haline getirmiş ve böylece Anayasanın 92. maddesinin beşinci fıkrasınıharekete geçirmiştir. Bu kuralın işleyiş koşulları ve gerekleri 12.7.1974günlü, 14943 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan Anayasa Mahkemesinin 2.7.1974günlü, 19/31 sayılı kararında açıklanmış olup, bu kez yapılan tartışma sonundada çoğunluk aynı görüşte birleşmiş ve itirazcı Mahkemenin uygulayacağı 1803sayılı Af Kanununun 2. maddesinin (B) bendini aynı ilkelerle Askeri CezaKanununun 131. maddesi açısından incelemiştir. Buna göre, iki Yasama Meclisininüzerinde uyuştukları kurallar dışında kalan tüm maddeler topluca bir “metin”olarak Millet Meclisinin oyuna sunulmak gerekirken, her bir maddenin ayrı ayrıoylanması yoluyle Anayasanın 92. maddesinin beşinci fıkrasında belirlenenkurala aykırı davranıldığı anlaşılmıştır.
Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Halit Zarbun, Ahmet Koçak ve Ahmet SalihÇebi bu yönden Anayasaya bir aykırılık bulunmadığını, Muhittin Gürün ve NihatO.Akçakayalıoğlu ise, aykırılığın varlığını değişik gerekçe ile kabulettiklerini bildirmişlerdir.
2-İptal hükmünün yürürlüğe giriş günü sorunu:
Anayasanın 152. maddesinin ikinci fıkrası ile saptanmış ilkeyegöre, özel bir durum zorunlu kılmıyorsa, iptal hükmünün yürürlüğe gecikmeksizinkonulması asıldır. İnceleme konusu olayda da Anayasaya aykırılığı anlaşılmışbir kuralın yürürlüğünü sürdürmesi için bir zorunluluk saptanmamış ve bunedenle de iptal hükmü için ayrı bir yürürlük günü kararlaştırılmasına gerekgörülmemiştir.
Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Halit Zarbun, Abdullah Üner ve NihatO.Akçakayalıoğlu ise karşıoy kullanmışlardır.
VI- SONUÇ :
1- 15.5.1974 günlü, 1803 sayılı Kanunun 2. maddesinin (B)bendindeki kuralın, Millet Meclisinde Anayasanın 92. maddesinin beşinci fıkrasıhükmüne aykırı olarak oylanmış bulunması nedeni ile biçim yönünden ve Askeri CezaKanununun 131. maddesi açısından iptaline Muhittin Gürün ile NihatO.Akçakayalıoğlu’nun değişik gerekçeleriyle ve Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, HalitZarbun, Ahmet Koçak ve Ahmet Salih Çebi’nin karşıoylarıyla ve oyçokluğu ile;
3- İşin niteliğine göre Anayasanın değişik 152. maddesinin ikincifıkrası uyarınca iptal hükmünün yürürlüğe gireceği günün ayrıcakararlaştırılasına yer olmadığına Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Halit Zarbun,Abdullah Üner ve Nihat O.Akçakayalıoğlu’nun karşıoylariyle ve oyçokluğu ile;
20.3.1975 gününde karar verildi.
Başkan
Muhittin TAYLAN
Başkanvekili
Kâni VRANA
Üye
Şahap ARIÇ
Karşıoy ekli
Üye
İhsan ECEMİŞ
Üye
Ahmet AKAR
Üye
Halit ZARBUN
Üye
Abdullah ÜNER
Karşıoy yazısı ektedir.
Üye
Ahmet KOÇAK
Karşıoy ekli
Üye
Muhittin GÜRÜN
Karşıoy eklidir.
Üye
Lütfi ÖMERBAŞ
Üye
Hasan GÜRSEL
Üye
Ahmet Salih ÇEBİ
Karşıoy yazısı ektedir.
Üye
Şevket MÜFTÜGİL
Üye
Nihat O.AKÇAKAYALIOĞLU
Üye
Ahmet H.BOYACIOĞLU
Karşıoy ile
KARŞIOY YAZISI
Anayasa Mahkemesince:
a) İlk inceleme evresinde görev sorunu tartışılarak, itirazınincelenmesinin Anayasa Mahkemesinin görevine girdiğine;
b) 1803 sayılı Af Kanununun itiraz konusu maddelerinin biçimyönünden iptaline;
c) İşin niteliğine göre Anayasa’nın değişik 152 nci maddesininikinci fıkrası uyarınca iptal hükmünün yürürlüğe gireceği günün ayrıca kararlaştırılmasınayer olmadığına oyçokluğuyla karar verilmiştir. Anayasaya uygun görmediğimdenkararın bu kısımlarına katılmıyorum.
Bu konudaki karşıoylarım, (21 Ocak 1975 gün ve 15125 sayılı ResmiGazetede yayınlanan, Anayasa Mahkemesinin 1974/34,1974/50 sayı ve 20.11.1974günlü) kararındaki karşıoy yazılarımın. I,II,III nolu bentlerinde tafsilatlıolarak yazdığım karşıoyların, prensipleri itibariyle aynı nitelikte olduğundanbunların tekrarına lüzum görülmemiştir.
Açıklanan nedenlerle Anayasa Mahkemesinin bu kararının Anayasayauygun olmadığını bildirdiğim kısımlarına, sözügeçen karşıoy yazımın I,II,IIInolu bentlerinde gösterilen nedenlerle karşıyım.
Üye
Şahap ARIÇ
KARŞIOY YAZISI
12.7.1974 günlü ve 14943 sayılı Resmi Gazetede yayımlananMahkememizin 2.7.1974 gün ve 1974/19-31 sayılı kararına ilişkin karşı oyyazımda açıkladığım gerekçelerle, çoğunluğun bu kararındaki görüşlerine dekarşıyım.
Üye
İhsan ECEMİŞ
KARŞIOY YAZISI
21.1.1975 günlü 15125 sayılı Resmi Gazetede yayımlananMahkememizin 28.11.1974 günlü, 1974/34-50 sayılı kararına ilişkin karşıoyyazımda açıkladığım gerekçelerle, çoğunluğun bu kararındaki görüşlerinekatılmıyorum.
Üye
Halit ZARBUN
KARŞIOY YAZISI
Cumhuriyetin 50 nci Yılı dolayısiyle çıkarılan 1803 sayılı AfKanununun 2. maddesinin (B) bendinin, Millet Meclisinde Anayasanın 92.maddesinde yazılı biçimde oylanmamış olması nedeniyle ve esasa girişilmeksizinbiçim yönünden (Askeri Ceza Kanununun 131. Maddesi açısından) iptaline karar verilmiştir.Böyle olunca sözü edilen hükmün yasama organınca yeniden ele alınıpdüzenlenmesi mümkün olduğundan yasama organına bu yetkisini kullanabilmeolanağının sağlanması zorunluğu ortaya çıkmaktadır. Yasama organının buyetkisini kullanabilmesi de Anayasa Mahkemesi kararının yürürlüğe girmesikonusunda Anayasanın 152. maddesi ile 44 sayılı Kanunun 50. maddesinin üçüncüfıkrası gereğince uygun bir sürenin tanınmasına bağlı bulunmaktadır. Böyle birsüre verilmediği takdirde Anayasa Mahkemesinin iptal kararı Resmi Gazete’deyayımlandığı tarihte sözü edilen Af Kanununun 2. maddesinin (B) bendindekikural yürürlükten kalkacak ve bu suretle yasama organının maddeyi yenidendüzenlenmesine imkân kalmayacak ve bunun sonucu olarak da bu gibi askeri eşyaparaları çalmak ve zimmete geçirmek suçundan sanık olanlar kanun koyucununistek ve iradesi hilâfına tamamen af kapsamı içine girmiş olacaklardır.
Anayasa Mahkemesi kararının yürürlüğe girmesinde bir süre kabuledilmek için her halde (iptal hükmünün kamu düzenini tehdit edici yasal birboşluğun meydana gelmesi) ne gerek yoktur. Anayasanın 152. maddesinde; AnayasaMahkemesinin iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi kararlaştırabilmesi içinböyle bir şart aranmamış ve Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama UsulleriHakkındaki 44 sayılı Kanunun 50. maddesinde ise; Anayasa Mahkemesinin, gerekligördüğü hallerde iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıcakararlaştırabileceği hükme bağlanmıştır.
Görülüyorki: İptal hükmünün yürürlüğe girmesinde bir süre verilmesiiçin her halde (Kanunda kamu düzenini tehdit edici bir boşluğun) meydanagelmesi gerekmemekte ve (gereken hallerde) de böyle bir süreni verileceğiöngörülmektedir.
Anayasanın 152. maddesiyle 44 sayılı Kanunun 50. maddesinin üçüncüfıkrasında yer almış olan (gereken haller) in olayda gerçekleşmiş olup olmadığısorununa gelince:
Anayasanın 64. maddesi hükmüne göre genel ve özel af ilân etmeyetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir. Affın ölçüsünün saptanması da buyetki cümlesinden bulunmaktadır. Kanun koyucu da bu yetkisine dayanarak 1803sayılı Af Kanununda bir bölüm suçları ve cezaları tamamen affederken bir bölümsuçların cezalarının 12 yılını, diğer bir bölüm suçların cezalarının da yalnız5 yılını affetmeyi uygun bulmuş ve bu arada Askeri Ceza Kanunun 131. maddesindeyazılı askeri eşyayı çalmak ve zimmete geçirmek suçlarını tamamen değil özelaffa tabi tutmayı öngörmüştür.
Kanun koyucu, yukarıda da açıklandığı gibi 1803 sayılı AfKanununun 2. maddesinin (B) bendinde bu gibi suçların genel değil özel affatabi tuttuğuna ve af Kanunun bu hükmü Anayasa Mahkemesince esasıincelenmeksizin biçim yönünden iptal edilmiş olduğuna göre yasama organına buhükmü yeniden düzenlemek imkânını sağlayacak bir süre verilmediği takdirdeiptal hükmünün Resmi Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlüğe girmesi ile busuçlar dahi, kanun koyucunun istek ve iradesi dışında 12 saatlik affın içinegirecektir.
Gerek Anayasada ve gerek 44 sayılı kanunda, biçim yönünden yapılaniptallerde süre verilemeyeceğine dair kısıtlayıcı bir kayıt yoktur. AksineAnayasanın 152. ve 44 sayılı Kanunun 50. maddelerindeki süre ile ilgilikurallar, gerek biçim ve gerek esas yönünden olsun bütün iptal kararlarınıkapsayacak nitelik ve genişliktedir.
Yukarıda yazılı nedenlerle meydana gelen zorunluk dolayısiyleAnayasa’nın 152. maddesi gereğince iptal hükmünün yürürlük tarihinin ayrıcasaptanması gerekir. Süre verilmemesi kararına karşıyım.
Üye
Abdullah ÜNER
KARŞIOY YAZISI
21.1.1975 günlü 15125 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 1974/34,Karar:1974/50 sayılı Anayasa Mahkemesi kararına ilişkin karşıoy yazımın 3numaralı bendinde açıkladığım gerekçe ile, çoğunluğun bu kararının aynı konuile ilgili kısmına katılmıyorum.
Üye
Ahmet KOÇAK
KARŞIOY YAZISI
Yukarıki kararda (1975/46-56), kanun teklif ve tasarılarınınCumhuriyet Senatosundaki görüşmeleri sonucunda, Millet Meclisince kabul edilmişbulunan madde metinlerinin değiştirilmesi ve Millet Meclisince de budeğişikliklerin benimsenmemesi nedeniyle sorunun, Anayasa’nın 92. maddesininbeşinci fıkrası gereğince karma komisyona gitmesi halinde; benimsenmeyenmaddelere ilişkin olarak Cumhuriyet Senatosunca, Karma Komisyonca ve MilletMeclisince düzenlenen metinlerinin tümünün üç ayrı liste halinde ve herlistenin toptan Millet Meclisinde oylanmaları gerektiği öne sürülerek, 1803sayılı Af Kanunu hakkında bu yolda işlem yapılmıyarak maddelerin ayrı ayrı oyasunulmuş olmaları, Anayasaya aykırılık nedeni sayılmış ve iptal kararı bugerekçeye dayandırılmıştır.
Bu görüş, Anayasa’nın, hem 92. maddesine, hem de temel ilkelerineaykırı bulunmaktadır.
İptal kararının dayandırılması gereken düşünceler ise 2.7.1974 ve28.11.1974 günlü ve (1974/19-1974/31), (1974/39-1974/51) sayılı AnayasaMahkemesi kararlarına ilişkin karşıoy yazılarımda genişliğine belirtilmişolduğundan tekrarı gereksiz bulunmuştur. ( Resmi Gazete: günler: 12.7.1974,29.1.1975 sayı :14943,S.9-12,15133-S.19-20)
Söz konusu karşıoy yazılarımda açıklanan nedenlerle bu kararıngerekçesine katılmıyorum.
Üye
Muhittin GÜRÜN
KARŞIOY YAZISI
21.1.1975 günlü 15125 sayılı Resmi Gazete’de yayımlananMahkememizin 1974/34-50 sayılı kararına ilişkin karşıoy yazımın 2 numaralıbendinde açıkladığım gerekçelerle, çoğunluğun iptale ilişkin görüşüne karşıyım.
Üye
Ahmet Salih ÇEBİ
KARŞIOY YAZISI
15158sayılı Resmi Gazete ile yayımlanmış Mahkememiz 7.1.1975 gün ve Esas: 1974/51,Karar: 1975/3 sayılı kararın devamı karşıoy yazımda, sayın çoğunluğun kabul vegörüşüne katılmayışım nedenlerini açıklamış bulunuyorum.
Üye
Nihat O. AKÇAKAYALIOĞLU