ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:1976/23
Karar Sayısı:1976/33
Karar günü:10/6/1976
Resmi Gazete tarih/sayı:15.9.1976/15708
İptaldavasını açan : Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı
İptaldavasının konusu: 1/3/1976 günlü, 15515 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan28/2/1976 günlü, 1970 sayılı "1976 yılı Bütçe Kanunu" nun 72.maddesinin esas bakımından Anayasa'nın değişik 64., 92., ve 126. maddesinin sonfıkrasıyle, 2., 39. ve 53. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülerek iptalinekarar verilmesi istenilmiştir.
II-YASA METİNLERİ:
l-Dava konusu kanun kuralı :
28/2/1976günlü, 1970 sayılı "1976 yılı Bütçe Kanunu"nun iptali istenen 72.maddesi - 1/3/1976 günlü, 15515 sayılı Resmi Gazete'deki metne göre şöyledir:
Madde72.- a) Anonim Şirket statüsündeki Kamu iktisadi Teşebbüslerinin % 49 hisseoranına kadar olan kısmının hisse senetlerinin rayiç bedelleri üzerinden üçüncüşahıslara devredilmesine Bakanlar Kurulunca karar verilebilir.
b)İktisadi Devlet Teşekküllerinin müesseselerini anonim şirket statüsünegeçirmeye ve bunların % 49 hisse oranına kadar olan kısmının hisse senetlerininrayiç bedelleri üzerinden üçüncü sahıslara devredilmesine Bakanlar Kuruluncakarar verilebilir.
c)Yukarıdaki fıkralar kapsamına giren ortaklıkların sermayelerinin artırılmasınave artan sermayenin üçüncü şahıslara satılmasına Bakanlar Kurulu yetkilidir.
d)Üçüncü şahıslara devredilen hisse senetlerine % 8 kâr garantisi MaliyeBakanlığı Bütçesinin (930 Mali Transferler) Programı (09 Diğer MalİTransferler) Altprogramı (310 Kâr Garantisi Giderlerini Karşılama Fonu) harcamakaleminden ödenir.
2-Davacının dayandığı Anayasa kuralları :
Davacının,Anayasa'ya aykırılık savının dayanağı olarak ileri sürdüğü Anayasa Maddelerininkonu ile ilgili kuralları şöyledir:
"DeğişikMadde 64/1.- Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak. Devletin bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek, para basılmasına, genel veözel af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerinegetirilmesine karar vermek, Türkiye Büyük Millet Meclisininyetkilerindendir."
"Madde92.- Kanun tasarı ve teklifleri önce Millet Meclisinde görüşülür.
MilletMeclisinde kabul, değiştirilerek kabul veya reddedilen tasarı ve tekliflerCumhuriyet Senatosuna gönderilir.
MilletMeclisinde kabul edilen metin, Cumhuriyet Senatosunca değişiklik yapılmadankabul edilirse, bu metin kanunlaşır.
CumhuriyetSenatosu, kendisine gelen metni değiştirerek kabul ederse, Millet Meclisinin budeğişikliği benimsemesi halinde metin kanunlaşır.
MilletMeclisi Cumhuriyet Senatosundan gelen metni benimsemezse, her iki Meclisinilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdaki üyelerden bir karma komisyonkurulur. Bu komisyonunun hazırladığı metin Millet Meclisine sunulur. MilletMeclisi, Karma Komisyonca veya Cumhuriyet Senatosunca veya daha önce kendisincehazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabul etmek zorundadır.Cumhuriyet Senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ile kabul edilmiş olanmadde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metnini benimsemesi için,üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu halde açık oya başvurulur.
MilletMeclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca dareddedilirse düşer.
MilletMeclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca olduğugibi veya değiştirilerek kabul edilirse, Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosununkabul ettiği metni yeniden görüşür. Cumhuriyet Senatosunun metni MilletMeclisince benimsenirse, kanunlaşır; reddedilirse, tasarı veya teklif düşer.Cumhuriyet Senatosundan gelen metin Millet Meclisince değiştirilerek kabuledilirse, 5 inci fıkra hükümleri uygulanır.
CumhuriyetSenatosunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metninMillet Meclisi tarafından kabulü için üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyulâzımdır. Bu halde açık oya başvurulur.
CumhuriyetSenatosunca üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metninkanunlaşabilmesi, Millet Meclisi tarafından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuile kabul edilmesine bağlıdır. Bu halde açık oya başvurulur.
CumhuriyetSenatosu, kendisine gönderilen bir metni, Millet Meclisi komisyonlarında vegenel kurulundaki görüşme süresini aşmayan bir süre içinde karara bağlar; busüre üç ayı geçemez ve idelilik hallerinde onbeş günden, ivedi olmayan hallerdebir aydan kısa olamaz. Bu süreler içinde karara bağlanmayan metinler,Cumhuriyet Senatosunca, Millet Meclisinden gelen şekliyle kabul edilmişsayılır. Bu fıkrada belirtilen süreler Meclislerin tatili devamınca işlemez.
YasamaMeclislerinin ve mahalli idarelerin seçimleri ve siyasi partilerle ilgilitasarı ve tekliflerin kabul veya reddinde yukarıdaki fıkralar hükümleriuygulanır. Ancak, karma komisyon kurulmasını gerektiren hallerde karmakomisyonun raporu, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin birleşik toplantısındagörüşülür ve karara bağlanır; Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşiktoplantısında Millet Meclisinin ilk metninin kabulü için üye tamsayısının saltçoğunluğunun oyu lâzımdır. 8 inci ve 9 uncu fıkralar hükümleri saklıdır."
"Madde93.- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nce kabul edilen kanunları ongün içinde yayınlar; uygun bulmadığı kanunu, bir daha görüşülmek üzere, buhususta gösterdiği gerekçe ile birlikte, aynı süre içinde Türkiye Büyük MilletMeclisine geri gönderir. Bütçe kanunları ve Anayasa bu hükmün dışındadır.Türkiye Büyük Millet Meclisi geri gönderilen kanunu yine kabul ederse, kanunCumhurbaşkanınca yayınlanır."
"Madde94.- Genel ve katma bütçe tasarıları ile milli bütçe tahminlerini gösterenrapor, mali yılbaşından en az üç ay önce, Bakanlar Kurulu tarafından, TürkiyeBüyük Millet Meclisine sunulur.
Butasanlar ve rapor, otuzbeş milletvekiliyle onbeş Cumhuriyet Senatosu üyesindenkurulu bir karma komisyona verilir. Bu komisyonun kuruluşunda iktidar grubunaveya gruplarına en az otuz üye verilmek şartıyla, siyasi parti gruplarının vebağımsızların oranlarına göre temsili gözönünde tutulur.
Karmakomisyonun en çok sekiz hafta içinde kabul edeceği metin önce CumhuriyetSenatosunda görüşülür ve en geç on gün içinde karara bağlanır.
CumhuriyetSenatosunca kabul edilen metin, en geç bir hafta içinde yeniden görüşülmeküzere, karma komisyona verilir. Karma Komisyonun kabul ettiği son metin MilletMeclisinde görüşülür ve mali yılbaşına kadar karara bağlanır.
TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyeleri, Meclislerinin genel kurullarında, Bakanlık vedaire bütçeleriyle katma bütçeler hakkındaki düşüncelerini, her bütçenin tümüüzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar; bölümler ve değişiklik önergeleri,üzerlerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur.
TürkiyeBüyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarılarının genel kurullardagörüşülmesi sırasında gider arttırıcı veya belli gelirleri azaltıcı teklifleryapamazlar."
"Madde126 Devletin ve kamu iktisadi teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerininharcamaları yıllık bütçelerle yapılır. Kanun, kalkınma plânları ile ilgiliyatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş ve hizmetler için özel süre veusuller koyabilir.
Genelve katma bütçelerin nasıl yapılacağı ve uygulanacağı kanunla gösterilir. Bütçekanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz."
"Madde2.- Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına ve Başlangıçta belirtilen temelilkelere dayanan, milli, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir."
"Madde39.- Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsler, kamu yararınıngerektirdiği hallerde, gerçek karşılığı kanunda gösterilen şekilde ödenmekşartıyla devletleştirilebilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngördüğü hallerde,ödeme süresi on yılı aşamaz ve taksitler eşit olarak ödenir; bu taksitler,kanunla gösterilen faiz haddine bağlanır."
"Madde53.- Devlet, bu bölümde belirtilen iktisadi ve sosyal amaçlara ulaşmaödevlerini ancak iktisadi gelişme ile mali kaynaklarının yeterliği ölçüsündeyerine getirir."
III-İLK İNCELEME:
AnayasaMahkemesi, İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 13/4/1976 gününde Kani Vrana, İhsanEcemiş, Ahmet Akar, Halit Zarbun, Ziya Önel, Abdullah Üner, Ahmet Koçak, SekipÇopuroğlu, Fahrettin Uluç, Muhitin Gürün, Lütfi Ömerbaş, Ahmet Salih Çebi, AdilEsmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katılmalariyleyaptığı ilk inceleme toplantısında aşağıdaki açıklanan konular üzerinde durmuşve şu sonuçlara varmıştır:
1-Anayasa'ya aykırılığı öne sürülerek 72. maddesi dava konusu yapılan 28/2/1976günlü, 1970 sayılı "1976 yılı Bütçe Kanunu" 1/3/ 1976 günlü, 15515sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Dava dilekçesi, Anayasa Mahkemesi GenelSekreterliğince 2/4/1976 gününde evrak Kalemine havale edilerek, 473 sıra ve1976/23 esas sayısını almıştır. Böylece davanın, Anayasa'nın 150. ve 22/4/1962günlü, 44 sayılı Kanunun 26. maddesi hükümlerine göre süresinde açıldığıanlaşılmıştır.
2-Anayasa'ya. aykırılığı nedeniyle 1976 yılı Bütçe Kanununun 72. maddesininiptali için dâva açılmasına ve dava açmak üzere CHP Genel Başkanına yetkiverilmesine, üye tamsayısının salt çoğunluğu ile toplanmış olan partimeclisinin 7/3/1976 günlü toplantısında hazır bulunan üyelerin oybirliğiyle kararverildiği, davanın, parti genel Başkanınca açıldığı, parti meclisinin 7/3/1976günlü onanlı karar örneği ve dava dilekçesiyle saptanmıştır.
Bunagöre dilekçeyi imzalayan kişinin Parti Genel Başkanı olduğunu belirleyen ayrıbir belgeye gerek kalmadığı gibi, Parti Meclisine katılan kişilerin ayrıcakimliklerinin belirtilmesinde zorunluk görülmemiştir. Bu bölümün birincikesimine Şekip Çopuroğlu ile Ahmet H. Boyacıoğlu, ikinci kesimine de Nihat O.Akçakayalıoğlu karşıoyda bulunmuşlardır.
Böylecedava, 44 sayılı Kanunun 25. maddesinin l sayılı bendinde yeralan "...siyasi partilerin tüzüklerine göre en yüksek merkez organlarının en az üyetamsayısının salt çoğunluğu ile alacakları karar üzerine, Genel Başkanları veyavekilleri" tarafından açılacağı yolundaki kurala uyulmak suretiyle açılmışbulunmaktadır.
3-Parti Meclisinin kararında, Anayasa'ya aykırılığı nedeniyle 1970 sayılı"1976 yılı Bütçe Kanunu"nun 72. maddesinin iptali konusunda davaaçılması kararlaştırılmış, dava dilekçesine göre de iptal davasının sadece bumadde hükmüne yöneltilmiş olduğu görülmüştür. Başka bir deyimle dava, yetkisının içinde kalınarak açılmıştır.
4-Böylece, dosyanın eksiği bulunmadığından işin esasının incelenmesine, SekipÇopuroğlu, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Ahmet H. Boyacıoğlu'nun karşıoylariyle veoyçokluğu ile 13/4/1976 gününde karar verilmiştir.
IV.ESASIN İNCELENMESİ:
Davanınesasına ilişkin rapor, dava dilekçesi, 1970 sayılı 1976 yılı Bütçe Kanunununiptali istenen hükümleri, dayanılan Anayasa ilkeleri, bunlara ilişkin gerekçelerve başka yasama belgeleri, dava ile ilişkisi bulunan öteki metinler okunduktansonra gereği görüşülüp düşünüldü:
Anayasa'yaaykırılık sorununun çözümü için, önce iptali istenen madde ile getirilenhükümler üzerinde durularak bunların niteliklerini belirtmekte yarargörülmüştür.
1976yılı Bütçe Kanununun dört fıkradan oluşan 72. maddesinin tümü dava konusuyapılmıştır. Bu dört fıkradan:
(a)fıkrası ile Anonim şirket statüsündeki kamu iktisadi teşebbüslerinin hissesenetlerinden bir bölümünün rayiç bedelleri üzerinden üçüncü şahıslara devrine;
b)fıkrası ile, iktisadi devlet teşekküllerinin müesseselerini, anonim şirketstatüsüne geçirmeye ve bunların hisse senetlerinden bir bölümünün yine rayiçbedelleri üzerinden üçüncü şahıslara devrine;
c)Fıkrası ile, (a) ve (b) fıkraları kapsamına giren ortaklıkların sermayelerininartırılmasına ve artan sermayenin üçüncü şahıslara satılmasına ;
BakanlarKurulu yetkili kılınmış;
(d)fıkrası ile de, üçüncü şahıslara devredilen hisse senetlerine % 8 kâr garantisisağlanması ve bu kâr garantisinin Maliye Bakanlığı Bütçesinin ilgili harcamakalemlerinden ödenmesi öngörülmüştür.
(a)fıkrasında sözü edilen "anonim şirket statüsündeki kamu iktisaditeşebbüsleri" deyiminin kapsamına giren kuruluşlar kimi özel yasalarla, kimide yasalarının verdiği yetki ile Türk Ticaret Kanunu hükümlerine görekurulmuşlardır. Özel yasalarla ve Türk Ticaret Kanunu hükümleri uyarıncakurulmuş anonim ortaklık biçimindeki iktisadi Devlet Teşekküllerinin hissesenetleri ve hisse oranları da ilgili yasalarda belirtilmiştir.
Halböyle iken, bütçe ile getirilen (a) fıkrasındaki kural ile , Özel ve tüzelkişilere ayrılan hisse oranlan % 49'a yükseltilmek suretiyle, değiştirilmişolmaktadır. Başka bir deyimle, bütçe kanunu ile getirilen bir hükümle, Ötekiyasalarda değişiklikler yapmak yoluna gidilmiştir.
Maddenin(b) fıkrası, hisse senetlerinin belirli bölümünün üçüncü şahıslara devrindenbaşka. İktisadi Devlet Teşekküllerinin müesseselerini Anonim Şirket statüsünegeçirmeye de Bakanlar Kurulunu yetkili kılmaktadır.
Oysa,440 sayılı Kanunun 11. Maddesinin sondan bir evvelki fıkrasında, müesseselerinkanunla limited veya anonim şirket haline getirilebileceği veya bu şekildekişirketlere devredilebileceği, kuralı yer almaktadır. (b) fıkrası hükmü ise, müesseselerinanonim şirket statüsüne geçirilmesinde yetkiyi Bakanlar Kuruluna tanımaktadır.
BütçeKanunu ile yapılan bu tür düzenlemenin, sözü edilen yasa kuralını değiştirdiğiaçıktır.
(c)fıkrasından yer alan hüküm ile, (a) ve (b) fıkraları kapsamına girenortaklıkların sermayelerinin artırılmasına ve artan sermayenin üçüncü şahıslarasatılması konusunda Bakanlar Kuruluna yetki verilmektedir. Maddenin (a)fıkrasında sözü edilen anonim şirket statüsündeki kamu iktisadi teşebbüslerininsermayeleri, özel yasa ile kurulmuşlar ise bu yasalarda, Türk Ticaret Kanununagöre kurulmuşlarsa esas mukavelelerde kesin biçimde gösterilmişlerdir.
Bukuruluşların kendi yasalarında gösterilen sermaye miktarlarının artırılmasınınveya oranlarının değiştirilmesinin yine o yasada yer alan hükümlerle, esasmukavelelerinde gösterilen sermaye miktarının artırılmasının da Türk TicaretKanunun 385. ve 391. maddeleri uyarınca, esas mukavelede tersine hüküm olmadığıtakdirde, ortaklık genel kurulunca yapılması gerekir.
Oysa(c) fıkrasiyle bu konuda, yetki Bakanlar Kuruluna verilmiş ve öteki yasalardayer alan hükümlerin Bütçe Kanunu ile değiştirilmesi yoluna gidilmiştir.
Öteyandan, devredilecek hisse senedi oranının % 49'a yükseltilmesini ve artırılansermayenin satılmasını öngören (b) ve (c) fıkralarındaki kurallarla, üçüncüşahıslara ayrılan hisse oranlarında değişiklikler de yapılmış olmaktadır.
Maddenin(d) fıkrası ile, ödeme yöntemine ilişkin bir kural konulmakla birlikte,getirilen hükmün özü, öteki fıkralar uyarınca üçüncü şahıslara devredilen hissesenetleri için % 8 kâr garantisi sağlamaktadır. Kâr garantisi sağlayan böylebir hükmün "bütçe ile ilgili hüküm" deyiminin kapsamı içinde kabuledilmesi olanağı yoktur.
Yukarıdayapılan açıklamalardan da anlaşılacağı gibi, anonim şirket statüsündeki kamuiktisadi teşebbüslerine, iktisadi devlet teşekkülleri müesseselerine ait hissesenetlerinin belirli bölümlerinin üçüncü şahıslara devri satışı, sermayelerininartırılması, iktisadi devlet teşekkülleri müesseselerinin anonim şirket statüsünegeçirilmesi gibi konular; bu kuruluşlarla ilgili kanunlarda veya Türk TicaretKanunu gereğince esas mukavelelerinde düzenlenmiş iken, Bütçe Kanunu ilegetirilen hükümlerle başka kurallara bağlanmış, diğer bir deyimledeğişikliklere uğratılmıştır.
1970sayılı 1976 yılı Bütçe Kanununun 72. maddesi ile getirilen kurallarınnitelikleri böylece saptandıktan sonra şimdi de bunların Anayasa'ya aykırı olupolmadıkları sorunu incelenecektir:
l-Anayasa'nın değişik 64. maddesi açısından inceleme:
TürkiyeBüyük Millet Meclisinin görev ve yetkilerini genel olarak belirleyenAnayasa'nın değişik 64. maddesinin birinci fıkrası "kanun koymak,değiştirmek ve kaldırmak" ile "devletin bütçe ve kesin hesap kanuntasarılarını görüşmek ve kabul etmek" görevlerini ayrı ayrı göstermeksuretiyle bunları başka nitelikte birer yetki alanı olarak kabul etmiştir.Anayasa'nın bütçe kanunlarım öteki kanunlardan ayrı tutan bu ilkesinin doğalsonucu olarak, bütçe kanunlarına konulan bir hükümle bir yasanın ve bir yasaile getirilen hükümle de Bütçe Kanunlarında değişiklik yapılmasına olanakyoktur.
Oysa1976 yılı Bütçe Kanununun 72. maddesinin yukarıda nitelikleri belirtilenfıkralariyle, anonim şirket statüsündeki kamu iktisadi teşebbüslerine veiktisadi devlet teşekkülleri müesseselerine ilişkin kanunlardaki bazıhükümlerin değiştirilmesi yoluna gidilmiştir. Böylece, Türkiye Büyük MilletMeclisi, Bütçe Kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek yetkisini kullanmakve bütçe kanun tasarılarının kanunlaştırılmasındaki yöntemleri uygulamaksuretiyle, genel anlamdaki kanun kurallarında değişiklikler yapmıştır.
Davakonusu kural bu nedenle Anayasa'nın değişik 64. maddesine aykırı durumagirmiştir.
2-Anayasa'nın 92., 93. ve 94. maddeleri açılarından inceleme:
Kanuntasarı ve teklifleri ile Bütçe Kanun tasarılarının Türkiye Büyük MilletMeclisinde görüşülüp kabul edilmeleri ve yasa niteliğini kazanmaları,Anayasa'nın 92., 93. ve 94. maddelerinde ayrı ayrı yöntem ve Kurullarabağlanmıştır. Şöyle ki:
Kanuntasarı ve tekliflerinin önce Millet Meclisinde, sonra da Cumhuriyet Senatosundagörüşülüp kabul edilmesi, şayet yasama meclislerinde değişik sonuçlara varılmışise o zaman her iki meclisin ilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdakiüyelerden oluşan karma komisyonda görüşüldükten sonra işin Millet Meclisindekesin sonuca bağlanması, Anayasa'nın 92. maddesinin getirdiği kural gereğidir.Millet Meclisinde ve Cumhuriyet Senatosundaki oylamalarda aranacak yeter sayıda, çeşitli olasılıklar gözönünde bulundurularak, yine bu maddedebelirtilmiştir.
Öteyandan, Anayasa'nın 93. maddesi Cumhurbaşkanına, yayınlaması için gelenkanunlardan uygun bulmadıklarını bir daha görüşülmek üzere Türkiye Büyük MilletMeclisine geri gönderme yetkisini vermiştir.
Anayasa'nın94. maddesinde bütçe tasarıları için değişik bir yöntemin saptanmış olduğugörülmektedir. Bütçe kanun tasarıları önce otuz-beş milletvekilinden ve onbeşCumhuriyet Senatosu üyesinden kurulu elli kişilik bir karma komisyona verilir.Bu komisyonun kuruluşunda iktidar grubuna veya gruplarına enaz otuz üyelikverilmek şartiyle siyasi parti gruplarının ve bağımsızların oranlarına göretemsilinin gözönünde tutulması gerekir.
Karmakomisyonca kabul edilen metin önce Cumhuriyet Senatosunda sonra tekrar karmakomisyonda ve ondan sonra da Millet Meclisinde görüşülerek karara bağlanır.Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, meclislerin genel kurulunda, Bakanlık vedaire bütçeleriyle katma bütçelerine ilişkin düşüncelerini ancak her bütçenintümü üzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar, bölümler ve değişiklikönergeleri, üzerlerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur.Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarılarının genelkurullarda görüşülmesi sırasında gider artırıcı veya belli gelirleri azaltıcıönerilerde bulunamazlar.
Görülüyorki, bütçelerin görüşülmesinde Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri vedolayısiyle de meclisler öteki kanun tasarı ve tekliflerinde olduğu gibi tambir serbestlik içinde değildirler, bir takım sınırlamalarla bağlanmışbulunmaktadırlar.
Öteyandan, Anayasa'nın 93. maddesi, yayınlanmak için kendisine gelen bütçe kanunlarınıbir daha görüşülmek üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderebilmeyetkisini Cumhurbaşkanına vermemiş bunu açık bir hükümle yetki dışıbırakmıştır.
Yukarıdagenel çizgileri ile açıklandığı üzere, Anayasa'nın birbirinden tamamen ayrı vedeğişik olarak, düzenlediği bu iki yasama yöntem ve biçiminin doğal sonucuolarak, belli yöntem ve koşullara göre oluşturulmuş bir yasama belgesinindeğiştirilmesinin veya kaldırılmasının da aynı yollardan geçilereksağlanabileceği gerçeği ortaya çıkmaktadır.
Demekoluyor ki, öteki kanunlarda yer alan hükümlerin bütçe kanunu iledeğiştirilmesine veya kaldırılmasına ve o kanunlarda bütçe ile ilgili ödenekhükümlerinin yer almasına da olanak yoktur. Bu kurallara uyulmadan çıkarılanyasa veya bütçe kanunu, yerine göre Anayasa'nın 92., 93., ve 94. maddeleri ileçelişir duruma düşer.
1976yılı Bütçe Kanununun yukarıda nitelikleri açıklanan 72. maddesi hükmü, sözüedilen madde kapsamına giren kuruluşların kendi özel kanunlarının bazıhükümlerini, Anayasa'nın bütçe kanununa ilişkin 94. maddesindeki yol veyöntemler uygulanmak suretiyle değiştirmiş olduğundan, Anayasa'nın 92., 93. ve94. maddelerine aykırı düşmüştür.
3-Anayasa'nın 126. maddesi açısından inceleme:
Anayasa'nınbütçeye ilişkin 126. maddesinin üçüncü fıkrasının son tümcesinde "BütçeKanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiç bir hüküm konulamaz."kuralı yer almıştır.
Buradaönce "bütçe ile ilgili hüküm" deyimi üzerinde kısaca durmak yararlıolacaktır.
Anayasatasarısının, Temsilciler Meclisinde görüşülmesi sırasında kural üzerindeyapılan değişildik, konuyu gereği gibi aydınlatacak niteliktedir.
Anayasatasarısında bu kural (madde: 125) "bütçe kanununa mali hükümler dışındahiç bir hüküm konulamaz" biçiminde iken Temsilciler Meclisindeki birincigörüşme sırasında bir üye "mali hükümler" deyimi üzerinde durarak,erek, bütçe uygulamasıyla ilgisiz konuların bütçe kanununda yer almamasıolduğuna göre, deyimin, ereği karşılamadığını ileri sürmüş ve komisyondanaçıklama istemiştir. Komisyon bu konuda bir açıklama yapmadan öteki görüşleride gözönünde bulundurmak üzere maddeyi geri almış ve yeniden düzenlerken"mali hükümler" deyimini "bütçe ile ilgili hükümler" olarakdüzeltmiş ve madde böylece Temsilciler Meclisinde kabul edilmiştir.
Şuduruma göre, Anayasa'nın 126. maddesinin son fıkrasında yer alan "bütçeile ilgili hükümler" deyimini, mali nitelikte hüküm anlamına değil,bütçenin uygulanması ile ilgili, uygulamayı kolaylaştırıcı veya kanun konusuolabilecek yeni bir kuralı kapsamamak koşulu altında, açıklayıcı niteliktehükümler olarak düşünmek zorunluğu vardır.
Şurasınında gözönünde bulundurulması yerinde olur:
Birkanun kuralının bütçeden harcamayı gerektirir veya bütçeye gelir getirirnitelikte bulunması, onun 126. maddede öngörüldüğü gibi "bütçe ile ilgilihükümler" den sayılmasına neden olamaz. Çünkü, hemen her kanundaharcamalara yol açabilecek bir veya birçok hüküm bulunabilir. Bu tür hükümlerinbulunması nedeniyle, söz gelimi, tarım, orman, eğitim, savunma, sağlık vebenzeri kamu hizmetleri alanlarına ilişkin pek çok kanunun ve tüm vergikanunlarının "bütçe ile ilgili" sayılmaları kabul edildiği takdirde,bunların değiştirilmeleri veya kaldırılmaları için bütçe kanunlarına birermadde konulmasına gidilebilir. Oysa bu kanunlar, bütçenin yapısı, uygulanmasıyöntemleri ve ereği ile ilişkisi bulunmayan, yasa koyucunun başka bir erekdoğrultusunda ve bütçelerden tüm değişik yöntemlerle oluşturduğu düzenlemelereilişkin yasama belgeleridir.
"Bütçeile ilgili hüküm" deyimine dayanarak bir kanunun gider veya gelirle ilgilikurallarının bütçe kanunları ile değiştirilebileceği yolunda bir görüş veuygulama, Anayasa'nın 92. 93. maddelerini, bu gibi kanunlar bakımından, işlemezduruma sokar ve özelliği nedeniyle yalnız bütçe düzenlemelerine ilişkin 94.maddeye, Anayasa Koyucunun ereğine aykırı olarak, genişlik ve genellikkazandırır. Oysa 126. maddede geçen kuralın tek ereğinin, bütçe kanunlarını,bünyeye yabancı hükümlerden ayıklamak ve derli toplu bir düzenleme ile bukanunlarda gerçek anlamda bütçe kavramı dışında kalan konulara asla yervermemek olduğunda kuşku yoktur.
Böylece1976 yılı Bütçe Kanununun 72. maddesinin getirdiği hükümlerin nitelikleribakımından, "bütçe ile ilgili" olmadıkları, kesinlikle ortayaçıkmaktadır. Bu niteliğine karşın bütçede yer alması, dava konusu kuralınAnayasa'nın 126. maddesine aykırılık nedenini oluşturmakladır.
4-Öteki aykırılık savları:
Davadilekçesinde, 1976 yılı Bütçe Kanununun 72. maddesinin Anayasa'da yer alan"kamu yararı" ile "sosyal devlet" ilkelerine ters düştüğü,"Devletleştirme" ve "devletin iktisadi ve sosyal ödevleri"kavramları ile bağdaşmadığı nedeniyle Anayasa'nın 2., 39., ve 53. maddelerineaykırılığı da öne sürülmüştür.
Davakonusu hükmün Anayasa'ya aykırılık sorunu, yukarıda bu başlığı taşıyan bölümdeAnayasa'nın değişik 64., 92., 93., 94. ve 126 maddeleri açısından incelenmiş vebu maddelerdeki kurallara aykırı olduğu sonucuna varılmıştır.
Busonuca ve işin niteliğine göre, ayrıca dilekçede öne sürülen öteki savlarındayandırıldıkları Anayasa kurallarına aykırılık yönünden incelenmesine de gerekgörülmemiştir.
V-SONUÇ:
28/2/1976günlü, 1970 sayılı "1976 yılı Bütçe Kanunu" nun dava konusu 72.maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve iptaline 10/6/1976 günündeoybirliğiyle karar verildi.
Başkan
Kâni Vrana
Başkanvekili
Şevket Müftügil
Üye
Ahmet Akar
Üye
Ziya Önel
Üye
Abdullah Üner
Üye
Ahmet Koçak
Üye
Şekip Çopuroğlu
Üye
Fahrettin Uluç
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
Üye
Hasan Gürsel
Üye
Ahmet Salih Çebi
Üye
Adil Esmer
Üye
Nihat O. Akçakayalıoğlu
Üye
Ahmet H. Boyacıoğlu