ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1976/41
Karar Sayısı : 1976/44
Karar Günü : 5.10.1976
İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEME: ZeytinburnuAsliye 1. Hukuk Mahkemesi.
İTİRAZIN KONUSU: 15.5.1974 günlü, 1803sayılı (Cumhuriyetin 50 nci Yılı Nedeniyle Bazı Suç ve Cezaların Affı HakkındaKanun)un 16. maddesinin iptali istemidir.
I- OLAY:
İstiklâl savaşına katıldığından dolayı kendisine madalya beratı veaylık bağlanan bir kişinin savaş sırasında firar ettiği anlaşıldığından13.11.1974 günlü, 14100 sayılı kararname ile madalya vesikası iptal edilmiştir.
Hazinece, ilgiliye haksız olarak ödenmiş olan aylık tutarının gerialınması için dava açılmıştır.
Davalı vekilinin durumlarının 15.5.1974 gün ve 1803 Sayılı“Cumhuriyetin 50 nci Yılı Nedeniyle Bazı Suç ve Cezaların Affı HakkındaKanun”un 16. maddesine girdiğini belirtmiştir. Mahkemece Af Yasasının sözkonusu 16. maddesinin, esas yönünden Anayasanın başlangıç ilkelerine aykırıolduğu kanısına varıldığı ve ayrıca Anayasanın 92. maddesinin beşinci fıkrasınaaykırı olarak yasalaştığı ileri sürülerek Anayasa Mahkemesine başvurulmuştur.
II- İTİRAZIN GEREKÇESİ:
İtirazın gerekçesinde özetle; maddenin Anayasanın Başlangıçilkelerine aykırı düştüğü ve ayrıca biçim yönünden Anayasa’nın 92. maddesininbeşinci fıkrasına aykırı olarak yasalaştığı ileri sürülmüştür.
III- YASA METİNLERİ:
A- İptali istenen Yasa Maddesi:
İptali istenen 15.5.1974 günlü, 1803 Sayılı Yasanın 16. maddesişöyledir:
Madde 16- İstiklâl savaşına katılmış olmaları nedeniyle 869 sayılıKanun uyarınca İstiklâl madalyası ve 1005 Sayılı Kanun gereğince şeref aylığıalmış olanlardan, çeşitli nedenlerde sonradan madalya beratı iptal edilmişbulunanlara ödenmiş şeref aylıkları geri alınmaz. Geri alınmış şeref aylıklarıKanunun yürürlüğe girmesinden itibaren en geç 6 ay içinde sahiplerine geriverilir.
B- Dayanılan Anayasa Hükümleri:
1- Başlangıç:
“Tarihi boyunca bağımsız yaşamış, hak ve hürriyetleri için savaşmışolan;
Anayasa ve Hukuk dışı tutum ve davranışlarıyla meşruluğunukaybetmiş bir iktidara karşı direnme hakkını kullanarak 27 Mayıs 1960 Devriminiyapan Türk Milleti;
Bütün fertlerini, kaderde, kıvançta ve tasada ortak bölünmez birbütün halinde, millî şuur ve ülküler etrafında toplıyan ve milletimizi, dünyamilletleri ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesi olarak millî birlikruhu içinde daime yüceltmeyi amaç bilen Türk Milliyetçiliğinden haz ve ilhamalarak ve;
“Yurtta Sulh, Cihanda Sulh” ilkesinin, Millî Mücadele ruhunun,millet egemenliğinin, Atatürk Devrimlerine bağlılığın tam şuuruna sahip olarak;
İnsan hak ve hürriyetlerini, millî dayanışmayı, sosyal adâleti,ferdin ve toplumun huzur ve refahını gerçekleştirmeyi ve teminat altına almayımümkün kılacak demokratik hukuk devletini bütün hukukî ve sosyal temelleriylekurmak için;
Türkiye Cumhuriyeti Kurucu Meclisi tarafından hazırlanan buAnayasayı kabul ve ilân ve Onu, asıl teminatın vatandaşların gönüllerinde veiradelerinde yer aldığı inancı ile, hürriyete, adâlete ve fazilete âşıkevlâtlarının uyanık bekçiliğine emanet eder.”
2- Anayasa’nın 92. maddesinin beşinci fıkrası şöyledir:
“Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metni benimsemezse,her iki Meclisin ilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdaki üyelerden birkarma komisyon kurulur. Bu komisyonun hazırladığı metin Millet Meclisinesunulur. Millet Meclisi, karma komisyonca veya Cumhuriyet Senatosunca veya dahaönce kendisince hazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabul etmekzorundadır. Cumhuriyet Senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ile kabuledilmiş olan madde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metninibenimsemesi için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu haldeaçık oya başvurulur.”
C- İlgili Yasa Hükümleri:
30.5.1926 günlü, 869 sayılı Kanunun 2. ve 5. maddeleri şöyledir:
“Madde 2- 15 Mayıs 1355 tarihinden İzmirin tarihi istirdadı olan 9Eylül 1338 tarihine kadar millî orduda vazife almış berrî, bahrî, havaî vejandarma erkân, ümera ve zabitaniyle mensubin ve memurin ve efradı askeriyedenelyevm müstahdem bulunan veyahut tekaüt istifa veya terhis suretiyle ordudaninfikak etmiş olanlardan şimdiye kadar İstiklâl madalyası almamış bulunanlarave şahadet veya vefat suretiyle üful eylemiş bulunanların ailelerine kırmızışeritli istiklâl madalyası verilir. İstiklâli millî uğrunda fedayı hayat edenşehitlerin büyük oğluna yoksa büyük kızına, yoksa pederine, o da yoksavalidesine, o da yoksa zevcesine verilir.”
“Madde 5- Hukuku medeniyeden iskat veya cinayetle mahkûm olanlarlacasusluk yapan ve ordudan firar edenler ve alelıtlak 25 Eylül 1339 tarihlikanunun birinci maddesine evfikan nisbeti askeriyesi kat’edilenler, ikincimadde hükmünden istifade edemezler.” (3. Tertip Düstur, Cilt 7, Sh. 1371).
IV- İLK İNCELEME:
Anayasa Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 15.10.1976 günüyapılan ilk inceleme toplantısında, aşağıdaki hususlar üzerinde durulmuştur.
Anayasa’nın değişik 151. ve 22.4.1962 günlü, 44 sayılı AnayasaMahkemesi’nin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 27. maddesiuyarınca bir davaya bakmakta olan mahkeme ancak o davada uygulayacağı bir kanunhükmünün iptali için itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. İptaliistenen yasa maddesi, madalya almağa hak kazanıp şeref aylığı bağlanmışkimselerden çeşitli nedenlerle sonradan madalya beratı iptal edilmiş olanlaraödenen şeref aylıklarının geri alınmıyacağı hükmünü taşımaktadır. Davalıya, hakkazanmadığı halde, daha önce yanlışlıkla istiklâl madalyası verildiği ve bunadayanarak şeref aylığı bağlandığı anlaşılmış, ancak idarece yapılan incelemesonunda madalya almaya hak kazanmadığı, Kurtuluş Savaşına katılmadığısaptanmıştır. Şu halde davalı baştan madalya ve şeref aylığı almayı hak etmişdeğildir. 15.5.1974 günlü 1803 Sayılı Yasanın 16. maddesinde sözü edilen 30Mayıs 1926 günlü 869 sayılı Yasanın 2. maddesinde istiklâl madalyası almaya hakkazananlar: (15 Mayıs 1335 tarihinden İzmirin tarihli istirdadı olan 9 Eylül1338 tarihine kadar millî Orduda vazife almış…) kimseler olarak tanımlanmıştır.Bu hükümden yararlanamayan kimseler de ayrıca aynı Yasanın 5. maddesindeşöylece sayılmıştır: (Hukuku Medeniyeden iskat ve cinayetle mahkûm olanlarlacasusluk yapan ve ordudan firar edenler ve alelıtlak 25 Eylül 1339 tarihliKanunun birinci maddesine tevfikan nisbeti askeriyesi katedilenler, ikincimadde hükmünden istifade edemezler). Demek ki Kurtuluş Savaşına katılmamış veKıt’asından firar etmiş kimseler İstiklâl madalyası alma hakkını verenniteliklerden yoksundur. O halde davalının 869 sayılı Kanuna göre bir hakkazandığı söz konusu olmadığından sonradan aynı kanunun 5. maddesindegösterilen nedenlerin doğmasiyle onu yitirdiği, ileri sürülemez. Böyle olunca1803 Sayılı Af Yasasının itiraz konusu 16. maddesinin davada uygulama yeriyoktur. Davada uygulanma olanağı olmayan bir kanun hükmünün mahkemece iptaliistenemez. İtirazın mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekmektedir.
Şevket Müftügil, Ziya Önel, Fahrettin Uluç, Muhittin Gürün, LûtfiÖmerbaş ve Ahmet H. Boyacıoğlu bu görüşe katılmamışlardır.
SONUÇ:
Anayasa’ya aykırılığı ileri sürülen 15.5.1974 günlü, 1803 sayılıYasanın 16. maddesi, itiraz yoluna başvuran Mahkemenin elindeki davadauygulanacak hüküm olmadığından Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle itirazınreddine, Şevket Müftügil, Ziya Önel, Fahrettin Uluç, Muhittin Gürün, LûtfiÖmerbaş ve Ahmet H. Boyacıoğlu’nun karşıoylariyle ve oyçokluğu ile;
5.10.1976 gününde karar verildi.
Başkan
Kâni VRANA
Başkanvekili
Şevket MÜFTÜGİL
Üye
Ahmet AKAR
Üye
Halit ZARBUN
Üye
Ziya ÖNEL
Karşıoy eklidir.
Üye
Abdullah ÜNER
Üye
Ahmet KOÇAK
Üye
Şekip ÇOPUROĞLU
Üye
Fahrettin ULUÇ
Üye
Muhittin GÜRÜN
Karşıoy eklidir.
Üye
Lûtfi ÖMERBAŞ
Üye
Hasan GÜRSEL
Üye
Ahmet Salih ÇEBİ
Üye
Nihat O. AKÇAKAYALIOĞLU
Üye
Ahmet H. BOYACIOĞLU
Karşı görüş yazısı eklidir
KARŞI GÖRÜŞ VE DÜŞÜNCE YAZISI
Bu davada adı geçen kişiye 869 sayılı yasa uyarınca kırmızışeritli İstiklâl Madalyası verilmişken, 13.11.1974 günlü ve 14100 sayılıkararname ile bu madalyanın verilmesine ilişkin belgelerin iptali yolunagidilmiştir. Kararnamede bu işlemin nedeni “869 sayılı Kanunun 5 incimaddesinde yazılı suçları işlemiş bulundukları veya durumları 2 nci maddeşartlarına uymadığı tesbit edildiğinden evvelce verilmiş bulunan -78516-numaralı İstiklâl Madalyası vesikasının geri alınmasına” biçimindeaçıklanmaktadır.
Maliye Hazinesi, Zeytinburnu Asliye Hukuk Mahkemesinde açtığıdavada, haksız olarak ödenmiş bulunan aylık tutarının ilgiliden tahsiliniistemiş; davalı vekili de bu paranın kendilerinden tahsiline 1803 sayılı AfYasasının 16. maddesi hükmünün engellik ettiği savında bulunmuştur. Davacınıniddiası ve davalı vekilinin savunması bu olunca, davayı gören mahkeme, budavada 1803 sayılı yasanın 16. maddesi hükmünü uygulayarak ya davacıyı haklıgörerek davayı kabul etmek yada davalıyı haklı bularak davayı reddetmekdurumundadır. O halde bu davada anılan yasanın 16. maddesi hükmünün uygulanmadurumunda bulunduğu açık ve seçik olarak ortadadır. Nitekim benzer bir olaydaAnayasa Mahkemesinin verdiği 27.4.1972 günlü, 1972/1-20 sayılı kararda (ResmîGazete, gün 8.10.1972, sayı 14330) “davada, davalı sürenin dolmuş olduğunuileri sürmüş, davacı aksi iddiada bulunmuştur. Şu durum karşısında mahkeme işiönce bu iddialar yönünden incelemek zorundadır ve böylece itiraz konusu hükmübakmakta bulunduğu davada uygulamış olacaktır” görüşünü benimsemiştir.
Çoğunluk, itiraz yoluna başvuran mahkemenin yerine geçen bir anlayışlainceleme yapmış ve 16. maddenin mahkemece uygulanacak hüküm olmadığınısaptayarak başvurmayı yetkisizlik nedeniyle reddetmiştir. Oysa AnayasaMahkemesinin mahkemelerin yerine geçerek uygulama yapma ve hüküm tesis etmeyetkisi yoktur. İlk inceleme evresinde Anayasa Mahkemesinin yetkisi, başvurmakoşullarının oluşup oluşmadığını saptamaktan ibarettir.
Bu nedenle çoğunluk kararına katılmıyoruz.
Üye
Fahrettin ULUÇ
Üye
Ahmet H. BOYACIOĞLU
Üye
Şevket MÜFTÜGİL
KARŞIOY YAZISI
İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin bakmakta olduğu davanın konusu,İstiklâl Madalyası beratı verilen ve madalya aylığı bağlanan bir kişinin,sonradan buna hak kazanmamış olduğunun meydana çıkması üzerine Madalyavesikasının iptali nedeniyle ödenmiş bulunan aylıkların geri alınmasına kararverilmesinin Hazinece istenmesinden ibarettir.
Adıgeçen mahkeme, bu davayı, ya 1803 sayılı af kanununun 16.maddesinin kapsamı içinde görerek istemi red edecek veya bu maddenin kapsamıdışında kaldığını saptayarak istem doğrultusunda karar verecektir.
Her iki halde de mahkemenin, sözü geçen 16. maddeyi uygulayacağıve ona dayanarak karar vereceği meydandadır.
Buna göre, Zeytinburnu Asliye 1. Hukuk Mahkemesi, bu dosya ileyaptığı itiraza yetkili olduğundan işin esasının incelenmesine karar verilmelidir.
Yukarıdaki nedenlerle karara karşıyım.
Üye
Ziya ÖNEL
Üye
Muhittin GÜRÜN
KARŞIOY YAZISI
Davacı hazine, Zeytinburnu Asliye Hukuk Mahkemesinde açtığıdavada, İstiklâl Madalyası beratı sonradan iptal edilmiş bulunan davalıdankendisine ödenen şeref aylıkları tutarının geri alınmasına karar verilmesiniistemiştir.
“Cumhuriyetin 50. Yılı Nedeniyle Bazı Suç ve Cezaların AffıHakkında Kanun”un 16. maddesi, çeşitli nedenlerle sonradan madalya beratı iptaledilmiş bulunanlara ödenmiş şeref aylıklarının geri alınmamasını öngörmektedir.Davalının 16. madde hükmünden yararlanıp yararlanamayacağını araştırmak veböylece maddeyi olumlu veya olumsuz yönden uygulamak durumunda bulunan Mahkeme,maddenin Anayasaya aykırı olduğu kanısı ile Anayasa Mahkemesine başvurmayayetkilidir.
İptali istenen 16. maddedeki “Çeşitli nedenlerle sonradan Madalyaberatı iptal edilmiş bulunanlar” deyiminin genel bir nitelik taşıması ve tümiptal nedenlerini kapsaması da bu görüşü güçlendirdiği kanısındayım.
Üye
Lûtfi ÖMERBAŞ