ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1977/80
Karar Sayısı : 1977/123
Karar Günü : 13/101977
Resmi Gazete tarih/sayı : 21.12.1977/16146
İptalisteminde bulunan : Ankara Üniversitesi
Davanınkonusu: 27/2/1977 günlü, 2067 sayılı 1977 yılı Bütçe Kanununun 31.maddesinin Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülerek iptali istenmiştir.
II-METİNLER :
1-27/2/1977 günlü, 2067 sayılı 1977 Yılı Bütçe Kanununun iptali istenen 31.maddesi şöyledir:
"MADDE31- Genel bütçeye dahil dairelerle katma bütçeli idarelere bağlı dönersermayeli işletmelerin (Vakıflar Genel Müdürlüğüne bağlı işletmeler hariç) biray içindeki gayri safi gelirlerinden % 15 e kadar olan kısmını genel bütçeyepeşin gelir kaydetmeye Maliye Bakanı yetkilidir.
Buoran, döner sermayeli işletmelerin nitelikleri gözönünde bulundurulmaksuretiyle malî yılın ilk ayında Maliye Bakanlığınca tesbit edilir.
Sermayeleritesbit edilen limite ulaşmış olan döner sermayeli işletmelerin hesap dönemi sonundakibilânçolarına göre tesbit edilen safi gelirlerlerinden yılı içinde peşin olaraködenmiş olan miktar mahsup edilir ve artanı özel kanun ve yönetmeliklerindekihükümler mahfuz kalmak kaydıyla ayrıca genel bütçeye gelir kaydedilir. Peşinolarak ödenen miktar, bilanço kârından fazla ise bir iade yapılmaz.
Ancak,sermayeleri tesbit edilen limite ulaşmamış olan ve kârları hakkında da özelkanun ve yönetmeliklerinde bir hüküm bulunmayan döner sermayeli işletmelerinhesap dönemi sonundaki bilânçolarına göre tesbit edilen safi gelirlerinden,yılı içinde peşin olarak ödenmiş miktarın mahsubundan sonra artan kârsermayeleri tesbit edilen limite ulaşıncaya kadar ödenmiş sermayelerineeklenir. Fazlası genel bütçeye gelir kaydedilir.
Dönersermaye işletmeleri bir ay içindeki döner sermaye gayri safi gelirinden MaliyeBakanlığınca belli edilen orana göre hesaplanacak miktarı, ertesi ayın 20 ncigününe; hesap dönemi sonundaki bilânçolarına göre tesbit edilen safigelirlerinden peşin olarak ödenmiş miktar mahsup edildikten sonra artan veyakardaki hükümler gereğince genel bütçeye gelir kaydı icabeden miktarı daKanunlarına göre bilanço ve eklerinin Sayıştay'a ve Maliye Bakanlığınagönderilme süresi sonunda; Kanunlarında bilanço ve eklerinin gönderilme süresibelirtilmemiş ise, hesap dönemini takibeden 4 üncü ayın sonuna kadar beyanetmek ve Hazineye yatırmakla yükümlüdürler. Bu görevin yerine getirilmemesihalinde, Hazineye yatırılması gereken miktar, döner sermaye işletmelerininâmiri ita ve saymanlarından 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre yan yarıyatahsil edilir.
Aylıkgayri safi gelirlerin beyan ve ödenmesi süresini uzatmaya Maliye Bakanıyetkilidir.
Bumadde gereğince yapılacak tahsilat, gelir bütçesinde açılacak (Döner sermayegelirleri) tertibine gelir kaydedilir.
1975ve 1976 Malî Yılı Bütçe Kanunlarının 40 ve 32 nci maddelerine göre süresindeödenmemiş aylık gayri safi gelirin peşin gelir kaydı gereken miktarı içinsaymanlardan gecikme zammı aranılmaz.
2-Dayanılan Anayasa Hükümleri:
Madde112- İdarenin kuruluş ve görevleri merkezden yönetim ve yerinden yönetimesaslarına dayanır.
İdare,kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve Kanunla düzenlenir.
Kamutüzel kişiliği, ancak Kanunla veya Kanunun açıkça verdiği yetkiye dayanılarakkurulur.
Madde120- Üniversiteler, ancak Devlet eliyle ve Kanunla kurulur. Üniversiteler,özerkliğe sahip kamu tüzel kişileridir.
Üniversiteözerkliği, bu maddede belirtilen hükümler içinde uygulanır ve bu Özerklik,üniversite binalarında ve eklerinde suçların ve suçluların kovuşturulmasınaengel olmaz.
Üniversiteler,Devletin gözetimi ve denetimi altında, kendileri tarafından seçilen organlarıeliyle yönetilir. Özel Kanuna göre kurulan Devlet Üniversiteleri hakkındakihükümler saklıdır.
Üniversiteorganları, öğretim üyeleri ve yardımcıları, üniversite dışındaki makamlarca,her ne suretle olursa olsun, görevlerinden uzaklaştırılamazlar. Son fıkrahükümleri saklıdır.
Üniversiteöğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe araştırma ve yayında bulunabilirler.
Üniversitelerinkuruluş ve işleyişleri, organları ve bunların seçimleri, görev ve yetkileri,üniversiteler üzerinde Devletin gözetim ve denetim hakkım kullanma usulleri veüniversite organlarının sorumluluğu, öğrenim ve öğretim hürriyetleriniengelleyici eylemleri önleme tedbirleri, üniversiteler arasında ihtiyaca göreöğretim üyeleri ve yardımcılarının görevlendirilmesini sağlanması, öğrenim veöğretimin hürriyet ve teminat içinde ve çağdaş bilim ve teknoloji gereklerineve kalkınma plânı ilkelerine göre yürütülmesi esasları kanunla düzenlenir.
Üniversitelerinbütçeleri, genel ve katma bütçelerin bağlı olduğu esaslara uygun olarakyürürlüğe konulur ve denetlenir,
Üniversitelerleonlara bağlı fakülte, kurum ve kuruluşlarda Öğrenim ve öğretim hürriyetlerinintehlikeye düşmesi ve bu tehlikenin üniversite organlarınca giderilmemesihalinde Bakanlar Kurulu .ilgili üniversitelerin veya bu üniversiteye bağlıfakülte, kurum ve kuruluşların idaresine el koyar ve bu kararını hemen TürkiyeBüyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısının onamasına sunar. Hangi hallerin elkoymayı gerektireceği, el koyma kararının ilân ye uygulanma usulleri ile süresive devamınca Bakanlar Kurulunun yetkilerinin nitelik ve kapsamı kanunladüzenlenir.
Madde126- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerininharcamaları yıllık bütçelerle yapılır.
Kanun,kalkınma plânları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş vehizmetler için özel süre ve usuller koyabilir.
Genelve katma bütçelerin nasıl yapılacağı ve uygulanacağı kanunla gösterilir. Bütçekanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz.
3-İlgili yasa hükümleri:
a)20/6/1973 günlü 1750 sayılı Üniversiteler Kanununun 39. ve 74. maddelerişöyledir :
"Madde39- Üniversite dışındaki kuruluş veya kişilerce üniversitelerden veyafakültelerden talep edilecek ilmî mütalâa, proje, araştırma, tahlil, muayene,tedavi ve benzeri hizmetler, bu konuda senatolarca yapılacak yönetmelikesaslarına bağlı olmak üzere, üniversite içinde veya hizmetin gerektirdiğiyerde görülebilir. Bu hususta alınacak ücretler üniversiteler veya fakülteler"döner sermayesine gelir kaydedilir. Hizmeti yapan Öğretim üyelerine ve yardımcıasistanlarına verilecek ücretin tabi olacağı esaslar döner sermayeyönetmeliğinde belirtilir. Bu suretle tam gün çalışanlar Üniversite PersonelKanununa göre verilecek tazminat ve yan ödemelerden faydalanırlar. Geliri dönersermayeye yatırılmak üzere tam gün çalışanlar, ilgili fakültelerin görüşüalınarak Senatolarca hazırlanan yönetmelikte tesbit edilen esaslara ve saatleregöre çalışabilirler.
DönerSermayesi bulunan Üniversite kurumlarında bu kanun hükümleri dairesinde tam günçalışan öğretim üyelerine ve yardımcılarına her ay, döner sermaye gelirinden,en çok bir aylık ve yan ödemeleri tutarınca ücret ödenebilir.
Dönersermayeli üniversite kurumlarına büyük katkıda bulunan öğretim üyelerine veyardımcılarına her ay ayrıca bir prim verilebilir. Bu primin kademelerinifakültelerde fakülte kurulu, doğrudan doğruya üniversiteye bağlı kurumlardaüniversite senatosu tesbit eder. Bu primin en yüksek kademesinin tutan, birmaaşın ve yan ödemenin tutarını geçemez."
"Madde74- Üniversitelerde ve bunlara bağlı kuruluş ve birimlerde; yetkili organınteklifi (.........) ile döner sermaye işletmeleri kurulabilir. Verileceksermayenin miktarı kendi kanunlarında veya bütçe kanunlarında gösterilir.
Dönersermaye işletmelerinin faaliyet alanları, sermaye limitleri, işletme ile ilgiliidari işlemlerin yürütülmesi esasları ve muhasebe usulleri, Maliye Bakanlığınınolumlu mütalâası alınmak suretiyle hazırlanacak yönetmelikte belirtilir.
Kurulacakdöner sermaye işletmeleri, 1050 sayılı Muhasebei Umumiye ve 2490 sayılıArttırma, Eksiltme ve İhale Kanunlarına tabi değildir. Ancak malî yılınbitiminden itibaren dört ay içinde hazırlanacak bilanço ve ekleri ile, bütüngelir ve gider belgeleri denetim için Sayıştay'a ve birer örneği de aynı süreiçinde Maliye Bakanlığına verilir."
b)25/6/1973 günlü 1765 sayılı Üniversite Personel Kanununun 11/5/1976 günlü 1991sayılı Yasa ile değişik 16. maddesinin altıncı ve yedinci fıkraları şöyledir:
"Üniversitelerin,fakültelerin veya üniversitelere bağlı diğer kuruluşların döner sermayelerindenfaydalanan kurum ve sağlık müessesesinde çalışacak tabib, diş tabibi ve yükseköğrenim görmüş yardımcı personel ile meslek okullarından veya kurslardan mezunyardımcı personele, teknik ve genel idare görevlerinde çalıştırılan bütünhizmetli personele, her ay aylıklarına ek olarak 2500 lirayı geçmemek üzeredöner sermaye gelirlerinden karşılanan bir tazminat, verilir.
Dönersermayesi olan kuruluşlarda döner sermayeden ücret tazminat ve prim alacakpersonelin girecekleri kademeler, yukarıdaki miktarı aşmayacak şekilde veMaliye Bakanlığının görüşü alınmak sureti ile üniversitelere bağlı dönersermaye kuruluşlarında Üniversite Yönetim Kurulunca, fakültelerde ise FakülteYönetim Kurulunca, tesbit edilir."
III-İLK İNCELEME:
AnayasaMahkemesinin 9/6/1977 gününde Kani Vrana, Şevket Müftügil, Halit Zarbun,Abdullar Üner, Ahmet Koçak, Sekip Çopuroğlu, Fahrettin Uluç, Muhittin Gürün,Lûtfi Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Hasan Gürsel, Ahmet Salih Cebi, Adil Esmer, NihatO. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katılmalariyle İçtüzüğün 15.maddesi uyarınca yaptığı ilk inceleme toplantısında; dosyada bir eksiklikgörülmemiştir. Ancak iptali istenen madde, bütün döner sermayeyi işletmelerikapsamına almaktadır. Oysa davacı Üniversitedir ve Anayasa'nın 149. maddesiuyarınca kendi varlık ve görevlerini ilgilendiren alanlarda dava açabilirler.Böyle olunca esasa ilişkin incelemenin de üniversitelere bağlı döner sermayeliişletmeler açısından yapılması gerekmektedir.
İlkinceleme sonunda verilen karar şöyledir:
"Dosyanınbir eksiği bulunmadığından işin esasının, Üniversitelere bağlı döner sermayeliişletmeler açısından incelenmesine,
9/6/1977gününde oybirliğiyle karar verildi."
IV.ESASIN İNCELENMESİ :
İşinesasına ilişkin rapor, Ankara Üniversitesinin Anayasa'ya aykırılık gerekçesi,iptali istenen yasa hükmü ile dayanılan Anayasa ve yasa kuralları, bunlarlailgili gerekçeler ye öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü:
27/2/1977günlü, 2067 sayılı 1977 Yılı Bütçe Kanununun 31. maddesi; Genel bütçeye dahildairelerle katma bütçeli idarelere bağlı döner sermayeli işletmelerin bir ayiçindeki gayri safi gelirlerinden % 15'e kadar olan bölümünü genel bütçeyepeşin gelir kaydetmeye Maliye Bakanını yetkili kılmaktadır. Bu oran nasıl ve nezaman saptanacağı hakkında maddenin ikinci fıkrasında açıklamalar yapılmış,üçüncü fıkrasında ise yıl sonu safi gelirin peşin ödenen miktarı çıkarıldıktansonra, kalanın genel bütçeye gelir kaydedileceği hükme bağlanmış, sermayeleribelli sınıra ulaşmamış ve kârları hakkında kanun ve yönetmelik hükümleribulunmayan işletmelerde bu işin nasıl yapılacağı dördüncü fıkrasındaaçıklanmıştır. Hesaplanacak tutarların Hazineye yatırılmasına ilişkin dönemler,bu konudaki önlemler ve sorumluluk halleri maddenin beşinci fıkrasında, ödemesüresinin uzatılması yöntemi altıncı fıkrasında, tahsilatın hangi tertibe gelirkaydedileceği yedinci fıkrasında, geç ödeme halinde gecikme zammı alınıpalınamayacağı sekizinci fıkrasında düzenlenmiştir.
20/6/1973günlü 1750 sayılı Üniversiteler Kanununun 39. ve 74. maddelerinde ise,Üniversitelere bağlı döner sermayeli işletmelerin nasıl kurulacağı, işletmeusulü, sermayenin kaynağı, gelirlerden kimlere ve hangi hizmetler karşılığındaödeme yapılabileceği, bunun yöntemi hakkında açık kurallar vardır.
Öteyandan .25/6/1973 günlü 1765 sayılı Üniversite Personel Kanununun 11/5/1976günlü 1991 sayılı Yasa ile değişik 16. maddesinde de, Üniversitelere bağlıdöner sermaye gelirlerinden kimlere ne oranda tazminat ve prim verileceği vebunun yöntemi düzenlenmiştir.
Görülüyorki 1977 yılı Bütçe Kanununun 31. maddesinde yeralan hükümler, ÜniversitelerKanunu ile Üniversite Personel Kanunu hükümlerini değiştirmekte veÜniversitelere bağlı döner sermaye işletmeleri gelirlerinin sözü geçenkanunlarda belirtilen amaçlar dışına kaydırılmasına olanak sağlamaktadır. Butür düzenlemelerin, kanunların ve bütçelerin nasıl yapılacağı ve içeriklerininnasıl saptanacağı konusundaki Anayasal ilkelere aykırı olduğu açıktır.Kanunların ve Bütçe Kanunlarının nasıl yapılacağı Anayasa'nın 64., 92;, 93. ve94, maddelerinde gösterilmiştir. Kanun konusu olan bir işin Bütçe Kanunu iledüzenlenmesine, ya da bir kanun hükmünün Bütçe Yasası ile değiştirilmesine veyakaldırılmasına Anayasanın sözü geçen kuralları elvermez. Ayrıca Anayasa'nın126. maddesiyle öngörülen ve Bütçe Kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışındahiçbir hüküm konulamayacağına ilişkin yasaklayıcı hüküm de, bu konuda başka biriptal nedenini oluşturmaktadır. Açıklanan bu Anayasal ilkelere ters düşen bütçedüzenlemelerinin iptaline karar verilmesi gerekeceği kuşkusuzdur. AnayasaMahkemesinin bir çok kararlarında (örneğin S/3/1917 günlü, E: 1976/53, K:1977/15, Resmî Gazete 17 Mayıs 1977 sayı : 15940, sayfa: 41, özellikle9/12/1976 günlü, E : 1976/34 K: 1976/52 sayılı karar, Resmî Gazete 15/3/1977sayı 15879, sayfa : 27) bu yönler yeterince açıklanmış bulunduğundan ayrıntılıgerekçelerin burada yenilenmesine gerek görülmemiştir. Aynı gerekçelerle27/2/1977 günlü, 2067 sayılı 1977 Yılı Bütçe Kanununun 31. maddesi hükmü,Üniversitelere bağlı döner sermaye işletmeleri yönünden iptal edilmelidir.
SONUÇ:
27/2/1977günlü, 2067 sayılı 1977 yılı Bütçe Kanununun 31. maddesinin, Üniversitelerdöner sermayeleri açısından, Anayasa'nın 64., 92., 93., 94. ve 126. maddelerineaykırı olduğuna ve iptaline,
13/10/1977gününde oybirliğiyle karar verildi.
Başkan
Kâni Vrana
Başkanvekili
Şevket Müftügil
Üye
Halit Zarbun
Üye
Ziya Önel
Üye
Abdullah Üner
Üye
Ahmet Koçak
Üye
Şekip Çopuroğlu
Üye
Fahrettin Uluç
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
Üye
Ahmet Erdoğdu
Üye
Hasan Gürsel
Üye
Adil Esmer
Üye
Nihat O. Akçakayalıoğlu
Üye
Ahmet H. Boyacıoğlu