ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayı:1978/39
Karar Sayısı:1978/53
Karar Günü:7/11/1978
Resmi Gazete tarih/sayı:12.2.1979/16548
İTİRAZYOLUNA BAŞVURAN : Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Birinci Dairesi
İTİRAZINKONUSU : 27/2/1975 günlü, 1868 sayılı "1975 Yılı Bütçe Kanunu"nun (R)işaretli cetvelinin "350-Kiralar" bölümünün "gayrimenkulkiraları" na ilişkin (a) bendinin "sürekli görevle yurt dışındabulunan ..." diye başlayan dördüncü fıkrasının, Anayasa'nın 64., 92., 93.,126. maddelerine aykırı oluğu ileri sürülerek iptaline karar verilmesiistenmiştir.
I-OLAY :
EmekliKurmay Albay olan davacı, 30/8/1973-30/8/1975 tarihleri arasında Pekin'de karaateşeliği görevini yaparken Büyükelçilik için kiralanan konutun bir dairesindeoturduğunu, kira parası olarak aylığı 3500,- TL. üzerinden 24 ay için toplam84.000 liranın kur farkı alacağından mahsup yoluyla kesildiğini, bu işleminhukuksal dayanağı bulunmadığını ileri sürerek, işlemin iptali ve 84.000 TL. nıngeri verilmesi isteği ile Askerî Yüksek îdare Mahkemesinde dava açmıştır. Adı geçenMahkemenin Birinci Dairesi, "1868 sayılı 1975 yılı Bütçe Kanununun (R)işaretli cetvelin 350 Kiralarla ilgili bölümünün Gayrimenkul kiralarına ilişkin(a) bendinin (sürekli görevle yurt dışında bulunan...) diye başlayan dördüncüfıkrasının Anayasanın 64, 92, 93 ve 126. maddelerine aykırı olduğu"kanısına vararak, bu hükmün iptali için resen Anayasa Mahkemesine başvurmuştur.
III-YASA METİNLERİ :
A)İptali istenen yasa hükmü :
1/3/1975günlü, 15164 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 27/2/1975 günlü, 1868 sayılı"1975 Yılı Bütçe Kanunu" nun (R) işaretli cetvelinin"350-Kiralar" bölümünün "a) Gayrimenkul kiraları" bendininiptali istenen dördüncü fıkrası hükmü şöyledir :
"Sürekligörevle yurtdışında bulunan ve kendilerine Devletçe ikametgâh temin edilen 657sayılı Devlet Memurları Kanunu ile 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri PersonelKanununa tabi personelin aylıklarının ele geçen miktarının Misyon Şefleri için1/12 si, bunlar dışında kalanlar için 1/10 u her ay kira karşılığı olarakkesilir. Ancak, bu şekilde yapılacak kesinti (söz konusu binalar kiralanmaksuretiyle sağlanmış ise) binanın tamamının ikametgâh olarak kullanılmasıhalinde aylık gerçek kira bedelinden, binanın kısmen ikametgâh, kısmen resmîdaire olarak kullanılması halinde aylık gerçek kira bedelinin yarısından fazlaolamaz."
B)Dayanılan Anayasa maddeleri:
"Madde64 (20/9/1971 günlü, 1488 sayılı Yasa ile değişik) Kanun koymak, değiştirmek vekaldırmak, Devletin bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabuletmek, para basılmasına, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilipkesinleşen ölüm cezalarının yerine gerilmesine karar vermek, Türkiye BüyükMillet Meclisinin yetkilerindendir.
TürkiyeBüyük Millet Meclisi kanunla, belli konularda, Bakanlar Kuruluna kanun hükmündekararnameler çıkarmak yetkisi verebilir.
Yetkiveren kanunda, çıkarılacak kararnamelerin amacı, kapsamı ve ilkeleriyle buyetkiyi kullanma süresinin ve yürürlükten kaldırılacak kanun hükümlerininaçıkça gösterilmesi, ve kanun hükmünde kararnamede de yetkinin hangi kanunlaverilmiş olduğunun belirtilmesi lâzımdır.
Bukararnameler, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Ancakkararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir.Kararnameler, Resmi Gazete'de yayımlandıkları gün Türkiye Büyük MilletMeclisine sunulur.
Yetkikanunları ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan kararnameler, Anayasa'nınve yasama meclisleri içtüzüklerinin kanunların görüşülmesi için koyduğukurallara göre, ancak, komisyonlarda ve genel kurullarda diğer kanun tasarı vetekliflerinden önce ve ivedilikle görüşülüp karara bağlanır.
Yayımlandıklarıgün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler, bu tarihte, TürkiyeBüyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararın Resmî Gazete'deyayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Değiştirilerek kabul edilenkararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu değişikliklerin Resmî Gazete'deyayımlandığı gün yürürlüğe girer.
Anayasa'nınikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel hak vehürriyetler ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanunhükmünde kararnamelerle düzenlenemez. Anayasa Mahkemesi, bu kararnamelerinAnayasa'ya uygunluğunu da denetler."
"Madde92- Kanun tasarı ve teklifleri önce Millet Meclisinde görüşülür.
MilletMeclisinde kabul, değiştirilerek kabul veya reddedilen tasarı ve tekliflerCumhuriyet Senatosuna gönderilir.
MilletMeclisinde kabul edilen metin, Cumhuriyet Senatosunca değişiklik yapılmadankabul edilirse, bu metin kanunlaşır.
CumhuriyetSenatosu, kendisine gelen metni değiştirerek kabul ederse, Millet Meclisinin budeğişikliği benimsemesi halinde metin kanunlaşır.
MilletMeclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metni benimsemezse, her iki Meclisinilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdaki üyelerden bir karma komisyonkurulur. Bu Komisyonun hazırladığı metin Millet Meclisine sunulur. MilletMeclisi, karma komisyonca veya Cumhuriyet Senatosunca veya daha önce kendisincehazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabul etmek zorundadır.Cumhuriyet senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ile kabul edilmiş olanmadde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metnini benimsemesi için,üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu halde açık oyabaşvurulur.
MilletMeclisinin reddettiği tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca dareddedilirse düşer.
MilletMeclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca olduğugibi veya değiştirilerek kabul edilirse, Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosununkabul ettiği metni yeniden görüşür. Cumhuriyet Senatosunun metni MilletMeclisince benimsenirse, kanunlaşır; reddedilirse, tasarı veya teklif düşer;Cumhuriyet Senatosundan gelen metin Millet Meclisince değiştirilerek kabuledilirse, 5 inci fıkra hükümleri uygulanır.
CumhuriyetSenatosunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metinMillet Meclisi tarafından kabulü için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyulazımdır. Bu halde açık oya başvurulur.
CumhuriyetSenatosunca üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metninkanunlaşabilmesi, Millet Meclisi tarafından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğuile kabul edilmesine bağlıdır. Bu halde açık oya başvurulur.
CumhuriyetSenatosu, kendisine gönderilen bir metni, Millet Meclisi komisyonlarında vegenel kurulundaki görüşme süresini aşmıyan bir süre içinde karara bağlar; busüre üç ayı geçemez ve ivedilik hallerinde onbeş günden, ivedi olmıyan hallerdebir aydan kısa olamaz. Bu süreler içinde karara bağlanmıyan metinler.Cumhuriyet Senatosunca, Millet Meclisinden gelen şekliyle kabul edilmişsayılır. Bu fıkrada belirtilen süreler Meclislerin tatili devamınca işlemez.
YasamaMeclislerinin ve mahallî idarelerin seçimleri ve siyasi partilerle ilgilitasarı ve tekliflerin kabul veya reddinde yukarıdaki fıkralar hükümleriuygulanır. Ancak, karma komisyon kurulmasını gerektiren hallerde, karmakomisyonun raporu Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısındagörüşülür ve karara bağlanır; Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşiktoplantısında Millet Meclisinin ilk metninin kabulü için üye tamsayısının saltçoğunluğunun oyu lâzımdır. 8. ve 9. fıkralar hükümleri saklıdır."
"Madde93- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları ongün içinde yayınlar; uygun bulmadığı kanunu, bir daha görüşülmek üzere, buhususta gösterdiği gerekçe ile birlikte, aynı süre içinde Türkiye Büyük MilletMeclisine geri gönderir. Bütçe kanunları ve Anayasa bu hükmün dışındadır. TürkiyeBüyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu yine kabul ederse kanunCumhurbaşkanınca yayınlanır."
"Madde126- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerininharcamaları yıllık bütçelerle yapılır.
Kanun,kalkınma planları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş vehizmetler için özel süre ve usuller koyabilir.
Genelve katma bütçelerin "nasıl yapılacağı ve uygulanacağı kanunla gösterilir.Bütçe kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiç bir hüküm konulamaz."
IV-İLK İNCELEME :
AnayasaMahkemesinin 25/5/1978 gününde Kani Vrana, Şevket Müftügil, Abdullah Üner,Ahmet Koçak, Sekip Çopuroğlu, Fahrettin Uluç, Muhittin Gürün, Lûtfi Ömerbaş,Ahmet Erdoğdu, Hasan Gürsel, Osman Tokcan, Ahmet Salih Çebi, Nihat O. Akçakayalıoğlu,Ahmet H. Boyacıoğlu ve Necdet Darıcıoğlu'nun katılmalarıyla içtüzüğün 15.maddesi uyarınca, yaptığı ilk inceleme toplantısında, dosyanın eksiğibulunmadığından işin esasının incelenmesine karar verilmiştir.
V-ESASIN İNCELENMESİ .
İşinesasına ilişkin rapor, itiraz yoluna başvuran mahkemenin kararı ve ekleri,iptali istenen yasa hükmü, dayanılan Anayasa maddeleri, bunlara ilişkingerekçeler ve konu ile ilgili öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüpdüşünüldü :
Anayasa'nın126. maddesinin son fıkrasının son tümcesi, Bütçe Yasasına bütçe ile ilgiliolanlar dışında hüküm konulmasını yasaklamaktadır. Bütçe Yasasına konulabilecekhükümleri sınırlayan bu kuralın Anayasa'da yer alış nedeni, Bütçe Yasası ilebaşka yasaların hazırlanış biçimleri ve nitelikleri yönünden farklarımbelirleyen Anayasa'nın 64., 92., 93. ve 94. maddelerinin incelenmesinden açıkçaortaya çıkmaktadır.
Gerçekten,Anayasa'nın 64. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görev ve yetkileribelirtilirken, "Kanun koyma" yetkisi yanında, ayrıca "DevletinBütçe Kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek" yetkisinden desözedilmesi, iki çeşit yasanın Anayasa Koyucu tarafından temelde birbirindenayrı olarak ele alındığını ortaya koyduğu gibi, yasaların görüşülmesi ve kabulükonusunu düzenleyen 92. madde yanında, Bütçe Yasasının görüşülmesi ve kabulünüayrı bir yönteme bağlayan 94. maddenin getirilmiş olması ve 93. maddede,Cumhurbaşkanı'nın yasaları bir kez daha görüşülmeleri için Türkiye Büyük MilletMeclisi'ne geri gönderme yetkisinin kapsamına bütçe yasalarının alınmamışbulunması da iki çeşit yasa arasındaki ayırımı kesinlikle belirlemektedir.
Buanayasal durum karşısında, itiraz konusu hükmün Bütçe Yasasında yer alabilmesi,"Bütçe ile ilgili olması" koşuluna bağlıdır. Halbuki AnayasaMahkemesinin birçok kararında belirtildiği gibi, bir hükmün Anayasa'nın 126.maddesindeki anlamda "Bütçe ile ilgili" sayılabilmesi, yalnızcabütçenin uygulanması ile ilgili uygulamayı kolaylaştırıcı, tamamlayıcı ya da açıklayıcınitelikte bulunmasına bağlı olup, itiraz konusu hükmün bu niteliği taşımadığıve ancak Bütçe Yasası dışında bir yasal düzenlemeye konu olabileceği açıkçaortadadır.
Nitekim,daha önceki bir itiraz nedeniyle, 1828 sayılı, "1974 yılı BütçeKanunu"nun (R) işaretli cetvelinin "351-Kiralar" bölümünün"a) gayrimenkul kiralan" bendinde yer alan aynı nitelikteki bir hükümAnayasa Mahkemesinin 21/10/1976 günlü, Esas 1976/35, Karar 1976/49 sayılıkararı ile ve yukarda özetlenen gerekçeye dayanılarak iptal edilmiştir. (13Aralık 1976 günlü, 15798 sayılı Resmî Gazete).
Böyleolunca, 27/2/1975 günlü, 1868 sayılı "1975 Yılı Bütçe Kanunu" na ekli(R) işaretli cetvelin "350-Kiralar" bölümünde yer alan "a)gayrımenkul kiraları" bendinin "Sürekli görevle yurt dışındabulunan..." diye başlayan fıkrasının da aynı gerekçe ile ve Anayasa'nın64., 92., 93., 94. ve 126. maddelerine aykırılığı nedeniyle iptaline kararverilmelidir.
VI-SONUÇ :
27/2/1975günlü 1868 sayılı 1975 yılı Bütçe Kanununa ekli (R) işaretli cetvelin "350.kiralar" bölümünün gayri menkul kiralarına ilişkin (a) bendinin"sürekli görevle yurt dışında bulunan..." diye başlayan fıkrasınınAnayasanın 64., 92., 93., 94. ve 126. maddelerine aykırı olduğuna ve iptaline,
7/11/1978gününde oybirliği ile karar verildi.
Başkan
Şevket Müftügil
Üye
Muhittin Gürün
Üye
Lütfi Ömerbaş
Üye
Ahmet Erdoğdu
Üye
Osman Tokcan
Üye
Ali Rüştü Aral
Üye
Ahmet Salih Çebi
Üye
Muammer Yazar
Üye
Adil Esmer
Üye
Nihat O. Akçakayalıoğlu
Üye
Nahit Saçlıoğlu
Üye
Hüseyin Karamüstantikoğlu
Üye
Ahmet H. Boyacıoğlu
Üye
Necdet Darıcıoğlu
Üye
Bülent Olçay