ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı:1979/25
Karar Sayısı:1979/46
Karar günü:18/12/1979
Resmi Gazetetarih/sayı:11.5.1980/16985
İPTAL DAVASINI AÇAN : Cumhurbaşkanı.
İPTAL DAVASININ KONUSU : Türkiye Büyük Millet Meclisinin 18Nisan 1979 günlü kararı ile bu karara dayanılarak 30 Nisan 1979 günlü, 16624Mükerrer sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 26/4/1976 günlü, 1982 sayılı"633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri HakkındakiKanunun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine ve Bu Kanuna 4 Geçici MaddeEklenmesine Dair Kanun" un biçim yönünden Anayasa'nın 4. maddesinin üçüncüfıkrası, 8., 64., 92. ve 93., esas yönünden de Anayasa'nın 2., 19. maddeninüçüncü ve 154. maddeleri hükümlerine aykırı olduğu 25/5/1979 gününde 1342numaraya kaydı yapılan 24/5/1979 günlü, dava dilekçesiyle öne sürülmüş veiptaline karar verilmesi istenmiştir.
II - METİNLER :
1 - Millet Meclisince 18/4/1979 gününde 80. Birleşim 1. Oturumdaalınan karar yazılı bir metin olarak ortaya çıkmadığından, bu kararın oluşumevreleri ile içeriğine ilerdeki incelemelerde değinilecektir.
2 - İptali istenen 26/4/1976 günlü, 1982 sayılı Yasa şöyledir:
"633 sayılı Dinayet İsleri Başkanlığı Kuruluş ve GörevleriHakkındaki Kanunun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine ve Bu Kanuna 4 GeçiciMadde Eklenmesine Dair Kanun
Kanun No : 1982 Kabul Tarihi: 26/4/1976
Madde l - 633 Sayılı Dinayet İşleri Başkanlığı Kuruluş veGörevleri Hakkındaki Kanunun 2, 5 inci maddenin 1 inci fıkrası, 6, 7, 8, 11,12, 13, 15, 21, 22, 23 ve 24 üncü maddeleri ile 31 inci maddenin 2 nci fıkrasıaşağıdaki şekilde değiştirilmiştir:
Kuruluş :
Madde 2 - Dinayet İşleri Başkanlığı bir Başkanın yönetimialtında üç Başkan Yardımcısı ile aşağıdaki birimlerden kurulur.
A) Merkez Kuruluşu :
Din işleri Yüksek Kurulu,
Dinî Hizmetler Dairesi
Olgunlaştırma Dairesi
Teftiş Kurulu,
Hukuk Müşavirliği,
Personel Dairesi,
Araştırma ve Planlama Müşavirliği,
Donatım Müdürlüğü.
B) iller Kuruluşları:
İl Müftülükleri,
İlçe Müftülükleri,
C) Yurt dışı Din Hizmetleri Müşavirlikleri:
Yurt dışına atanacak din hizmetleri müşavirliklerinin teşkilât,çalışma usul ve şartları çıkarılacak bir tüzükle tespit edilir.)
Madde 5 - Din İşleri Yüksek Kurulu, Dinayet İşleri Başkanlığınınen yüksek karar ve danışma organı olup, bir başkanı ile on üyeden teşekküleder. Üyelerin görev süreleri üç yıldır. Süresi biten üyeler yenidenatanabilirler.
Dinî Hizmetler Dairesi :
Madde 6 - Dinî Hizmetler Dairesi bir Başkanın yönetimi altındaaşağıdaki müdürlüklerden kurulur :
A) Dinî Hizmetler Müdürlüğü
B) Hac İşleri Müdürlüğü
Dinî Hizmetler Dairesine bağlı müdürlüklerin görevleri :
Madde 7 - Dinî Hizmetler Dairesine bağlı müdürlüklerin görevleriaşağıda gösterilmiştir.
A) Dinî Hizmetler Müdürlüğünün görevleri:
a) İbadethanelerin içinde ve dışında toplumu din konusundaaydınlatmak için gerekli işleri yapmak ve bu gaye ile teknik araç veimkânlardan yararlanmak,
b) Müslüman vatandaşların millî ülkülere bağlılıklarını koruyucuinanç ve inanç aykırılıklarının istismarını Önleyici tedbirlerin alınmasınısağlamak,
c) Yurt dışındaki vatandaşlarımız ve soydaşlarımızınbulundukları yerlere Dinayet İşleri Başkanlığınca atanacak din görevlilerininseçimi ve çalışmaları ile ilgili işleri yürütmek,
d) Din konusunda toplumu ve yurt dışındaki yurtdaşlarımızıaydınlatmak amacı ile gerekli çalışmaları yürütmek,
e) Yurt dışından gelen ve Başkanlık görevleri ile ilgilikonularda temas ve incelemelerde bulunmak isteyen kişi, heyet ve gruplarlailgilenmek,
f) Namaz vakitlerinin ve dinî günlerin doğru olarakhesaplanmasını sağlamak,
g) Belediyelerle, cenazeler konusunda işbirliği yapmak, cenazeimamları ve okuyucularının çalışmaları ile ilgili hizmetleri düzenleyipyürütmek,
B) Hac İşleri Müdürlüğünün görevleri:
a) Hac ibadetini yapmak isteyen vatandaşlarımızla ilgili (yurtiçinde ve dışında) her çeşit işlemleri yürütmek,
b) Hac İşleri Döner Sermayesini maksadına uygun olarak yürütmek,
c) Hac işlerinin yürütülmesinde ilgili Bakanlık ve kuruluşlarlaiş birliği yapmak,
Hac İşleri Müdürlüğünün çalışma esasları altı ay içindeçıkarılacak bir yönetmelikle tespit edilir.
Dinayet İşleri Başkanlığı bütçesine "Hac İşleri DönerSermayesi" adı ile 3 milyon lira ödenek konur. Bu sermayeninişletilmesinden elde edilecek kârlar, sermaye 20 milyon lirayı buluncaya kadardöner sermayeye eklenir. Sermaye bu miktarı bulduktan sonra artanı bütçeyegelir kaydedilir. Gerektiğinde döner sermayenin arttırılmasına Bakanlar Kuruluyetkilidir.
Döner sermayenin bütün harcamaları, 1050 ve 2490 sayılı Kanunlarile bunlara ek ve değişiklik hükümleri dışındadır.
Döner sermaye işlemleri ve hesap yöntemleri Maliye Bakanlığı ileBaşbakanlıkça birlikte hazırlanacak bir yönetmelikle düzenlenir.
Bu sermaye ile yapılan işlerden doğan gelir ve giderler için heryıl sonunda düzenlenecek bilançolar belgeleri ile birlikte Sayıştaya ve ayrıcabilançonun bir nüshası Maliye Bakanlığına verilir.
Bu işlerde çalışacak personelin kadroları, her yıl ihtiyaca göreDevlet Personel Dairesi ve Maliye Bakanlığı ile birlikte tespit edilir.
Döner sermayenin hesap dönemi malî yıldır.
Olgunlaştırma Dairesi:
Madde 8 - Olgunlaştırma Dairesi bir başkanın yönetimi altındaaşağıdaki Kurul ve Müdürlüklerden kurulur :
A) Eğitim Müdürlüğü
B) Derleme ve Yayın Müdürlüğü
C) Kütüphane ve Arşiv Müdürlüğü
D) Mushafları İnceleme Kurulu
Olgunlaştırma Dairesine bağlı Kurul ve Müdürlüklerin görevleri :
A) Eğitim Müdürlüğünün görevleri:
a) Başkanlığın çeşitli kademelerine bilgili elemanlar teminetmek amacı ile, yurt içindeki ve yurt dışındaki her dereceli okullara burstahsis etmek ve burslarla ilgili işleri yürütmek,
b) Başkanlık personelinin mesleki bilgi ve görgülerinigeliştirmek amacı ile lüzumlu kurs, seminer ve konferanslar hazırlamak vebunların çalışmalarını yürütmek,
c) Yurt içinde ve yurt dışında açılan dinî ve mesleki kurs,seminer, konferans ve kongrelere kuruluş personelinden lüzumlu görülenlerindevamını sağlamak ve bu konudaki işleri yürütmek,
d) Meslekî Öğretim yapan Kur'an kurslarının açılış, eğitim,öğretim ve denetim işlerini Millî Eğitim Bakanlığı ile işbirliği yaparakyürütmek,
e) Başkanlık eğitim merkezleri ile ilgili işleri yürütmek,
f) Din şûrası ile ilgili çalışmaları yürütmek,
B) Derleme ve Yayın Müdürlüğünün görevleri:
a) Başkanlığın her çeşit yayın işlerini yürütmek,
b) Dinî yayınlar döner sermayesini maksadına uygun olarakyürütmek,
c) Din ile ilgili yayınları derlemek,
2527 sayılı Basmayazı ve Resimleri Derleme Kanunu hükümlerinegiren ve dini mahiyette olan basmayazı ve resimlerden ikişer nüshayıbasımevciler Diyanet işleri Başkanlığı Derleme ve Yayın Müdürlüğünegönderirler. Bu Kanuna uymayanlar hakkında gerekli kovuşturmanın yapılmasınıBaşkanlık C. Savcılığından ister.
C) Kütüphane ve Arşiv Müdürlüğünün görevleri :
a) Dinayet İşleri Başkanlığı Arşivini kurmak ve kurulanlarıyönetmek,
b) Merkezde ve iller kuruluşlarında kütüphaneler kurmak,kurulmuş olanları yönetmek.
Arşiv ve Kütüphanelerin kuruluş ve yönetimleri, çıkarılacak biryönetmelikle belirtilir.
D) Mushafları İnceleme Kurulu ve görevleri :
Mushafları İnceleme Kurulu bir Başkan ile 6 üyeden teşekkül ederve aşağıda gösterilen görevleri yapar :
a) Türkiye'de bastırılacak Mushaf ve cüzlerinin, meallimushafların, her ne suretle olursa olsun Mushaf metinlerinin doğru olarakbasılmasını sağlamak ve kontrol etmek,
b) Yurt dışından ithal olunacak veya yurt dışında bastırılacakMushaf ve cüzlerinin yurda sokulup sokulmayacağına karar vermek,
c) Başkanlıkça verilecek diğer işleri yapmak.
Mushafları İnceleme Kurulunun kontrolundan geçip bu Kurulunmührünü taşımayan Mushaf ve cüzlerinin satışı yasaktır. Kontroldan geçmedensatışa çıkarılan Mushaf ve cüzleri, mahkeme kararı ile toplatılır.
Mushafları İnceleme Kuruluna inceletmeden veya bu kurulcayapılan düzeltmeleri dikkate almadan Mushaf ve cüz bastıranlar hakkında,basılan Mushaf ve cüzlerinin değerinin dörtte birinden az olmamak üzere ağırpara cezasına hükmolunur.
Mushafları inceleme Kurulunun çalışma usul ve esasları altı ayiçinde çıkarılacak bir yönetmenlikle tespit edilir.
personel dairesi:
Madde 1l - Personel Dairesi bir Başkanın yönetimi altındaaşağıdaki müdürlüklerden kurulur:
A. Atama İşleri Müdürlüğü
B. Sicil İşleri Müdürlüğü
C. Bütçe ve Muhasebe İşleri Müdürlüğü
D. Evrak ve İdare İşleri Müdürlüğü
Personel Dairesine bağlı Müdürlerin görevleri:
Madde 12 - Personel Dairesine bağlı müdürlüklerin görevleriaşağıda gösterilmiştir :
A. Atama İşleri Müdürlüğünün görevleri:
a) Başkanlığın Merkez ve İller Kuruluşuna atanacak personelinatanmalarına ilişkin işleri yürütmek,
b) Yeniden alınacak personelin sınavlarını yapmak, bu personelinatanacak yerlerini tespit etmek ve mecburî hizmetlilerin takibi gibi işleri yürütmek,
c) Başkanlığın kadro ve disiplinle ilgili işlerini yürütmek.
B. Sicil İşleri Müdürlüğünün görevleri:
a) Başkanlığın Merkez ve İller Kuruluşunda çalışan personelinsicil ve özlük dosyalarının düzenlenmesi, korunması, personelin durumundameydana gelen değişmelerin dosyasına işlenmesi ile ilgili işleri yürütmek,
b) Personelin terfii, kıdem, intibak, izin, sağlık, rapor,emeklilik gibi özlük hakları ile ilgili işleri yürütmek.
C. Bütçe ve Muhasebe İşleri Müdürlüğünün görevleri:
a) Başkanlığın bütçesini hazırlamak, bütçe kanunlarına göreuygulama ile ilgili işleri yürütmek.
b) Personelin aylık, yolluk gibi malî hakları ile ilgili işleriyapmak.
D. Evrak ve İdare İşleri Müdürlüğünün görevleri:
Bu Müdürlüğün görevleri Başkanlığın genel evrak işlerinidüzenlemek, ilgililere işlerinin durumu hakkında bilgi vermek ve bütün dairehizmetlerini yönetmek ve yürütmek.
Olgunlaştırma Dairesi ile Personel Dairesi her iki daireyiilgilendiren konularda koordineli çalışırlar.
Araştırma ve Planlama Müşavirliği:
Madde 13 - Bir Başmüşavirin Başkanlığında, Organizasyon ve MetotMüşaviri, Planlama Müşaviri ile yeteri kadar Müşavir ve uzmandan kurulur.
A. Başmüşavirin görevleri :
a) Müşavirliğine bağlı müşavirler ile diğer personelinçalışmalarını düzenler ve yönetir.
b) Başkanlıkça verilen diğer işleri görür.
B. Organizasyon ve Metot Müşavirinin görevleri :
a) Başkanlığın çalışmalarında verimi artırmak, sürat, kolaylıkve basitlik sağlamak üzere araştırmalar yapar, tavsiyelerde bulunur,
b) Türkiye çapında Başkanlık teşkilâtının çalışmaları ile ilgilianketler düzenler ve neticeyi Başkanlığa sunar,
c) Başmüşavir tarafından verilen diğer işleri görür.
C. Planlama Müşavirinin görevleri:
a) Başkanlığın, kalkınma planlarında yer alması gereken geleceğedönük hizmetlerini planlar,
b) Planda yer alan Başkanlıkla ilgili bölümlerin uygulanmasıhususunda ilgili birimlere görüş bildirir.
B. İller Kuruluşları İl Kuruluşu
Madde 15 - Diyanet İşleri Başkanlığının İller Kuruluşu; İl veilçe müftülükleri; müftü yardımcıları, vaiz, murakıp, şef, imam - hatip, Kur'anKursu Öğreticisi, Müezzin - Kayyum, memur, kayyum ve diğer görevlilerdenmeydana gelir.
Atamalar :
Madde 21-Diyanet İşleri Başkanlığı kuruluşuna dahil görevlereatanma usul ve şartları aşağıda gösterilmiştir :
a) Diyanet işleri Başkanı Başbakanın teklifi üzerineCumhurbaşkanının imza edeceği Bakanlar Kurulu kararıyle,
b) Din İşleri Yüksek Kurulu üyeleri Diyanet İşleri Başkanınınteklifi, Başbakanın inhası üzerine Bakanlar Kurulu kararıyle atanırlar.
c) Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı, kurul üyelerinin kendiaralarında gizli oy ve salt çoğunlukla seçmeleri ve Başbakanın onayı ile,
d) Diyanet İşleri Başkan yardımcıları, Dinî Hizmetler DairesiBaşkanı, Olgunlaştırma Dairesi Başkanı, Teftiş Kurulu Başkanı, müfettişler,hukuk müşavirleri, Personel Dairesi Başkanı, başmüşavir, donatım müdürü, ilmüftüleri, yurt dışı din hizmetleri müşavirleri Diyanet İşleri Başkanınıninhası üzerine ortak kararname ile,
e) Merkez Kuruluşu Müdürleri, Müşavirler, Mushafları İncelemeKurulu Başkanı ve üyeleri, müfettiş yardımcıları ile diğer memurlar, ilçemüftüleri, vaizler, murakıplar, Kur'an kursu öğreticileri ve yurt dışındakiTürk işçilerinin bulunduğu yerlere atanacak görevliler, Personel DairesiBaşkanının inhası üzerine Diyanet işleri Başkanınca,
f) Kadrolu imam - hatipler, müezzin kayyumlar Personel DairesiBaşkanının inhası üzerine Diyanet İşleri Başkanlığınca (bu görevliler valilikemrine atanırlar, il sınırları içindeki görev yerleri ile müftüsünün teklifi vevalinin onayı ile tespit edilir.)
g) Cenaze imamları ve okuyucular Personel Dairesi Başkanınıninhası üzerine Dinayet işleri Başkanlığınca,
h) Kadrosuz köy imam - hatipleri köy derneğinin teklifi, ilgilimüftünün inhası üzerine valilik ve kaymakamlıkça,
i) İl ve ilçe kuruluşunun diğer hizmetlileri ilgili müftününinhası üzerine valilik ve kaymakamlıkça,
Yukarıdaki bentler dışında kalan memurlar Başkanlıkça atanırlar.
Nitelikler :
Madde 22 - Dinayet İşleri Başkanı ile Kuruluşun bütüngörevlilerinde (itikadı, ibadeti, tavır ve hareketlerinin İslâm törelerineuygunluğu çevresinde bilinir olduğu) ortak niteliğin bulunması, ayrıca;
a) Dinayet İşleri Başkanı ile Başkan yardımcılarının, Din İşleriYüksek Kurulu Başkan ve üyelerinin, Dini Hizmetler Dairesi Başkanının,Olgunlaştırma Dairesi Başkanının ve Başmüşavirin dinî yüksek öğrenim görmüşolması, yüksek öğreniminden sonra Diyanet İşleri Başkanlığı kuruluşunun çeşitlikademelerinde, din eğitimi veren müesseselerin mesleki öğretim üyeliği veöğretmenliğinde, (veya orta dereceli okulların din ve ahlâk dersleriöğretmenliğinde) toplam en az 6 yıl çalışmış olması ve arapça bilmesi (fazlaolarak batı dili bilmek tercih sebebidir.)
b) Teftiş Kurulu Başkan ve üyelerinin Personel DairesiBaşkanının, Merkez Kuruluşu Müdürlerinin, müfettiş yardımcılarının, müftü,müftü yardımcısı ve vaizlerin, yurt dışına atanacak din görevlilerinin dinîyüksek Öğrenim yapmış olmaları,
c) Hukuk müşavirlerinin Hukuk Fakültesini bitirmiş olmaları,
d) Mushafları İnceleme Kurulu Başkan ve üyelerinin dinî yükseköğrenim yapmış ve hafız olmaları,
e) Din İşleri Yüksek Kurulu Raportörlerinin dinî yüksek öğrenimyapmış olmaları ve arapça bilmeleri,
f) Kadrolu imam - hatiplerin imam - hatip okulu II nci devresinibitirmiş olmaları (Bu nitelikte istekli bulunmadığı takdirde imam - hatipokulları I inci devresini bitirenler de atanabilirler.) Müezzin - kayyumların,ilkokul ve Kur'an kursunu bitirmiş olmaları,
g) Kur'an kursu öğretmenliği için ilâhiyat Fakültesi, İslamEnstitüsü ve imam - Hatip Lisesi ikinci devre mezunu olanlar (Bu nitelikteistekli bulunmadığı taktirde imam - Hatip Lisesi birinci devre mezunu olanlar,bunlar da bulunmazsa ilk okul mezunu olanlar atanabilirler. Hafızlık tercihsebebidir.)
h) Cenaze imamlarının imam - hatip okulu II nci devresinibitirmiş olmaları (B nitelikte istekli bulunmadığı takdirde imam - hatip okuluI inci devresini bitirenlerde atanabilirler.) okuyucuların ilkokul mezunu vehafız olmaları, kadrosuz köy imam - hatiplerinin din bilgisine sahip ve enazilkokulu bitirmiş olmaları (Din bilgisinin belgesi olarak Kur'an kurslarındanalınmış belge ibraz edilmediği takdirde dinî bilgisinin derecesi yeterliğiMüftülük Komisyonunda yapılan sınavla tespit edilir.) lazımdır.
Disiplin Kurulları ve Muhakemat Komisyonu :
Madde 23 - Disiplin kurulları; Yüksek Disiplin Kurulu, MerkezDisiplin Kurulu, İl Disiplin Kurulları olmak üzere aşağıda gösterilen üyelerdenteşekkül eder.
A. Yüksek Disiplin Kurulu, Kıdemli Başkan Yardımcısınınbaşkanlığında Din İşleri Yüksek Kurulundan bir üye, Teftiş Kurulu Başkanı,Birinci Hukuk Müşaviri ve Personel Dairesi Başkanlığından kurulur.
B. Merkez Disiplin Kurulu, Başkan yardımcılarından birininbaşkanlığında, ikinci Hukuk Müşaviri, Başmüfettiş, Başmüşavir ve Atama İşleriMüdüründen kurulur.
C) İl Disiplin Kurulu, Vali veya görevlendireceği Valimuavininin Başkanlığında İl Müftüsü, Hukuk İşleri Müdürü ve iki il vaizindenkurulur. (iki vaiz bulunmadığı takdirde, başkanlığın diğer görevlileriarasından müftünün teklifi ve valinin onayı ile boş üyelikler doldurulur.)
D) Dinayet İşleri Başkanlığı teşkilatında çalışan müftü, vaiz,murakıp, Kur'an kursu öğreticisi ve imam - hatip gibi personelin görevlerindendoğan veya görevlerin yapılması sırasında işledikleri suçlardan dolayıyargılanmaları, Memurin Muhakematı hakkında Kanun hükümlerine göre yapılır.
Merkez teşkilatında çalışan memurların görev suçları hakkındaYüksek Disiplin Kurulu, Memurin Muhakemat Komisyonu görevini de yapar.
Disiplin Cezaları:
Madde 24 - Dinayet İşleri Başkanlığı Disiplin Kurullarınca işlemyapılabilecek görevliler hakkında Devlet Memurları Kanununun disiplincezalarına ait hükümlerinden başka, görülen hizmetin özelliğinden doğan diğerdisiplin suç ve cezaları altı ay içerisinde çıkarılacak bir yönetmeliktebelirtilir.
Genel ve özel ceza kanunları hükümleri saklıdır.
Madde 31 - Bu sermayenin işletilmesinden elde edilecek kârlar,sermaye 50 milyon TL. sını buluncaya kadar, döner sermayeye eklenir. Sermaye bumiktarı bulduktan sonra artanı Hazineye yatırılır ve bütçe gelirlerinegeçirilir.
Ancak bu kanun yürürlüğe girmeden önce Dinî Yayınlar DönerSermayesinin limitini aşan kısmının tamamı, bu sermayeye ilâve edilir.
Bağış ve yardımlar ile demirbaş eşya 50 milyon liralık tahdidindışındadır.
Madde 2 - 633 sayılı Kanuna aşağıdaki geçici 8, 9, 10 ve 11 incimaddeler eklenmiştir :
Geçici Madde 8 - Bu Kanun yürürlüğe girdiği tarihte vekil imam-hatip olarak görevli bulunanların :
a) 10 yıl süre ile - disiplin sebepleri dışında bir sebeple -görevlerine son verilemez. Ancak kendi istekleri veya idari zaruretlerleyerleri değiştirilebilir. Bu süre içinde Devlet memurlarına tanınan sosyalhaklardan yararlanırlar.
b) Bu gibiler (Dinayet İşleri Başkanlığınca tespit edilecek süreiçinde müracaat etmeleri halinde) Dinayet İşleri Başkanlığınca, bu Kanununyürürlüğe girmesinden itibaren 6 ay içinde Kur'an-ı Kerim, dini bilgiler vehitabet konularından bir sınava tabi tutulurlar. Bu sınavda başarı gösterenleröğrenim durumlarına uygun imam - hatip kadrolarına asaleten atanırlar.Kazanamayanlar veya bu sınava katılmayanlar için sınav tarihinden itibaren ikiyılda bir olmak üzere dört defa daha sınav açılır.
c) Vekil imam - hatipler bu kanunun yürürlüğe girdiği tarihtenitibaren 6 yıl içinde imam - hatip okulu l inci devre diploması ibraz ettikleritakdirde asaleten imam - hatip kadrolarına atanırlar ve bunların vekil imam -hatiplikte geçen hizmet süreleri öğrenim derecelerine göre kademe ilerlemesi vederece yükselmesi suretiyle değerlendirilir.
Geçici Madde 9 - Vekil imam - hatip olarak atanıp da, bu kanunyürürlüğe girmeden Önce imam - hatip okulu diploması alarak asıl imam -hatipliğe geçirilmiş olanların vekil imam - hatiplikte geçmiş hizmetleri degeçici 8 inci maddenin (c) fıkrası hükümlerine göre değerlendirilir.
Geçici Madde 10 - Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte mülhakvakıflara ait cami ve mescitlerde görev yapan cami görevlileri, Diyanet işleriBaşkanlığı kadrolarına atanırlar. Mülhak vakıflarda geçen hizmetleri öğrenimdurumlarına göre kademe ilerlemesi ve derece yükselmesi suretiyledeğerlendirilir.
Mülhak cami görevlilerinden bu kanun yürürlüğe girmeden ÖnceDiyanet İşleri Başkanlığı kadrolarına geçenlerin mülhak vakıflarda geçen hizmetsüreleri de öğrenim durumlarına göre kademe ilerlemesi ve derece yükselmesiolarak değerlendirilir.
Bu gibilere Vakıflar Genel Müdürlüğünce veya mütevellilerinceödenmesi gereken ücretler Hazineye irat kaydedilir.
Geçici Madde 11 - Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihtebelediyeler emrinde ve kadrolarında bulunan cenaze imamları ve okuyucularDiyanet İşleri Başkanlığı kadrolarına geçirilirler. Cenaze imamları veokuyucuların görev ve çalışma usulleri ile belediyelerle ilişkiler konusu bukanunun yürürlüğü tarihinden itibaren 6 ay içinde çıkarılacak bir yönetmelikledüzenlenir.
Madde 3 - Bu Kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer.
Madde 4 - Bu Kanunu Bakanlar Kurulu yürütür."
3 - Dayanılan Anayasa Kuralları:
"Madde 2 - Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına veBaşlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, millî demokratik, lâik ve sosyalbir hukuk devletidir."
"Madde 4 - Fıkra 3 - Egemenliğin kullanılması, hiçbirsuretle belli bir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veyaorgan, kaynağını Anayasa'dan almıyan bir devlet yetkisi kullanamaz."
"Madde 8 - Kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz.
Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idaremakamları ve kişileri bağlıyan temel hukuk kurallarıdır. "
"Madde 19 Fıkra 3) Kimse, ibadete, dinî âyin ve törenlerekatılmaya, dinî inanç ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz. Kimse, dini inançve kanaatlerinden dolayı kınanamaz."
"Madde 64 - Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak,Devletin bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek, parabasılmasına, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölümcezalarının yerine getirilmesine karar vermek, Türkiye Büyük Millet Meclisininyetkilerindendir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi kanunla belli konularda, BakanlarKuruluna kanun hükmünde kararnameler çıkarmak yetkisi verebilir. Yetki verenkanunda, çıkarılacak kararnamelerin amacı, kapsamı ve ilkeleriyle bu yetkiyikullanma süresinin ve yürürlükten kaldırılacak kanun hükümlerinin açıkça gösterilmesive kanun hükmünde kararnamede de yetkinin hangi kanunla verilmiş olduğununbelirtilmesi lâzımdır.
Bu kararnameler, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğegirerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih degösterilebilir. Kararnameler, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün Türkiye BüyükMillet Meclisine sunulur.
Yetki kanunları ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulankararnameler, Anayasa'nın ve yasama meclisleri içtüzüklerinin kanunlarıngörüşülmesi için koyduğu kurallara göre, ancak, komisyonlarda ve genelkurullarda diğer kanun tasarı ve tekliflerinden önce ve ivedilikle görüşülüpkarara bağlanır.
Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayankararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilenkararnameler bu kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlüktenkalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, budeğişikliklerin Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
Anayasanın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yeralan temel hak ve hürriyetler ile dördüncü bölümünde yer alan siyasi haklar veödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez. Anayasa Mahkemesi, bukararnamelerin Anayasa'ya uygunluğunu da denetler."
"Madde 92 - Kanun tasarı ve teklifleri önce MilletMeclisinde görüşülür,
Millet Meclisinde kabul, değiştirilerek kabul veya reddedilentasarı ve teklifler Cumhuriyet Senatosuna gönderilir.
Millet Meclisinde kabul edilen metin, Cumhuriyet Senatosuncadeğişiklik yapılmadan kabul edilirse bu metin kanunlaşır.
Cumhuriyet Senatosu, kendisine gelen metni değiştirerek kabulederse, Millet Meclisinin bu değişikliği benimsemesi halinde metin kanunlaşır.
Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metnibenimsemezse, her iki Meclisin ilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdakiüyelerden bir karma komisyon kurulur. Bu komisyonun hazırladığı metin MilletMeclisine sunulur. Millet Meclisi, karma komisyonca veya Cumhuriyet Senatosuncaveya daha önce kendisince hazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabuletmek zorundadır. Cumhuriyet Senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ilekabul edilmiş olan madde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metninibenimsemesi için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu haldeaçık oya başvurulur.
Millet Meclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosuncada reddedilirse düşer.
Millet Meclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, CumhuriyetSenatosunca olduğu gibi veya değiştirilerek kabul edilirse, Millet Meclisi,Cumhuriyet Senatosunun kabul ettiği metni yeniden görüşür. CumhuriyetSenatosunun metni Millet Meclisince benimsenirse, kanunlaşır; reddedilirse,tasarı veya teklif düşer; Cumhuriyet Senatosundan gelen metin Millet Meclisincedeğiştirilerek kabul edilirse, 5 inci fıkra hükümleri uygulanır.
Cumhuriyet Senatosunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile tümüreddedilen bir metnin Millet Meclisi tarafından kabulü için, üye tamsayısınınsalt çoğunluğunun oyu lâzımdır. Bu halde açık oya başvurulur.
Cumhuriyet Senatosunca üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu iletümü reddedilen bir metnin kanunlaşabilmesi, Millet Meclisi tarafından üyetamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul edilmesine bağlıdır. Bu halde açıkoya başvurulur.
Cumhuriyet Senatosu, kendisine gönderilen bir metni, MilletMeclisi komisyonlarında ve genel kurulundaki görüşme süresini aşmıyan bir süreiçinde karara bağlar; bu süre üç ayı geçemez ve ivedilik hallerinde onbeşgünden, ivedi olmıyan hallerde bir aydan kısa olamaz. Bu süreler içinde kararabağlanmıyan metinler, Cumhuriyet Senatosunca, Millet Meclisinden gelen şekliylekabul edilmiş sayılır. Bu fıkrada belirtilen süreler Meclislerin tatilidevamınca işlemez.
Yasama Meclislerinin ve mahallî idarelerin seçimleri ve siyasîpartilerle ilgili tasarı ve tekliflerin kabul veya reddinde yukardaki fıkralarhükümleri uygulanır. Ancak, karma komisyon kurulmasını gerektiren hallerde,karma komisyonun raporu, Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısındagörüşülür ve karara bağlanır; Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşiktoplantısında Millet Meclisinin ilk metninin kabulü için üye tamsayısının saltçoğunluğunun oyu lâzımdır. 8 inci ve 9 uncu fıkralar hükümleri saklıdır."
"Madde 93 - Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisincekabul edilen kanunları on gün içinde yayınlar; uygun bulmadığı kanunu, bir dahagörüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte, aynı süre içindeTürkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Bütçe kanunları ve Anayasa bu hükmündışındadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu yine kabulederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayınlanır."
"Madde 154 - Genel idare içinde yer alan Diyanet İşleriBaşkanlığı özel kanunda gösterilen görevleri yerine getirir."
III- İLK İNCELEME:
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca ŞevketMüftügil, Lûtfi Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Osman Tokcan, Rüştü Aral, Ahmet SalihÇebi, Muammer Yazar, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Nahit Saçlıoğlu, HüseyinKaramüstantikoğlu, Kenan Terzioğlu, Necdet Darıcıoğlu, İhsan N. Tanyıldız,Bülent Olcay ve Yılmaz Aliefendioğlu'nun katılmalarıyla 14/6/1979 günündeyapılan ilk inceleme toplantısında, iptali istenen 18/4/1979 günlü TürkiyeBüyük Millet Meclisi kararının dava konusu edilip edilemeyeceği, dava konusuedilmesine olanak varsa, incelemenin, 26/4/1976 günlü, 1982 sayılı Yasadan ayrıve bağımsız olarak yapılması gerekip gerekmediği yönleri üzerinde durulmuştur.
Konunun açıklığa kavuşturulabilmesi için olayın oluş biçiminikısaca gözden geçirmekte yarar görülmüştür.
26/4/1976 günlü, 1982 sayılı Yasanın kabulünden sonra sözüedilen Yasa, Cumhurbaşkanınca Anayasa'nın 93. maddesi gereğince aşağıdaki yazıile bir daha görüşülmek üzere Millet Meclisi Başkanlığına geri çevrilmiştir.
"Millet Meclisi Başkanlığına
İlgi : 30 Nisan 1976 tarih ve Kanunlar Müdürlüğü 1011-8953sayılı yazınız:
1 - 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve GörevleriHakkındaki Kanunun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine ve Bu Kanuna Beş GeçiciMadde Eklenmesine Dair 29 Nisan 1975 tarih ve 1893 sayılı Kanun, 16 Mayıs 1975tarih ve 4-394 sayılı yazımızla belirtilen gerekçe ile uygun bulunmayarak, T.C. Anayasasının 93 üncü maddesi gereğince bir daha görüşülmek üzere gerigönderilmiş idi.
2 - Sözü geçen kanunun Türkiye Büyük Millet Meclisinde yenidengörüşülmesi sonunda 26 Nisan 1976 tarihinde kabul edilip ilgi yazı ileyayınlanması için gönderilen ve 1982 numarayı alan Kanunun incelenmesinde; gerigönderme gerekçesinin (a) ve (b) fıkralarında belirtilen hususlar uygunbulunarak, Diyanet İşleri Başkanının dahi, başka bir biçimde oluşturulan AdayTespit Kurulunca seçilmesine dair 20 inci madde metinden çıkarılmasına mukabil,gerekçenin (c) fıkrasında, niteliklerden bahseden 22 nci maddeye ilişkin hususaynen muhafaza edildiği ve fakat, geri gönderilen 1893 sayılı Kanunun 5 incimaddesi ve 31 inci maddesinin 2 nci fıkrası değiştirildiği gibi 7 ve 21 incimaddelerin (a) fıkralarında da bazı düzeltmeler yapıldığı görülmüştür.
3 - Bu durumda Türkiye Büyük Millet Meclisinin, geri gönderilen1893 sayılı Kanunu değil, değişik bir metni ihtiva eden 1982 sayılı Kanunukabul etmiş olması muvacehesinde, T.C. Anayasasının 93 üncü maddesine göreyayınlama zorunluğu ortadan kalktığı ve 1982 sayılı Kanunun arz edilen niteliğiitibariyle yeni bir kanun olduğu mütalâa edilerek yapılan incelemede:
a) Diyanet İşleri Başkanlığının en yüksek karar ve danışmaorganı olan (Din İşleri Yüksek Okulu) üyelerinin görev süreleri (6) yıl olaraksaptanmış iken 1982 sayılı Kanunun 5 inci maddesiyle bu süre (3) yılaindirilmiştir. Kanunda (En Yüksek Karar ve Danışma Organı) olarak nitelenen birkurulun tüm üyelerinin üç yılda bir yenilenmesi, bu nitelikte bir kuruldavarlığı zorunlu olan fikir ve içtihat istikrarını zedeleyeceği gibi ayrıca,kanunun 20 nci maddesi (e) fıkrası 2 nci bendine göre, (Aday Tespit Kurulu) nun(6) yılda bir seçilmesi hükmü ile de çelişki teşkil edecektir. Bu itibarla, 5inci maddenin 1893 sayılı Kanunda saptandığı şekilde düzenlenmesi daha uygunmütalâa edilmektedir.
b) 633 sayılı Kanunun 31 inci maddesi l inci fıkrasında bahiskonusu edilen (Dinî Yayınlar Döner Sermayesi), aynı maddenin 2 inci fıkrasıyle(3) milyon lira olarak sınırlandırılmış ve sermaye bu miktarı bulduktan sonraartanı Hazineye yatırılacağı belirtilmiş iken, bu miktar 1893 sayılı Kanunla(20) milyon lira olarak saptanmış, 1982 sayılı Kanunla ise (50) milyon lirayaçıkarılmıştır. Ayrıca yeniden eklenen bir fıkra ile bu kanun - 1982 sayılıKanun - yürürlüğe girmeden önce dinî yayınlar döner sermayesinin limitini aşankısmının tamamı, bu sermayeye ilâve edileceği hükmü konmuştur.
Dinayet İşleri Başkanlığı, Anayasamızın 154 üncü maddesigereğince, genel idare içinde yer almakla beraber görevlerinin,Cumhuriyetimizin niteliklerini tespit eden 20 inci maddesindeki (Lâiklik)ilkesine göre düzenlenmesinde Anayasal bir zorunluluk olduğu aşikârdır. Bugörev, 633 sayılı Kuruluş ve Görev Kanununun 1 inci maddesinde "İslamdinînin inançları, ibadet ve ahlâk esasları ile ilgili işleri yürütmek, dinkonusunda toplumu aydınlatmak ve ibadet yerlerini yönetmek" olarakbelirlenmiştir. Her halde, bu görevler arasında sayılan (Din konusunda toplumuaydınlatmak )amacı ile tesis edilmiş olan döner sermayeye, on yıl Önce (3)milyon lira olarak saptanmış ve bir yıl önce kabul edilmiş olan 1893 sayılıKanunla da (20) milyon liraya çıkarılmış iken sermayenin bu kez (30) milyonlira daha artırılması ve bu miktara sermaye limitini aşan kısmının tamamınınilâve edileceği hükmünün getirilmesi, görevin amacını çok aşan bir durum olarakgörülmektedir. Kaldı ki, Devletin resmi yayınlarını sağlayan BaşbakanlıkBasımevi İşletmesinin döner sermayesi, 10 Nisan 1969 tarih ve 852 sayılı Kanunagöre sadece (20) milyar liradan ibarettir.
c) Esasa ilişkin olan bu hususların yanında; 1893 sayılı Kanun,Millet Meclisinde yeniden görüşülmesi tamamlandıktan sonra 26 Ocak 1976 tarihve 1011 sayılı yazı ile Cumhuriyet Senatosu Başkanlığına gönderilmiş ve 14Nisan 1976 tarihinde Millî Eğitim, Gençlik ve Spor ve Kültür Komisyonundakonuşularak, Millet Meclisinin kabul ettiği metnin 5, 20, 21 ve 22 ncimaddeleri ile geçici 8 ve 10 ncu maddeleri değiştirilerek kabul olunduğu -Cumhuriyet Senatosu S. Sayısı 592 - ve Kanun 21 Nisan 1976 tarihinde gündemealındığı halde Hükümet temsilcisinin Genel Kurulda hazır bulunmamasıdolayısıyle görüşülemediği anlaşılmıştır. 22 Nisan öğleden sonra ve 23 Nisanınbayram, 24 ve 25 Nisan tarihlerinin ise tatil günlerine rastlaması ve görüşmesüresi 26 Nisan 1976 tarihinde sona ermesi itibariyle kanun, CumhuriyetSenatosu Genel Kurulunda görüşülemeden kanunlaşmış ve dolayısiyle Komisyonunöngördüğü değişiklikler üzerinde sayın Senatonun karar ve iradesibelirlenmemiştir.
4 - Bu nedenlerle uygun bulunmayan 1982 sayılı Kanun T. C.Anayasasının 93 üncü maddesi gereğince bir daha görüşülmek üzere gerigönderilmiştir.
Gereğini arz ederim.
Fahri S. Korutürk
Cumhurbaşkanı
Millet Meclisi Başkanlığı bütün işlemleri, 26 Haziran 1973günlü, 1779 sayılı "Bazı Orman Suçlarının Affına ve Bunlardan Mütevellitİdare Şahsi Haklarının Düşürülmesine Dair Kanun" üzerinde yürütmüş veTürkiye Büyük Millet Meclisi 18 Nisan 1979 günlü kararı almış olduğundan26/4/1976 günlü, 1982 sayılı Yasa hakkında 20/4/1979 gününe kadar hiçbir işlemyapılmamıştır. Millet Meclisi Başkanı, Millet Meclisi Genel SekreterliğiKanunlar Müdürlüğü ifadeli, 24/4/1979 günlü, 1011-19988 sayılı Yazı ile, sözüedilen Yasayı yayımlanmak üzere Cumhurbaşkanına göndermiştir. Bu yazı şöyledir:
" Cumhurbaşkanlığına
İlgi : a) 6/5/1975 tarih ve 1011-8953 sayılı yazınız,
b) 16/5/1975 tarih ve 4 - 394 sayılı yazınız,
c) 30/4/1976 tarih ve 1011 - 8953 sayılı yazınız,
d) 7/5/1976 tarih ve 4-383 sayılı yazınız,
Yüce Makamınızca 7 Mayıs 1976 tarihinde, bir daha görüşülmeküzere Türkiye Büyük Millet Meclisine ikinci kez geri gönderilen; 26 Nisan 1976tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen, 633 sayılı Dinayetİşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanunun Bazı MaddelerininDeğiştirilmesine ve Bu Kanuna 4 Geçici Madde Eklenmesine Dair 1982 NumaralıKanun; Bazı Orman Suçlarının Affına ve Bunlardan Mütevellit İdare ŞahsiHaklarının Düşürülmesine Dair 26 Haziran 1973 tarihli, 1779 Numaralı Kanunnedeniyle Türkiye Büyük Millet Meclisinin 18/4/1979 tarihinde aldığı, SayınCumhurbaşkanının, Anayasa'nın 93 ncü maddesine göre kanunları bir dahagörüşülmek üzere bir defadan fazla Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderemiyeceğineilişkin karar gereğince yayınlanması için ilişikte sunulmuştur.
Saygılarımla arz ederim.
Cahit Karataş
Millet Meclisi Başkanı
Dava dilekçesinde, 26/4/1976 günlü, 1982 sayılı "633 sayılıDinayet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanunun BazıMaddelerin Değiştirilmesine ve Bu Kanuna 4 Geçici Madde Eklenmesine DairKanun" un iptali ile bunun yanında bu istekten bağımsız olarak ayrıcaTürkiye Büyük Millet Meclisinin 18 Nisan 1979 günlü kararının da iptaliistenmiştir. 18/4/1979 günlü Yasama Organı karariyle 1982 sayılı Yasayı,birbiriyle ilişkisi olmayan metinler saymaya olanak yoktur. Gerçi her iki metinbirbirinden tümüyle bağımsızdır; ancak 18/4/1979 günlü kararın Cumhurbaşkanını,dava konusu olan yasayı yayımlamakla ve onu yürütme alanına koymakla zorunlututtuğu da bir gerçektir. Sözü edilen kararın içeriği ve anlamı yönündenbaşlıbaşına yada ilgili yasa ile birlikte dava konusu edilebileceğindeduraksamaya yer yoktur. Nitekim görüşmelerde bu iki tasarrufa karşı aynı davadilekçesiyle dava açılamıyacağı yolunda bir düşünce öne sürülmüş değildir.18/4/1979 günlü Türkiye Büyük Millet Meclisi kararı ile, söz konusu edilen yasaarasındaki bu sıkı ilişki, bu metinlerin bir dilekçe ile dava edilmesine olanakverir. Hemen belirtmek gerekir ki, bu durum, yani metinler arasındaki bu sıkıilişki, 18/4/1979 günlü kararın ya da yasanın yalnız başına dava konusuedilemiyeceği anlamına da gelmez. Anayasanın değişik 147. maddesiyle AnayasaMahkemesine yasaların ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüklerinin Anayasaya,Anayasa değişikliklerinin Anayasada belli edilen şekil şartlarına uygunluğunudenetleme yetkisi verilmiş olduğuna, Anayasanın kimi maddelerinde deMeclislerin 147. maddenin genel anlamı dışında kalan işlemlerinden hangilerinin(örneğin Madde 81 de olduğu gibi) Anayasa Mahkemesince denetleneceği,"Kanun" olmadıkları halde, Anayasaca kanun niteliğinde sayılan belgelerdenhangisinin denetime bağlı olacağı, hangisinin olmayacağı (örneğin madde 65 sonfıkra) gösterilmiş bulunmasına ve oluşum biçimi açıklanan 18/4/1979 günlüTürkiye Büyük Millet Meclisi kararının, denetime bağlı tutulan yasama belgeleriarasında gösterilmediğine göre, davaya konu edilen bu kararın AnayasaMahkemesince denetlenebilirliği üzerinde durulmuştur.
Anayasaca Yasama Meclislerine verilen görevler belli olduğunagöre, Anayasa koyucunun Anayasa Mahkemesinin denetimine ilişkin kurallarısaptarken, Anayasada gösterilen yasama işlemlerini de gözönünde bulundurduğundakuşku yoktur. Bu nedenle Yasama Meclislerince Anayasada belirtilen adlara(Anayasa değişikliği, kanun, kanun hükmünde kararname, içtüzük gibi) veyöntemlere uyularak yapılan işlemlerin Anayasa Mahkemesinin denetimine bağlıolup olmadığının saptanmasında Anayasanın açık kurallarına başvurulmasınıolağan görmek gerekir. Ancak, Yasama Meclislerince Anayasada öngörülenlerdışındaki adlar altında ve başka yöntemler uygulanarak oluşturulan işlemlerin AnayasaMahkemesinin denetimine bağlı olup olmadığının saptanmasında aynı yolabaşvurulmasına olanak bulunmadığı da açık bir gerçektir. Böyle olunca bunitelikteki bir işlemin Anayasa Mahkemesinin görev alanına girip girmediğibelirlenirken, meydana getirilen metin veya belgenin oluşturulmasında uygulananyöntem kadar içeriğinin niteliği üzerinde de durulması, değer ve etkisininortaya konulması ve bu metin veya belge, Anayasaca denetime bağlı tutulanişlemlerle eşdeğerde ve nitelikte ise, denetime bağlı olduğunun kabul edilmesizorunludur.
Nitekim Anayasa Mahkemesi konuya bu açıdan bakmış vekararlarında sorunu bu anlayışla çözüme bağlamıştır. (örneğin 27/2/1968 günlü1967/6 - 1969/9 sayılı Anayasa Mahkemesi Kararı, Resmî Gazete, gün : 19/6/1968,sayı : 12927; 22/2/1977 günlü, 1977/6-14 sayılı Anayasa Mahkemesi Kararı, ResmîGazete gün : 28/3/1977, sayı: 15892)
Konunun bu açıdan incelenmesi ve değerlendirilmesi, sözü edilenyasama meclisi kararının, Anayasa Mahkemesinin denetimine bağlı bir yasamabelgesi olduğunu ortaya koymuş bulunmaktadır.
Özetlemek gerekirse, 26/4/1976 günlü, 1982 sayılı Yasanınyanında ayrıca iptali istenmiş bulunan 18 Nisan 1979 günlü Yasama MeclisiKararını, iptali istenen yasadan ayrı ve bağımsız olarak incelemek ve böyleceanayasal denetimden geçirmek, Anayasa Mahkemesinin görev alanı içindebulunmaktadır.
Bu görüşe, Lütfi Ömerbaş, Kenan Terzioğlu ve YılmazAliefendioğlu "kararın incelenmesinin Anayasa Mahkemesinin görevi içindeolmadığı" nı, Ahmet Salih Çebi ve Nihat O. Akçakayalıoğlu da "davakonusu Yasama Meclisi kararının iptali istenen yasa ile birlikte incelenmesigerektiği" ni öne sürerek katılmamışlardır.
Böylece yapılan ilk inceleme sonunda :
1 - 26/4/1976 günlü, 1982 sayılı "633 sayılı Dinayet işleriBaşkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanunun Bazı MaddelerininDeğiştirilmesine ve bu Kanuna 4 Geçici Madde Eklenmesine Dair Kanun" unyanında ayrıca iptali istenen 18 Nisan 1979 günlü Yasama Meclisi Kararının sözügeçen yasadan ayrı ve bağımsız olarak incelenmesinin Anayasa Mahkemesiningörevi içinde bulunduğuna, Lûtfi Ömerbaş, Kenan Terzioğlu ve YılmazAliefendioğlu'nun "kararın incelenmesinin Anayasa Mahkemesinin göreviiçinde olmadığı", Ahmet Salih Çebi ve Nihat O. Akçakayalıoğlu'nun ise"dava konusu Yasama Meclisi kararının iptali istenen yasa ile birlikteincelenmesi gerektiği" biçimindeki karşıoylarıyla ve oyçokluğuyla,
2 - Dosyanın eksiği bulunmadığından işin özünün incelenmesineoybirliğiyle karar verilmiştir.
IV - ESASIN İNCELENMESİ:
İşin esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi, iptali istenen yasahükümleri ve Türkiye Büyük Millet Meclisi kararı, konu ile ilgili metinler veAnayasa Kuralları ve bunların gerekçeleri okunduktan sonra gereği görüşülüpdüşünüldü:
A - Dava dilekçesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 18/4/1979günlü kararının ve ayrıca 26/4/1976 günlü, 1982 sayılı Yasanın tümünün iptalinekarar verilmesi istenmektedir.
26/6/1973 günlü, 1779 sayılı Yasa ile birlikte iptali davaedilmiş olan Türkiye Büyük Millet Meclisinin 18/4/1979 günlü kararı, AnayasaMahkemesince, başka bir dava nedeniyle Anayasaya uygunluk denetimindengeçirilmiş ve 18/12/1979 günlü, 1979/22-45 sayılı kararla iptaline kararverilmiş olduğundan, aynı konu üzerinde durulmasına ve yeniden kararverilmesine yer kalmamıştır.
B - 26/4/1976 günlü, 1982 sayılı Yasanın Anayasaya aykırılığısorunu :
Anayasa Mahkemesinin 18/12/1979 günlü, 1979/22-45 sayılıkarariyle, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 18 Nisan 1979 günlü kararının iptaledilmiş olması, Anayasanın 93. maddesinin buyruğu ve içtüzük hükümlerigereğince üzerinde görüşme açılmayan ve böylece kabulü yasama meclislerininoyuna sunulmamış olan dava konusu 26/4/1976 günlü, 1982 sayılı "633 sayılıDiyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanunun BazıMaddelerinin Değiştirilmesi ve bu Kanuna 4 Geçici Madde Eklenmesine DairKanun" u biçim yönünden Anayasaya aykırı duruma getirir. Sözü edilenyasanın bu nedenle iptaline karar verilmelidir.
C - İptal hükmü üzerinde yasal bir boşluğun oluşacağı ve bunun kamudüzenini bozucu bir etki ve durum ortaya çıkaracağı görüldüğünden, iptalhükmünün, Anayasanın değişik 152. ve 44 sayılı Yasanın 50. maddeleri hükümleriuyarınca, kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonrayürürlüğe girmesi gerekli bulunmuştur.
Ahmet Salih Çebi bu görüşe katılmamıştır.
V - SONUÇ:
1 - Dava konusu edilen Türkiye Büyük Millet Meclisinin 18/4/1979günlü kararının, Anayasa Mahkemesinin 18/12/1979 günlü, Esas : 1979/22, Karar:1979/45 sayılı karariyle iptaline karar verilmiş bulunması karşısında, aynıkonuda yeniden karar verilmesine yer olmadığına oybirliğiyle,
2 - Yukarıda sözü edilen Türkiye Büyük Millet Meclisinin18/4/1979 günlü kararının, Anayasa Mahkemesince 18/12/1979 günlü, Esas :1979/22, Karar : 1979/45 sayılı karariyle iptal edilmiş olması karşısında,26/4/1976 günlü, 1982 sayılı ve Resmî Gazetenin 30/4/1979 günlü, 16624 mükerrersayısında yayımlanan "633 sayılı Dinayet İşleri Başkanlığı Kuruluş veGörevleri Hakkındaki Kanunun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi ve Bu Kanuna 4Geçici Madde Eklenmesine Dair Kanun" un biçim yönünden Anayasaya aykırıolduğuna ve iptaline oybirliğiyle,
3 - İptal kararı ile yasa boşluğu oluşacağından, Anayasanındeğişik 152. ve 44 sayılı Yasanın 50. maddeleri hükümleri uyarınca, iptal hükmünün,kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğegirmesine, Ahmet Salih Çebi'nin karşıoyuyla ve oyçokluğuyla.
18/12/1979 gününde karar verildi.
Başkan
Şevket Müftügil
Başkanvekili
Ahmet H. Boyacıoğlu
Üye
Ahmet Erdoğdu
Üye
Osman Tokcan
Üye
Rüştü Aral
Üye
Ahmet Salih Cebi
Üye
Muammer Yazar
Üye
Adil Esmer
Üye
Nihat O. Akçakayalıoğlu
Üye
Nahit Saçlıoğlu
Üye
Hüseyin Karamüstantikoğlu
Üye
Necdet Darıcıoğlu
Üye
İhsan N. Tanyıldız
Üye
Bülent Olçay
Üye
Yılmaz Aliefendioğlu
KAŞIOY YAZISI
Cumhurbaşkanının, Anayasanın 93. maddesine dayanarak evvelcegeri gönderdiği yasa metnini, yeniden görüşülmek üzere ikinci kez Türkiye BüyükMillet Meclisine döndürüp döndüremiyeceği konusunda oluşturulan 18/4/1979 günlükararın, oluşumuna neden olan kanundan ayrı tutularak anayasal denetimealınamayacağı yolundaki görüşümüzün dayanakları şunlardır :
Alınan karar, belli bir kanunun en uygun hükümlerleoluşturulmasına yardım için, aynı yolu Cumhurbaşkanının bir kez daha kullanmaisteklerine, Türkiye Büyük Millet Meclisinin karşı çıkışıdır. Kararın, busonuçtan ayrı olarak ve yâni, uygulama yeri ve uygulama etkisi dışında, elealınması olanaksızdır. Çünkü :
l - Anayasa Mahkemesinin, Anayasa denetimine alabileceğibelgeler asıl olarak T. C. Anayasasının 147. maddesinde belirlendiği üzere,"Anayasa değişiklikleri" ile "Kanunlar" ve "TürkiyeBüyük Millet Meclisi İçtüzükleri" dir. Bunlardan başka 64. ve 81.maddelerdeki belgeler de denetime bağlanmıştır. Adı ne olursa olsun, içeriği veetkisi ile bu nitelikleri gösteren belgelerin dahi "denetim" içinegirdikleri kuşkusuzdur.
İnceleme konusu karar ise, çoğunluğumuzun ileri sürdüğü gibi,bir yasa veya içtüzük düzenlemesi değildir.
İçtüzük kurallarını, yalnızca kendi çalışmalarını düzenleme içinkoyabilecek olan meclislerin Cumhurbaşkanının uğraşlarını da düzenlemeyihedefleyen bir kural getirdikleri kabullenilemez.
Cumhurbaşkanının, Anayasanın 93. maddesiyle tanınan yetkisininözel bir yasa konusu olabileceğine değinen bir anayasa kuralı olmadığına ve biryasa ile Anayasanın karşısına çıkılamıyacağına göre ele alınan belgenin bir"kanun" yerini aldığının kabulü de olanaksızdır.
Meclisler, gelecekte de, aynı kanıyı korudukları takdirde, yenibir karar almak zorundadırlar. Kanaatlerini değiştirdiklerinde ise, bir kararoluşturmaya gerek duymaksızın, ikinci kez geri gönderilen metniinceleyeceklerdir.
Bütün bu kesin görünümler karşısında inceleme konusu kararın,Anayasanın belli bir hükmünü anlayış biçimi olduğu ve bir yasayı oluştururken,öteki anayasal yöntemler arasında, oluşan yasayı etkilediği ölçüde ve yasanındenetimi sırasında ele alınabileceği açıktır.
2 - Anayasanın 93. maddesi son cümlesi "... Türkiye BüyükMillet Meclisi, geri gönderilen kanunu kabul ederse..." diyerek geriçevrilen metnin, yeniden görüşmeye ve değişik hükümlerle kabule açık olduğunubelirtmekte, eski metnin geri çevrilmesiyle "kanun olabilme"niteliklerinin eksik kalacağını vurgulamaktadır. Gerçekten, bu metin tamnitelikli bir kanun olsaydı onun "geri gönderilmesi"nden değil,"değiştirilmesi" teklif ve tasarısından söz edilirdi.
Onaylanıp Resmî Gazete ile yayınlanmasına Cumhurbaşkanıncabuyruk verilmeyen bir metnin, bağlayıcı niteliklere sahip ve uyulup uygulanmasıherkes için zorunlu bir "kanun" ile eş değerde tutulmasına Anayasaizin ve olanak vermiş değildir.
3 - Cumhurbaşkanı ile ilgili temel hükümlerin T. C. AnayasanınYürütme kurallarını kapsayan bölümünde yer alması ve yetkilerini belirleyen 96.ve 97. maddelerin içeriği, kendilerinin, Yasama işlevlerine yardımcı olmalarınıyasaklayan kurallar değildir. Bu arada, 93. maddede yeralan "Milletinkayıtsız şartsız egemenliğini ve Anayasayı savunmak ... ve insan haklarınadayanan demokrasi ve hukuk devleti ilkelerinden ayrılmamak..."yükümlülükleri, Cumhurbaşkanının 93. maddede yer alan "geri gönderme"yetkisini perçinleyen ve bir metnin Anayasaya ve insan haklarına dayanandemokrasi ve hukuk devleti ilkelerine ters kurallarla yasalaşmasını önlemedeYüce meclislere yardımcı olmalarını sağlayan yetkilerdir.
Bir metin, tam anlamıyla yasalaştıktan sonra Cumhurbaşkanıancak, Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Bu son yetkiden ayrık ve incelemekonusu "geri gönderme" işlemi ise, metnin, yasalaşma evresinde kalanbir yetki konusudur. Cumhurbaşkanının bu yetkisini, anayasa koyucunun, 96. ve97. maddelerde sıraladıklarından ayırarak Kanunların yapılması bölümünealmasının nedeni bu olmak gerekir.
Açıklanan tüm bu nedenlerle, ancak uygulandığı kanununoluşmasına etkisi yönünden ele alınıp incelenebilecek olan Türkiye Büyük MilletMeclisi kararının tek başına denetime alınmasına karşıyız.
Üye
Ahmet Salih Çebi
Üye
Nihat O. Akçakayalıoğlu
AYRIŞIK OY
Anayasa Mahkemesi, Yasaların ve Türkiye Büyük Millet Meclisiiçtüzüklerinin Anayasa'ya, Anayasa değişiklerinin de Anayasada gösterilen biçimkoşullarına uygunluğunu denetler (Mad. 147). Anayasa'nın 150. maddesinde, iptaldavası açma hakkının, yasanın veya içtüzüğün Resmî Gazete'de yayımlanmasındanbaşlıyarak 90 gün sonra düşeceği belirtilmiş, 93. maddesinde ise"Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları ongün içinde yayınlar; uygun bulmadığı kanunu, bir daha görüşülmek üzere, buhususta gösterdiği gerekçe ile birlikte, aynı süre içinde Türkiye Büyük MilletMeclisine geri gönderir." hükmü yer almıştır.
Cumhurbaşkanının, Anayasa'nın 93. maddesinin verdiği yetkiyedayanarak, T. B. M. M.'ne geri gönderdiği yasayı, yeniden görüşülmesiniistediği hususlar ve maddeler dışında değişiklik yapılsa dahi, bir kez dahayeniden görüşülmek üzere (bir defadan fazla) geri gönderemiyeceğine ilişkindava konusu TBMM kararı, bir yasa niteliğinde değildir. Bir düzenlemegetirmediği, bir tasarı veya Önerinin yasama meclislerinden geçmesi sonucu daoluşmadığı gibi, Cumhurbaşkanınca yayımlanmış da değildir.
Öteyandan kanun değer ve etkisinde kural koyan bir İçtüzük hükmüniteliğinde de değildir. Anayasanın 85. maddesine göre İçtüzükler, TürkiyeBüyük Millet Meclisi ve Meclislerin çalışmalarının yürütülmesini sağlıyanhükümlerdir ve değiştirilmedikçe yaşamlarını devam ettirirler, süreklidirler.Dava konusu karar ise, meclislerin çalışmalarının yürütülmesine ilişkinolmayıp, Türkiye Büyük Millet Meclisinin, Cumhurbaşkanının bir daha görüşülmeküzere ikinci kez gönderdiği yasa karşısında tavrını ve Anayasanın 93.maddesinin ne yönde anlaşılması gerektiğine ilişkin görüşünü belirliyen birkarardır. Süreklilik ve bağlayıcılık niteliği bulunmamaktadır. Bu kararınAnayasaya uygun bulunup bulunmadığı, 1982 sayılı Yasanın Anayasaya uygunlukdenetimi sırasında incelenebilir, uygun bulunmaması halinde 1982 sayılı YasanınAnayasaya uygun olmaması sonucu doğar ve iptali gerekir. T. B. M. M.'nîn bukararı, 1982 sayılı Yasadan ayrı olarak iptal davasına konu olamaz. 1982 sayılıYasanın Anayasa'ya uygunluk denetimi açısından incelenmesi sırasında, TBMM'ncekabul edilmek suretiyle yasalaşan metin, Cumhurbaşkanınca bir kez dahagörüşülmek üzere geri çevrilmesi sonucunda TBMM'nce alman kararın yasalaşmadansonraki evreye ilişkin olduğu bu evrede yapılan aksaklıkların, YasanınAnayasaya uygunluk denetimi sırasında dikkate alınamayacağı ileri sürülebilir.Nitekim, Anayasanın bîr çok maddesinde TBMM'nce kabul edilen metin için"kanun" deyimi kullanılmaktadır. Ancak Anayasa'da, TBMM'nce kabuledilip Cumhurbaşkanınca yayımlanan metinler için de, "kanun" deyimikullanılmıştır. TBMM'nce kabul edilip henüz Cumhurbaşkanınca yayımlanmamışmetin, hukuk aleminde henüz kesin ve yürütülmesi gerekli nitelik almamış biryasadır ve bu haliyle Anayasa Mahkemesi'nde dava konusu edilemez. Nitekim davaaçma süresini düzenleyen Anayasa'nın 150. maddesi, iptal davası açma hakkının,yasanın veya içtüzüğün Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlıyarak 90 gün sonradüşeceğini hükme bağlamıştır. Anayasaya göre TBMM'nce kabul edilip,Cumhurbaşkanınca yayımlanan metin de yasadır. Ancak bu yasanın ötekinden farkıkesin olması, yürütülmesi gerekli nitelikte bulunması ve dava konusuedilebilmesidir. Yasama işlemleri, Öteki yönetimsel işlemler gibi durgun vedinamik aşamalar içerir. Yasama işleminin bir yasa olarak durgun aşamayaulaşabilmesi için Anayasanın öngördüğü biçimde TBMM'nce kabul edilmesievresinden geçmesi, dinamik nitelik kazanabilmesi, yani kesin ve yürütülmesigerekli hale gelebilmesi için ise Cumhurbaşkanınca yayımlanması gerekir.Anayasanın 150. maddesinde dava açma süresinin Resmî Gazete'de yayımındanbaşlıyarak işleyeceği hükme bağlandığına göre, Anayasa Mahkemesinde Anayasayauygunluk denetimine bağlı kılınan yasa, kesin ve yürütülmesi gerekli halegelen, başka bir deyişle dinamik aşamaya ulaşan yasadır. Kaldı ki, Cumhurbaşkanınınyasaları yayımlama veya uygun bulmadığı yasayı bir defa daha görüşülmek üzereTBMM'ne geri gönderme yetkilerini düzenleyen Anayasanın 93. maddesi yürütme ileilgili bölümde değil, kanunların yapılması ile ilgili yasama bölümünde yeralmıştır. Bu durum, Cumhurbaşkanının yasaları yayımlama veya uygun bulmadığıyasayı gerekçesiyle TBMM'ne geri çevirme yetkilerinin yasalaşma evresi içindekaldığı anlamına gelir.
Sonuç olarak, Anayasa Mahkemesince bir yasanın Anayasayauygunluk denetiminin yapılması evresinde; önerinin veya tasarının TBMM'ncekabulünden sonra ancak Cumhurbaşkanınca yayımlanmadan Önce Anayasaya aykırıişlemler yapılmış ise, bunlar da gözönüne alınır.
Yukarıda açıklanan nedenlerle, Cumhurbaşkanının, uygun bulmadığıyasaları bir defadan fazla geri gönderemiyeceğine ilişkin TBMM kararınayöneltilen davanın, Mahkememizin görevine girmemesi nedeniyle reddi gerekir.
Üye
Yılmaz Aliefendioğlu