Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1979/28, K.1980/13 Sayılı Karar - 12/02/1980

ANAYASA MAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı:1979/28

Karar Sayısı:1980/13

Karar Günü:12/2/1980

Resmi Gazetetarih/sayı:15.5.1980/16989

İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Elazığ Sıkıyönetim KomutanlığıAskeriMahkemesi.

İTİRAZIN KONUSU : 13/5/1971 günlü, 1402 sayılıSıkıyönetimYasanın 15/5/1973 günlü, 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesindeyer alan "Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları, Sıkıyönetim ilânındanevvel işlemiş olanlarla" yolundaki hükmü ile aynı yasayla değişik 15.maddesinin birinci fıkrasında yer alan "aşağıdaki" sözcüğünün ve bufıkranın "a-l" bentlerinin Anayasanın 32/1. ve 138-3. maddelerineaykırılığı öne sürülmüş ve iptalleri istenmiştir.

I- OLAY:

Mağdurun 16/3/1978 gününde, kesici aletle yaralanması üzerine BingölCumhuriyet Savcılığınca düzenlenen 9/6/1978 günlü iddianame ile sanıklarhakkında Bingöl Sulh Ceza Mahkemesinde kamu davası açılmıştır. Yargılamasürerken, Bakanlar Kurulunca 26/12/ 1978 gününde, "Anayasanın tanıdığı hürdemokratik düzeni, temel hakları ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelikyaygın şiddet hareketlerinin, kesin belirtilerinin ortaya çıktığı"gerekçesiyle Bingöl, Elazığ ve Malatya'yı da içine alan 13 ilde sıkıyönetimilân edilmiş ve dava dosyası, Bingöl Sulh Ceza Mahkemesince 1402 sayılıSıkıyönetim Yasası'nın 13. maddesi gereğince görevsizlik kararı verilerekElazığ Sıkıyönetim Komutanlığı Askeri Mahkemesine gönderilmiştir.

Askeri savcı 4/6/1979 günlü oturumda, sanıklara atılan suçun1402 sayılı Sıkıyönetim Yasası'nın görev ve yetkileri belirleyen 15. maddesindeyer almadığını, genel olarak siyasal nedenlerle işlenen bu tür eylemlerinsıkıyönetim mahkemelerinin görevine girmesi gerekirse de, sözü geçen maddekarşısında buna olanak bulunmadığını belirterek görevsizlik kararı verilmesiniistemiştir. Mahkeme, 7/67 1979 günlü oturumda, 1402 sayılı SıkıyönetimYasası'nın 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesinde yer alan"Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları sıkıyönetim ilânından evvelişlemiş olanlarla..." biçimindeki hükümle 15. maddenin 1. fıkrasındayaralan "...aşağıdaki..."sözcüğünün ve bu fıkranın a -1 bentlerininAnayasa'ya aykırı olduğundan iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurulmasınakarar vermiştir.

III- YASA METİNLERİ :

A. İtiraz konusu hükümleri içeren Yasa maddeleri :

1- 13/5/1971 günlü, 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasası'nın 15/5/1973günlü, 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesi şöyledir :

"Madde 13- Sıkıyönetim ilânına sebebolan suçları,sıkıyönetim ilânından evvel işlemiş olanlarla, Sıkıyönetim Askerîmahkemelerinin el koyduğu herhangi bir suçla umumi ve müşterek gaye içerisindeirtibatı bulunan suçları işleyenlerin davalarına, suç, sıkıyönetim bölgesidışında işlenmiş olsa dahi Sıkıyönetim Askerî Mahkemesinde bakılır."

2- Aynı yasanın 15. maddesi şöyledir :

"Madde 15- Sıkıyönetim altına alınan yerlerde aşağıdakisuçlardan sıkıyönetim ilânına ve faaliyetlerine ilişkin olanları işleyenler vebunların suçlarına iştirak edenler bu kanunun 21 inci madde hükümleri saklıkalmak şartıyla sıfat, meslek ve memuriyetleri ne olursa olsun sıkıyönetimkomutanı nezdindeki askerî mahkemelerde yargılanır.

a) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının birinci babının birinci,ikinci ve dördüncü fasıllarında yazılı Devletin kişiliğine karşı işlenensuçlar;

b) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının beşinci babının birincive ikinci faslında yazılı suç işlemeye tahrik ve cürüm iakı için cemiyet kurmaksuçları;

c) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının altıncı babının ikincifaslında yazılı Devlete ait mühür, damga ve sair alâmetlerin taklidi hakkındakisuçlar;

d) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının yedinci babında yazılıkamunun selâmeti aleyhine işlenen suçlar;

e) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının onuncu babının ikincifaslında yazılı yağma, yol kesme, adam kaldırma suçları;

f) Türk Ceza Kanununun 179, 180, 188, 191, 192, 201, 234, 235,236,241, 242, 248, 249, 254, 255, 256, 257, 258, 260, 264, 266, 268, 271, 296,ve537 nci maddelerinde yazılı suçlar ile 6136 sayılı Ateşli Silâhlar ve BıçaklarHakkındaki Kanunda yazılı suçlar;

g) Türk Ceza Kanununun 390 ve 391 inci maddelerinde yazılı suçlarile haberleşmeyi sağlayan Posta, Telgraf, Telefon İşletmesi Genel Müdürlüğüneveya Türk Silâhlı Kuvvetlerine ait her türlü araç, gereç, tesis ve tellerinekarşı işlenen hırsızlık suçları,

h) Askeri Ceza Kanununun 55, 56, 57, 58, 59 uncu maddelerindeyazılı suçlar;

i) Askeri Ceza Kanununun 75, 93, 95 ve 96 ncı maddeleri ile148inci maddesinin ikinci fıkrasında ve 160 inci maddelerinde yazılı suçlar;

j) Takibi şikâyete bağlı olmayan veya şahsî dava yoluyla takibigerekli bulunmayan basın yoluyla işlenmiş suçlar;

k) Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hürriyeti hakkındaki Kanunamuhalefetten doğan suçlar;

1- Derneklerin, sendikaların ve meslekî kuruluşlarınkanunlarında mevcut kapatılmalarıyla ilgili davalar.

(648 sayılı Siyasî Partiler Kanununun siyasi partilerin kapatılmasıylailgili hükümleri saklıdır.)

Yukarıda yazılı suçlara el koyan yetkili merciler bu suçlara aithazırlık soruşturması evrakını vakit geçirmeden sıkıyönetim komutanınagöndermekle yükümlüdürler. Sıkıyönetim komutanı kendisine gönderilen evrakısıkıyönetim komutanlığı nezdindeki askerî savcılığa, işlem yapılmak üzeregönderir.

Sıkıyönetim komutanı bu kanunda yazılı suçlardan sanık kişileri,sıkıyönetim komutanlığı nezdindeki askerî mahkemeye sevk ve tutuklanmalarıgerekip gerekmediği hakkında bir karar alınıncaya kadar gözetim altında tutabilir.Bu süre onbeş günden fazla olamaz ve aynı kişi için, aynı suç isnadı sebebiyleve yeni deliller çıkması gibi haklı bir sebep yok iken bir defadan fazlakullanılamaz."

B. Dayanılan Anayasa Maddeleri:

"Madde 32- Hiç kimse, kanunen tabi olduğu mahkemeden başkabir merci önüne çıkarılamaz.

Bir kimseyi kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüneçıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz.

"Madde 138- Askeri yargı, askerî mahkemeler ve disiplinmahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, asker kişilerin askerî olansuçları ile, bunların asker kişiler aleyhine veya askerî mahallerde yahutaskerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait dâvalarabakmakla görevlidirler.

Askerî mahkemeler asker olmayan kişilerin özel kanundabelirtilen askerî suçları ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettiklerisırada veya kanunda gösterilen askerî mahallerde askerlere karşı işlediklerisuçlara bakmakla görevlidirler.

Askerî mahkemelerin, savaş veya sıkıyönetim hallerinde hangisuçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili olduğu kanunla gösterilir.

Askerî mahkemelerde üyelerin çoğunluğunun hâkimlik niteliğinesahip olması şarttır.

Askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askerî hâkimlerinözlük işleri, askerî savcılık görevlerini yapan askerî hâkimlerin refakatindebulundukları komutanlarla ilişkileri mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlikteminatı ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir."

IV- İLK İNCELEME :

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca, ŞevketMüftügil, Lütfi Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Osman Tokcan, RüştüAral, Muammer Yazar,Nihat O. Akçakayalıoğlu, Nahit Saclıoğlu, Hüseyin Karamüstantikoğlu, KenanTerzioğlu, Necdet Darıcıoğlu, İhsan N. Tanyıldız, Bülent Olçay, YılmazAliefendioğlu ve Yekta Güngör Özden'in katılmasıyla 28/6/1979 gününde yapılanilk inceleme toplantısında aşağıdaki sorun üzerinde durulmuştur.

İtiraz konusu hükümler iki kesimde toplanmaktadır. Birinci kesim,1402 sayılı Yasanın 1728 sayılı Yasa ile değişik 15. maddesinin ilk fıkrasındayer alan "aşağıdaki" sözcüğü ve aynı fıkranın "a-1"bentlerihükümlerinden oluşmaktadır. İkinci kesim ise, aynı Yasanın 1728 sayılı Yasa iledeğişik 13. maddesinde yer alan "Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçlarısıkıyönetim ilânından evvel işlemiş olanlarla..." hükmünü içermektedir.

İtirazcı mahkemenin elindeki davada, sanığa atılan suçunsıkıyönetim ilânından önce işlenmiş bulunması ve 1402 sayılı Yasanın değişik15. maddesinde gösterilen suçlar arasında yer almaması bakımından, bu davadauygulanacak hüküm niteliğinde olmayan 15. maddenin kimi hükümlerinin iptalineyönelik başvurunun mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine kararverilmelidir.

Böylece yapılan ilk inceleme sonunda :

1- 13/5/1971 günlü, 1402 sayılı "Sıkıyönetim Kanunu"nun15/5/1973 günlü, 1728 sayılı Yasa ile değişik 15. maddesinin birincifıkrasında yer alan "aşağıdaki" deyimi ile aynı maddenin (a) dan(1)ye kadar ki bendleri mahkemenin elinde bulunan davada uygulanacak hükümniteliğinde olmadıklarından, bu hükümlere yönelik iptal isteminin mahkemeninyetkisizliği nedeniyle reddine,

2- Dosyada eksiklik bulunmadığından, işin özünün, aynı Yasanındeğişik 13. maddesinde yer alan "Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçlarısıkıyönetim ilânından evvel işlemiş olanlarla....... hükmü bakımındanincelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir.

V- ESAS İNCELEME :

İşin esasına ilişkin rapor, başvurma kararı ve ekleri, iptaliistenilen yasa hükmü, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak gösterilen Anayasakuralları ve Anayasanın öbür hükümleri, konu ile ilgili yasama belgeleri veöteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 1402 sayılı SıkıyönetimYasasının 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesinde yer alan"Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları sıkıyönetim ilânından evvelişlemiş olanlarla ....... hükmünün, Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürerek,iptaline karar verilmesini istemektedir.

A) 1402 sayılı Yasanın 13. maddesi hükmünün içerik ve kapsamı :

İtiraz konusu kuralın sağlıklı bir biçimde Anayasa'ya uygunlukdenetiminden geçirilebilmesi için 13. madde hükmünün tüm olarak ele alınmasındayarar görülmüştür.

Bu madde hükmüne göre, aşağıdaki suçlar sıkıyönetim mahkemesiningörevi kapsamındadır:

a) Sıkıyönetim ilânına neden olan ve sıkıyönetim ilânından önceişlenmiş bulunan suçlar,

b) Sıkıyönetim mahkemelerinin el koyduğu herhangi bir suçlagenel ve ortak amaç içerisinde bağlantısı bulunan suçlar.

Maddede ayrıca, bu suçların, sıkıyönetim bölgesinin dışındaişlenmiş olsalar da, sıkıyönetim mahkemesinin görevine gireceği hüküm altınaalınmıştır.

Aynı Yasanın 15. maddesinde, sıkıyönetim mahkemelerinin görevinegiren suçlar, Türk Ceza Yasasının ilgili maddeleri gösterilerek sayılırken,yasa koyucu 13. maddede bu yöntemi benimsememiş ve yukarıda belirtilendurumlarda, suçun türüne bakılmaksızın, sıkıyönetim mahkemelerinin görevliolmasını öngörmüştür.

Böylece, 15. madde ile sıkıyönetim mahkemesinin görevinealınmamış bulunan bir suç, sıkıyönetim ilânına neden olmuşsa ya da sıkıyönetimmahkemesinin el koyduğu herhangi bir suçla genel ve ortak amaç içerisindebağlantılı ise, 13. madde gereği bu mahkemenin görev alanı içine girmektedir.

B) İtiraz konusu hükmün Anayasa'ya uygunluk denetimi:

a- Anayasanın 32/1. maddesi açısından inceleme:

İtiraz yoluna başvuran mahkeme; ülkenin içinde bulunduğu çokçeşitli iç ve dış güvenlik sorunları nedeniyle bazı illerde sıkıyönetim ilânedildiğini, kurulmuş bulunan sıkıyönetim askerî mahkemeleri ile adlî yargı organlarıarasında görev uyuşmazlıklarının ortaya çıktığını, bunun da sıkıyönetim askerîmahkemelerinin görev ve yetkilerine ilişkin 1402 sayılı Yasa hükümlerininyazılış ve düzenleniş biçiminden kaynaklandığını, yürürlükteki yasal düzenleme,kamu düzenini ilgilendiren, kesin ve nesnel kurallara dayanması gereken görevkonusunu belirsiz ve kişisel yorumlara bağlı kıldığından, hem genel hukukilkelerine, hem de Anayasa'nın 32/1. maddesinde yer alan "hiç kimse,kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz. "biçimindeki yasal yargı yolu ilkesine aykırı olduğunu ileri sürmektedir.

Yukarıda da açıklandığı gibi, Sıkıyönetim Yasasının 13. maddesisıkıyönetim ilânına neden olan ya da sıkıyönetim askerî mahkemelerinin elkoyduğu her hangi bir suçla genel ve ortak amaçla bağlantılı bulunan suçlarıişleyenlerin davalarına sıkıyönetim askeri mahkemelerinde bakılacağınıöngörmektedir. Toplumlar, yaşayan varlıklar olmaları yönünden sürekli gelişimve değişim içindedirler. Sosyal olayların, toplumu ne yolda etkileyeceğini vene tür suçların işlenmesine neden olacağını önceden kestirmek ve saptamakolanaksızdır. Bütün bu olasılıkları göz önüne alan Yasa Koyucu Anayasanın 124.maddesindeki kuraldan da esinlenerek sıkıyönetim askeri mahkemelerinin görevalanını bu anlayışla belirlemiş ve koşullu bir görev kuralı oluşturmuştur.Hemen açıklamak gerekir ki, anlaşmazlık durumunda, bir suçun sıkıyönetimilânına neden olup olmadığını belirleyerek karara bağlamak ve bu yollauyuşmazlığı çözmek mahkemelerin görev ve yetki alanına girmektedir. Görüldüğüüzere görev konusu, itirazcı mahkemenin gerekçesinde ileri sürüldüğü gibibelirsiz ve kişisel yorumlara bağlı tutulmuş değildir.

Bu nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın 32/1. maddesineaykırı bulunmamaktadır.

b- Anayasanın 138/3. maddesi açısından inceleme:

itirazcı mahkeme, Anayasa'nın 138/3. maddesinde yer alan"Askeri mahkemelerin, savaş veya sıkıyönetim hallerinde hangi suçlar vehangi kişiler bakımından yetkili olduğu kanunla gösterilir" hükmü yeralmasına karşın, 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasasının değişik 13. ve 15.maddelerinin, konuyu açık biçimde ve Anayasaya uygun olarak düzenleyemediğiniileri sürmektedir.

1402 sayılı Sıkıyönetim Yasası, Anayasa'nın 138. maddesininüçüncü fıkrası buyruğunu yerine getirmek üzere yürürlüğe konulmuştur. Sözüedilen yasa, savaş ve sıkıyönetim hallerinde askeri mahkemelerin kimi suçlar vesuçlular yönünden yetki ve görev alanını belirleyen hükümler içermekte, itirazkonusu hüküm de bunlardan birini oluşturmaktadır. İtiraza konu edilen veAnayasa'nın 32. maddesine aykırı olmadığı sonucuna varılan bu hükmün, yukardaaçıklanan nedenlerle, Anayasanın 138/3. fıkrasına da ters düşmediği ortadadır.

İtiraz, açıklanan bu nedenlerle reddedilmelidir.

SONUÇ:

13/5/1971 günlü, 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasası'nın 15/5/1973günlü, 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesinde yer alan ve itiraza konuedilen "Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları, sıkıyönetim ilânındanevvel işlemiş olanlarla..." biçimindeki hükmün Anayasaya aykırı olmadığınave itirazın reddine,

12/2/1980 gününde oybirliğiyle karar verildi.