ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1981/2
Karar Sayısı : 1981/21
Karar Günü : 5/5/1981
Resmi Gazete tarih/sayı : 22.9.1981/17466
İTİRAZYOLUNA BAŞVURAN : Ankara 1. İş Mahkemesi.
İTİRAZINKONUSU: 2/9/1971 günlü, 1479 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar ve DiğerBağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanunu'na, 19/4/1979 günlü, 2229sayılı Yasanın 33. maddesiyle eklenen Ek 2. maddenin son fıkrasında yer alan" Ancak eski basamakta geçen süreler yeni intibak ettirilen basamaktageçmiş süreler olarak değerlendirilemez" biçimindeki hükmün, Anayasa'nın2. ve 48. maddelerine aykırılığı öne sürülerek iptaline karar verilmesiistemidir.
I -OLAY
Bağ- Kur sigortalısı olan davacı, 16/11/1979 gününde emekliliğini istemiş,kendisine, 2229 sayılı Yasa gereğince yeni basamak ve aylıkların uygulamayakonulduğu 1/7/1979 gününden itibaren 11. basamakta bir yıl süreyle primödememiş olduğu için, bir aşağı basamak olan 10. basamaktan aylık bağlanmıştır.
Davacı,2229 sayılı Yasa'nın yürürlüğe girmesinden önce 11. basamakta bir yıl süreyleprim ödemek suretiyle Yasada öngörülen süreyi doldurmuş bulunduğunu ilerisürerek, kendisine 11. basamaktan aylık bağlanmasının hüküm altına alınmasıistemiyle dava açmıştır.
Budava üzerine, durumu inceleyen Mahkeme, davacıya 11. dereceden aylıkbağlanmasını engelleyen ve yukarda sözü edilen Ek 2. maddenin son fıkrasıhükmünü Anayasa'ya aykırı görmüş ve sözü geçen hükmün iptali için kendiliğindenAnayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur.
III- METİNLER :
1 -İtiraz konusu Yasa hükmü :
2/9/1971günlü, 1479 sayılı " Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız ÇalışanlarSosyal Sigortalar Kurumu Kanunu" na 19/ 4/1979 günlü, 2229 sayılı Yasa ileeklenen Ek 2. maddenin itiraz konusu son fıkrası hükmü şöyledir :
"Ancak, eski basamakta geçen süreler yeni basamakta geçmiş süreler olarakdeğerlendirilemez."
2 -Dayanılan Anayasa kuralları :
"Madde 2 - Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına ve Başlangıçta belirtilen temelilkelere dayanan, millî, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir."
"Madde 48 - Herkes, sosyal güvenlik haklarına sahiptir. Bu hakkı sağlamak içinsosyal sigortalar ve sosyal yardım teşkilâtı kurmak ve kurdurmak Devletinödevlerindendir."
IV -İLK İNCELEME :
AnayasaMahkemesi İçtüzüğü'nün 15. maddesi uyarınca, Şevket Müftügil, Ahmet H.Boyacıoğlu, Muammer Yazar, Ahmet Zeyneloğlu, Adil Esmer, Hakkı Müderrisoğlu,Nihat O. Akçakayalıoğlu, Nahit Saçlıoğlu, Hüseyin Karamüstantikoğlu, KenanTerzioğlu, Orhan Onar, Necdet Darıcıoğlu, İhsan N. Tanyıldız, YılmazAliefendioğlu ve Yekta Güngör Özden'in katılmaları ile 10/2/1981 günündeyapılan ilk inceleme toplantısında: " Dosyada eksiklik bulunmadığındanişin esasının incelenmesine" oybirliği ile karar verilmiştir.
V-ESASIN İNCELENMESİ:
İşinesasına ilişkin rapor, mahkemenin gerekçeli kararı ve ekleri, itiraz konusuyasa hükümleri ve Anayasa'ya aykırılık savına dayanak tutulan Anayasakuralları; bunlarla ilgili yasama belgeleri ve öteki metinler okunduktan sonragereği görüşülüp düşünüldü :
1479sayılı Bağ - Kur Yasası'na 2229 sayılı Yasa ile eklenen Ek 2. maddenin itirazkonusu olan son fıkrası 6/3/1981 günlü, 2423 sayılı Yasanın 6. maddesiyleyürürlükten kaldırılmıştır.
1479sayılı Yasaya, 2423 sayılı Yasayla, eklenen Ek Geçici 9. madde, bağlanmış vebağlanacak olan malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortası aylıklarının hesabında,1/3/1981'den 31/12/1982' ye kadar esas alınacak basamak değerlerini göstermiş;ancak, bu basamaklar üzerinden hesabedilecek aylıkları 1/3/1981 tarihinden itibarengeçerli sayarak, daha geriye doğru bir basamak düzeltilmesini öngörmemiştir.
İtirazkonusu Ek 2. maddenin son fıkrası, davacının emekli olduğu tarihte hakkındaalınan idari karara dayanaklık etmiş ve bu nedenle de 6/3/1981 günlü, 2423sayılı Yasayla yürürlükten kaldırılmış olmasına karşın, görülmekte olan davadauygulama durumunu sürdürmüş bulunmaktadır.
Bağ- Kur Yasası'nın 2229 sayılı Yasayla değiştirilen 36. maddesine göre, yaşlılıkaylığı bağlanmasına hak kazanan sigortalıya, bulunduğu gelir basamağında en azbir yıl prim ödemişse o basamak üzerinden, bulunduğu gelir basamağında bir yılprim ödememişse bir önceki basamak üzerinden aylık bağlanmaktadır.
2229sayılı Yasa ile 50. maddedeki basamakların değerlerinde artışlar yapılmıştır.Ek 2. maddede, sigortalıların bulundukları gelir basamağına intibakettirilecekleri, ancak eski basamakta geçen sürelerin yeni intibak ettirilenbasamakta geçmiş süreler olarak değerlendirilemeyeceği belirtilmiştir. Herhangibir sigortalının intibaktan önce bulunduğu eski basamakta prim ödediği süreleryeni basamakta değerlendirilemeyeceğine göre, bu sigortalının bulunduğubasamağın yükseltilmiş yeni değeri üzerinden bir yıl süreyle prim ödemedikçe, obasamaktan emekli olma hakkı doğmayacaktır. Bağ - Kur sigortalısı olan davacı,emekli işleminin yapıldığı tarihte bulunduğu 11. basamağın 2229 sayılı Yasa ileyükseltilmiş olan yeni değeri üzerinden bir yıl süreyle prim ödememiş olduğundan,kendisine 10. basamak üzerinden aylık bağlanmıştır.
l -Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk devleti ilkesi yönünden inceleme :
İtirazeden mahkeme, davacının evvelce 11. basamakta prim ödeyerek geçirdiği sürelerideğerlendirmeyen yasa kuralının, kazanılmış hakları çiğnediğini ve bu yüzdenAnayasa'nın 2. maddesindeki hukuk devleti ilkesine ters düştüğünü ilerisürmektedir.
Busavın doğru olup olmadığının anlaşılabilmesi için, davacının, 2229 sayılıYasanın yürürlüğe girmesinden önce kazanılmış hakkının ne olduğununaraştırılması gerekir.
Davacı,2229 sayılı Yasanın yürürlüğe girdiği 4/5/1979 tarihinden önce 11. basamağıneski değeri olan 3750 lira üzerinden bir yıl süreyle prim ödemiştir. 2229sayılı Yasa yürürlüğe konulmasaydı, kendisine 1479 sayılı Yasanın ilgilihükümleri gereğince 11. basamağın eski değeri olan 3750 liranın % 75'i oranındayaşlılık aylığı bağlanacak ve ilgili 3750 X 0,75 = 2.812,50 lira aylıkalacaktı.
Davacı,11. basamağın yükseltilmiş yeni değeri (8.400) lira üzerinden bir yıl süreyleprim ödememiş olduğu için, kendisine, Bağ - Kur Yasası'nın 36. maddesigereğince, bir alt basamak olan 10. basamağın yeni değeri üzerinden 7.400 X0,75 = 5.550 lira aylık bağlanmıştır.
Herne kadar, davacıya, eski hükümlere göre bir yıl süreyle primini ödemiş olduğu11. basamaktan değil de, bir aşağı basamak olan 10. basamaktan yaşlılık aylığıbağlanması haksızlık gibi görünmekte ise de, önemli olan yaşlılık aylığıbağlanan basamağın derecesi değil, bağlanacak aylığın tutarıdır.
Davacınıneski hükümlere göre alabileceği yaşlılık aylığı (2.812,50 lira) yeni yasaylabir katına yakın artırılmış bulunduğundan, kendisinin kazanılmış hakkı ihlaledilmemiş, tersine, eski yasaya göre kazanılmış hakkının üstünde bir hakkasahip olması sağlanmıştır.
Buduruma göre, itiraz konusu yasa kuralının kazanılmış hakları çiğnediği ve buyüzden Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk devleti ilkesine aykırı olduğu savıyerinde değildir. Söz konusu kuralın Anayasa'nın 2. maddesine aykırı bir yönüyoktur.
2 -Anayasa'nın 48. maddesi yönünden inceleme :
Anayasa'nın48. madesinde, herkesin sosyal güvenlik hakkına sahip olduğu bu hakkı sağlamakiçin sosyal sigortalar ve sosyal yardım teşkilâtı kurmak ve kurdurmanınDevletin ödevlerinden bulunduğu belirtilmiştir.
Bağ- Kur, sosyal sigorta esaslarına uygun olarak kurulmuş bir örgüttür. Sosyalsigortanın da en belirgin özelliklerinden biri, kapsamına giren kesimin sosyalgüvenliğini, sadece Devletten yapılan yardımla veya işverenden kesilenkarşılıklarla değil, aynı zamanda sigortalılardan alınan primlerle desağlamasıdır.
Bağ- Kur, T. C. Emekli Sandığı ve Sosyal Sigortalar Kurumu gibi benzerikuruluşlardan farklı olarak, bir işveren kesiminin katkısı olmadan, sadece,sigortalıların serbestçe seçtikleri basamak üzerinden, belli bir orandaödedikleri giriş kesenekleri ve primlerle finanse edilmektedir.
Gerçi,1479 sayılı Yasanın, kurumun gelirlerini gösteren 15. maddesinin (e) bendinde" gerekli hallerde genel bütçeden yapılacak yardımlar" dan sözedilmekte ise de, bunu, kurumun görevini yerine getirmesini engelleyecek birdurumla karşılaşması halinde Devletin yükümlülüğünü belli eden bir hüküm olarakanlamak gerekir. Sözü geçen bendin başında yer alan " gereklihallerde" deyimi de bu görüşü doğrulamaktadır.
Bağ- Kur sigorta sisteminde, bu sisteme bağlı olan sigortalıların sosyalgüvenliğini sağlayan yine bu sigortalıların kendisidir. Devletin, bu sosyalgüvenlikle ilgili haklar ve yükümlülükler bakımından sigortalılar arasındaeşitlik ve denge sağlanmasına, sigortalılara bir takım ödemeler yapılıp, haklarverilirken, bunlardan alınmış olan prim miktarlarının göz önünde tutulmasınaözen göstermesi gerekir.
Davacınınkendisine yaşlılık aylığı bağlanmasına esas tutulmasını istediği 11. basamağınyeni değeri 8.400 lira, bu değer üzerinden ödenmesi gereken bir yıllık primintutarı ise 8.400X0,15X12 = 15.120 liradır. Oysa davacı, bu basamağın eskideğeri ve eski prim oranı üzerinden, bir yılda 3.750 X 0,13 X 12 = 5.850 liraödemiştir. Davacıya yaşlılık aylığı bağlanmasına esas tutulan bir aşağıbasamağın (10. basamağın) bir yıllık prim tutarı (13.320) lira bile, kendisininbir yılda fiilen ödediği prim miktarının iki katının üstündedir.
Davacının,primini ödemediği daha yüksek bir değer üzerinden yaşlılık aylığı bağlanmasınıistemesi, sosyal sigorta esasları ile bağdaşmamakta, aynı sisteme bağlısigortalılar arasında gözetilmesi gereken eşitlik ilkesine de aykırıdüşmektedir. Anayasa'nın 48. maddesiyle güdülen amaç, bir grup sigortalıya,başka sigortalıların ödediği veya ödeyeceği primlerden finanse edilmek üzere,çıkar sağlanması değildir.
Bubakımdan, Bağ - Kur Yasası'na 2229 sayılı Yasa ile eklenen Ek 2. maddenin sonfıkrasında yer alan ve eski basamakta geçen sürelerin yeni basamakta geçmişsüreler olarak değerlendirilmesine engel olan hükmün, Anayasa'nın 48. ve ötekimaddelerine de aykırı bir yönü yoktur.
MuammerTuran ve Yılmaz Aliefendioğlu bu görüşlere katılmamışlardır.
VI -SONUÇ :
2/9/1971günlü, 1479 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar SosyalSigortalar Kurumu (Bağ - Kur) Kanunu'nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine,Bazı Maddelerinin Kaldırılmasına ve Bu Kanuna Ek ve Ek Geçici MaddelerEklenmesine İlişkin 19/4/1979 günlü, 2229 sayılı Yasanın Ek 2. maddenin sonfıkrasında " Ancak, eski basamakta geçen süreler yeni intibak ettirilenbasamakta geçmiş süreler olarak değerlendirilmez" biçiminde yer alanhükmün Anayasaya aykırı olmadığına ve itirazın reddine, Muammer Turan ve YılmazAliefendioğlu'nun karşıoylarıyla ve oyçokluğuyla,
5/5/1981gününde karar verildi.
Başkan
Şevket Müftügil
Başkanvekili
Ahmet H. Boyacıoğlu
Üye
Ahmet Salih Çebi
Üye
Muammer Yazar
Üye
Ahmet Zeyneloğlu
Üye
Hakkı Müderrisoğlu
Üye
Nihat O. Akçakayalıoğlu
Üye
Nahit Saçlıoğlu
Üye
Hüseyin Karamüstantikoğlu
Üye
Kenan Terzioğlu
Üye
Muammer Turan
Üye
Mehmet Çınarlı
Üye
Necdet Darıcıoğlu
Üye
Yılmaz Efendioğlu
Üye
Yekta Güngör Özden
KARŞIOYYAZISI
İtirazcıMahkeme, davacı sigortalıya bağlanacak yaşlılık aylığının hesaplanmasında eskibasamakta prim ödediği sürenin hesaba katılmasını engelleyen 2/9/1971 günlü,1479 sayılı Bağ - Kur Yasası'na 19/4/1979 günlü, 2229 sayılı Yasayla eklenen Ek2. maddenin son fıkrasındaki "Ancak eski basamakta geçen süreler yeniintibak ettirilen basamakta geçmiş süreler olarak değerlendirilemez."biçimindeki hükmün Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürmektedir.
Anayasa'nın48. maddesindeki " Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Bu hakkısağlamak için sosyal sigortalar ve sosyal yardım teşkilâtı kurmak ve kurdurmakDevletin ödevlerindendir." denmektedir. Bağ - Kur Yasası'nın 1. maddesindeise, bu kanunda yazılı sosyal güvenlik hükümlerini sağlamak üzere esnaf ve sanatkârlarve öteki bağımsız çalışanlar için Sosyal Sigortalar Kurumu kurulduğunubelirtmektedir.
Esnafve sanatkârlar ve öteki bağımsız çalışanlar için kurulan ve dayanağınıAnayasa'dan alan ve yasayla düzenlenen sosyal güvenlik sistemini, ödenen primegöre maddî olanak sağlayan ticarî amaçlı sigorta şirketlerinin sigortacılıkanlayışıyla ele almamak gerekir. Bağ - Kur Yasasıyla sağlanan güvenlik sistemi,memurlar için T. C. Emekli Sandığı'nca, işçiler için Sosyal Sigorta Kurumu'ncasağlanan sosyal güvenlik sistemlerinden esasta ayrı değildir. Anayasal temeleve yasaya dayalı bir sosyal güvenlik sigortasında amaç, kişilere ödedikleriprim karşılığı maaş bağlamaktan çok, günün ekonomik koşullarına göre değişenemeklilik göstergeleri üzerinden tüm emeklilerin dengeli, aynı durumdabulunanların eşit yaşlılık aylığı almalarını sağlamaktır. Bağ - Kur Yasası (36.madde) emekli maaşının bağlanmasında, emekli olana en son prim ödediği gelirbasamağında en az bir tam yıl prim ödemesi koşuluyla bulunduğu basamaktanyaşlılık aylığı bağlanmasını öngörmüştür. Olayda davacı 2229 sayılı Yasa'nınyürürlüğe girişinden önce ve sonra toplam olarak bir yıldan fazla primödemesine karşın, itiraz konusu Ek 2. maddenin son fıkrası hükmü nedeniyle,eski basamakta geçen süre, intibak ettirildiği basamakta sayılmayarak kendisine11. basamak yerine 10. basamaktan aylık bağlanmıştır.
Buhükme göre, 2229 sayılı Yasa'nın yürürlüğe girmesinden önce 11. basamakta biryıl veya daha fazla prim ödeyenlerle, daha az, örneğin bir ay prim ödeyenin buyasanın yürürlüğe girişinden itibaren bir yıl dolmadan emekli olmaları halindetümü 10. basamaktan aylık alacaktır. Ayrı durumdakilerin, aynı durumagetirilmesi eşitlik ilkesiyle bağdaşmaz. Özellikle, 2229 sayılı Yasa'dan önce11. basamaktan emekli olan ve yeni göstergeye göre hiç prim ödemeyen bir kişi,2229 sayılı Yasa'dan sonra yine 11. dereceye intibak ettirilerek bu basamaktanmaaş alırken, kendisinden seneler sonra emekli olan, daha çok ve yeni basamağagöre de prim ödeyen, ancak yeni durumda bir senesini doldurmadan emekli olankişinin 10. basamaktan maaş alabilmesi haksız durumu çarpıcı halegetirmektedir.
Böylece,yasanın itiraz konusu edilen hükmü ile Bağ - Kur sigorta sisteminin getirdiği"en az bir tam yıl prim ödenen gelir basamağından emekli olma" ilkesiuygulanmamakta ve aynı gelir basamağında bir yıl veya fazla prim ödeyenlerarasında primin eski yasaya veya yeni yasaya göre ödenmesi esas alınarak farklıuygulama getirilmektedir. Bu arada eski yasaya göre emekli olanlar yeni yasayagöre hiç prim ödemedikleri halde bunlar yeni yasadaki aynı basamaktan maaşalırken aynı durumda olup yeni yasa çıkıncaya kadar emekli olmıyanlar,bulundukları son basamakta eski yasa zamanında yıllarca prim ödemiş dahiolsalar, yeni yasa zamanında aynı basamak üzerinden prim ödeme süreleri biryıldan az olmuşsa emekliliklerinde bir alt basamaktan maaş alabileceklerdir. Budurum, Anayasa'nın eşitlik ilkesine ve 48. maddesinde öngörülen sosyal güvenlikanlayışına aykırı düşmektedir.
Yukarıdaaçıklanan nedenlerle Anayasaya aykırılık itirazıyla iptali istenen, Bağ - KurYasası'na 2229 sayılı Yasayla eklenen Ek 2. maddenin son fıkrasının iptaligerektiği oyu ile verilen karara karşıyız.
Üye
Muammer Turan
Üye
Yılmaz Aliefendioğlu