ANAYASA MAHKEMESİ KARARI
Esas Sayısı : 1981/3
Karar Sayısı : 1981/27
Karar Günü : 26/11/1981
Resmi Gazete tarih/sayı : 3.2.1982/17594
İTİRAZYOLUNA BAŞVURAN: Aşkale Asliye Ceza Mahkemesi.
İTİRAZINKONUSU: 5/5/1972 günlü, 1S87 sayılı Nüfus Yasası'nın 14. ve 61.maddelerinin Anayasa'nın 7. maddesiyle 12. maddesinin birinci fıkrasına aykırıolduğu ileri sürülerek iptallerine karar Verilmesi istemidir.
I -OLAY :
NüfusKaydının dayanağı olan ölüm belgesinin sahte olarak düzenlendiği iddiası ilesanıklar hakkında açılan Kamu davasında Mahkeme, ölüm tutanağındaki imzalarınAdli Tıp Meclisi'nce incelenmesine ve bu incelemenin yapılabilmesi içinsözkonusu belgenin aslının o yer nüfus memurluğundan istenmesine kararvermiştir.
NüfusMemurluğu, Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. ve Nüfus işlerine ait yönetmeliğin 212.maddelerine dayanarak istenen belgenin aslının gönderilmesine olanakbulunmadığını bildirmiştir.
Mahkeme,Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddelerinin, ölüm tutanağının aslının incelenmesiiçin getirttirilmesini ve böylece yargılamayı engellediği kanısına vararak budurumu Anayasaya aykırı bulmuş ve sözü geçen maddelerin iptali için AnayasaMahkemesi'ne kendiliğinden başvurmuştur.
III- METİNLER :
1 -İtiraz konusu yasa maddeleri.:
5/5/1972günlü, 1587 sayılı Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddeleri şöyledir :
"Madde 14 - Nüfus kütükleriyle dayanaklarını başmemur ve sorumlu memurlarladenetleme ve teftişe yetkili olanlardan başka hiç kimse göremez ve inceleyemez.61 inci madde hükmü saklı kalmak şartıyla adli makamlarla resmi dairelere veilgilinin kendisi, karı veya kocası, veli, vasi veya resmi vekili usul ve füruuile ikinci dereceye kadar olan civar hısımlarına nüfus kayıtları örnekleri;istenildiğinde verilir, ilgili bütün nüfus memurları vazifeleri dolayısıylaaileler ve fertler hakkında öğrenecekleri halleri gizli tutmayamecburdurlar."
"Madde 61 - Her nüfus dairesi diğer nüfus dairlerinden askerlik şubesi ve adaletmercilerinden istenilen bilgiler ve kopyaları onaylı olarak verir. Bunlarındışında mahallin en büyük idare amirinin yazılı emri olmadıkça hiçbir daireyekopya, özet ve bilgi veremezler.
2 -Dayanılan Anayasa Kuralları :
"Madde 7 - Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelercekullanılır."
"Madde 12/1 - Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din vemezhep ayırımı gözetilmeksizin, kanun önünde eşittir."
IV -İLK İNCELEME :
AnayasaMahkemesi İçtüzüğü'nün 15. maddesi uyarınca Şevket Müftügil, Ahmet H. Boyacıoğlu,Muammer Yazar, Ahmet Zeyneloğlu, Adil Esmer, Hakkı Müderrisoğlu, Nihat O.Akçakayalıoğlu, Nahit Saçlıoğlu, Hüseyin Karamüstantikoğlu, Kenan Terzioğlu,Orhan Onar, Necdet Darıcıoğlu, İhsan N. Tanyıldız, Yılmaz Aliefendioğlu veYekta Güngör Özdenin katılmalarıyla 10/2/1981 gününde yapılan ilk incelemetoplantısında " Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, Anayasaya aykırılığı ileri sürülen yasa hükümleri üzerinde sınırlamayapmaya gerek olup olmadığının işin esası incelenirken ayrıca ele alınıp kararabağlanmasına" oybirliğiyle karar verilmiştir.
V -ESASIN İNCELENMESİ :
A -Sözlü açıklama :
İşinesasını incelemek üzere Şevket Müftügil, Ahmet H. Boyacıoğlu, Muammer Yazar,Ahmet Zeyneloğlu, Hakkı Müderrisoğlu, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Nahit Saçlıoğlu,Hüseyin Karamüstantikoğlu, Kenan Terzioğlu, Orhan Onar, Muammer Turan, MehmetÇınarlı, Necdet Darıcıoğlu, Yılmaz Aliefendioğlu ve Yekta Güngör Özden'inkatılmalarıyla toplanan Anayasa Mahkemesi, " Nüfus İşleri Genel Müdürlüğüyetkilisi ile Polis Enstitüsü'nden grafoloji konusundaki bir uzmanın sözlüaçıklamada bulunmaları için adı geçen kurumlardan 44 sayılı Yasa' nın 29.maddesi hükmü uyarınca çağırılmalarına, bu kurumlara, söz konusu yasanın 30.maddesi gereğince ve 26/6/1981 Cuma günü saat 10.00'da Anayasa Mahkemesi'ndebulundurulmalarını teminen çağırı kâğıdı çıkarılmasına" 4/6/1981 günündeoybirliğiyle karar vermiştir. 26/6/1981 gününde yapılan toplantıda İçişleriBakanlığı Nüfus İşleri Genel Müdürlüğü'nü temsilen gelen Nüfus İşleri GenelMüdürü Nihat Üçyıldız ile Emniyet Genel Müdürlüğü'nden yetki ile gönderilenuzman Sadık Cahit Çengel dinlenmişlerdir.
1 -Nüfus İşleri Genel Müdürü'nün yaptığı açıklama özetle şöyledir:
Nüfuskütüklerinin toplum düzeninin temel unsuru olduğu, bunların 2500 kaydı içerecekbiçimde 100 yapraklı ciltler halin de bulunduğu, öteki nüfus kayıtlarınındayandığı belgelerin ise yıl sonlarında 700 ilâ 1000 adedinin birlikteciltlendiği, bu ciltlerin Nüfus Memurluğu'ndan dışarı çıkarılmaları durumundaciltlerde kaydı veya belgesi bulunan öteki vatandaşlarla ilgili işlemlerinduracağı, kaybolmaları durumunda ise kamu hizmetinin önemli oranda aksayacağıaçıktır.
Mahkemelerimiz,nüfus kütükleriyle, nüfus kayıtlarına dayanak olan belgelere ilişkinincelemeleri teknik zorunluluk yok ise işin özelliğini göz önünde tutarak nüfusmemurluklarında yaptırmaları, ancak Mahkemenin incelemenin nüfus memurluğundayapılmasını olanaksız bulması durumunda vereceği karar doğrultusunda işlemyapılarak mahkeme kararlarına uyulması, mahkeme karar verdiği takdirde nüfuskütüklerinin istenilen yere gönderilmesi gerekir kanısındayım.
2 -Emniyet Genel Müdürlüğü yetki belgesini taşıyan uzmanın yaptığı açıklama özetleşöyledir : Sağlıklı bir imza incelemesinin yapılması için belgenin aslınınmutlak suretle görülmesi gerektiğini, fotokopiler üzerinde doğru bir sonucavarılamayacağını, öteyandan imza incelemelerinin ancak mikroskop ve bazı aletlerleyapılabilmesi, bu cihazların çok hassas ve pahalı olmaları, bir yerden biryeregötürülmeleri durumunda kırılabilmeleri ve kimi zaman ekip çalışmasındazorunluluk olması nedeniyle laboratuarda yapılması gerekir.
B-İNCELEME:
İşinesasına ilişkin rapor, başvurma kararı ve ekleri, iptali istenen yasa hükümlerive dayanılan Anayasa kuralları, bunlarla ilgili yasama belgeleri, konuyailişkin öteki metinler okunduktan sonra işin gereği görüşülüp düşünüldü :
1 -İncelemenin Sınırlandırılması Sorunu :
Davadauygulanacak yasa hükümlerinin belirlenmesi ve itirazın incelenmesi, böyleceuygulanacak yasa hükümleri hakkındaki Anayasaya aykırılık sorununun çözümüiçin, ilk inceleme kararı uyarınca önce iptali istenen hükümlerinsınırlandırılmasına yer olup olmadığının karara bağlanması yerinde olur. İtirazkonusu kuralların kendi içlerinde bütünlük oluşturmaları, getirdikleridüzenleme açısından adalet makamları ile ilgili hükümlerin öteki kuruluşlardanayırt edilmesi olanağının bulunmaması nedeniyle incelemenin bir sınırlamayabağlı tutulmadan yapılması gerekmektedir.
2 -İtiraz konusu kuralların Anayasa açısından incelenmesine geçilmeden önceaşağıdaki konuların ele alınmasına gerek görülmüştür.
a)Nüfus kayıtlarının ve imza incelemesinin özelliği:
NüfusYasası'nın 13. maddesinde, aile kütükleri ile dayanaklarının resmi belgelerdenolduğu ve bunların aksi sabit oluncaya kadar geçerli sayılacağı belirtilmiştir.Nüfus aile kütük kayıtlarının taşıdığı nitelik, her şeyden önce bunların,yetkili makamlarca usulüne göre düzenlenmiş doğru olan ve yalnızca gerçekleriyansıtan belgelere dayandırılmaları ve onlara uygun bir biçimde tesisedilmeleri zorunluğunu ortaya koyar.
Doğum,ölüm tutanaklarının, kişisel duruma ilişkin kesinleşmiş mahkeme kararları gibidayanak belgelerinin, nüfus kütük kayıtları yönünden büyük önem taşımaları hemNüfus Yasası hem de Medeni Yasa gereğidir. Bu bakımdan yasa, dayanakbelgelerinin de nüfus kütüklerinde olduğu gibi hem Nüfus işleri GenelMüdürlüğü'nde ve hem de ilgili nüfus dairelerinde saklanmalarını öngörmüştür.Bu konudaki uygulamaya göre dayanak belgelerinin 700-1000 adedinin birlikte,nüfus kütüklerinin ise 2500 kayıdı içerecek biçimde ciltlendiklerianlaşılmaktadır. Dayanak belgelerini içeren bir cildin, her hangi bir belgeninaslının incelenmesi amacıyla nüfus memurluğundan çıkarılması durumunda,incelenmesi gerekmiyen öteki tüm belgelerle ilgili hizmetlerin bir süredurduğunu ve bu belgelere ilişkin istenen bilgilerin verilemediğini kabul etmekgerekir Nüfus kütükleri ile ilgili bir cildin gönderilmesi durumunda 2500kişiyle ilgili kayıtlar bakımından da aynı sakıncalı durumun ortaya çıkmasıdoğaldır.
Konuyabu açıdan bakıldığında, nüfus kütüklerinin ve dayanak belgelerinin kişiselduruma bağlı toplum düzeninin temel öğelerinden biri olduğu, düzgün tutulmalarıve iyi saklanmaları gereği kendiliğinden anlaşılır.
Öteyandan, kimi durumlarda bu belgelerde yer alan imzaların ve yazıların uzmankişilerce ve teknik özel araç ve gereçlerle incelenmesi gerçeğe ulaşmanın tekyolu olabilir. Nitekim bu gibi durumlarda belgenin aslının görülmesi gerektiği,incelemenin mikroskop ve özel aletlerle yapılmasında zorunluk bulunduğu, buaygıtların çok kıymetli ve hassas olmaları nedeniyle laboratuarlardançıkarılamadıkları, dolayısıyle sağlıklı bir incelemenin ancak laboratuarlardayapılabileceği sözlü açıklama kararı üzerine Emniyet Genel Müdürlüğü'ndençağrılan uzman kişice belirtilmiştir.
b)İmza ve yazı incelemeleriyle ilgili kurallar :
Usulhukukunda bu konuda bazı düzenlemeler yer almaktadır. Örneğin CezaYargılamaları Usulü Yasası'nın 85. madde sinde " Bir vesikanın doğruluğunuveya sahteliğini tahkik etmek yahut failini meydana çıkarmak için ehlihibremarifetiyle yazı ve mühür tahkikatı yapılabilir" denmektedir. Ancak sözüedilen yasanın 88. maddesinde " Resmi dairelerde saklı evrak ve sairvesikalar münderecatının ifşası memleketin selametine zarar vereceği o daireninen büyük amiri tarafından beyan edilirse bu evrak ve vesikaların gösterilmesive teslimi istenmez. Şu kadar ki bu beyan kâfi görülmezse o dairenin mensupolduğu Vekâlete müracaat olunabilir" biçiminde yer alan hükmün, 85.maddenin tek ayrık durumunu oluşturduğu görülmektedir.
HukukYargılamaları Usulü Yasası'nda konu, 308., 309/1. ve 3, 310. ve 314. maddelerdedaha ayrıntılı düzenlenmiş, 311., 322. ve 324. maddelerde ise, incelenmesigereken senedin veya belgenin bir memurun resmi görevi nedeniyle elindebulunması durumunda dahi aslının mahkemeye teslim edilmesi öngörülmüştür.
c)İtiraz konusu kuralların kapsamı :
Anayasayaaykırılığı nedeniyle iptali istenen Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddeleriincelendiğinde bu maddelerin; yerel nüfus yönetimlerince, kimi kuruluş vekişilerle adli makamlara nüfus kayıtlarının onaylı örneklerinin ve bukayıtlarla ilgili bilgilerin verilmesini, bunların dışında hiçbir daireye enyüksek yerel yönetim amirinin yazılı emri olmadıkça, kopya, özet ve bilgiverilmemesini hükme bağladığı görülür.
Bumaddelerle yapılan düzenlemenin, konusu suç oluşturan veya bir suç nedeniyleoluşan belgeleri kapsamayıp genel nitelikte bulunduğu açıktır.
Hukukve ceza davalarında kişilerin ölüm, doğum, evlenme, boşanma, cinsiyet, yaş gibikişisel ya da kişiliğine bağlı durumlarına ilişkin nüfus kayıt örneklerine vebunların dayanakları olan belgelere başvurulduğu sık sık görülen olaylardandır.Bunun gibi Askerlik Daireleri ile öteki resmi kuruluşların ve gerektiğindekişilerin de nüfus kayıtlarını istedikleri bilinen gerçeklerdendir.
İtirazkonusu 14. ve 61. maddeler, bu gereksinmeleri düzenleyen ve nüfus dairelerindenhangi kuruluşlarca bilgi, özet ve onanlı kayıt örnekleri istenebileceğini ve bukayıtlarla dayanaklarını inceleyebileceğini öngören kurallardır. Nitekim 14.maddeye ilişkin tasarı gerekçesinde " Bu maddelerle, nüfus kütükleri vedayanakları sorumlu memurlar, adli merciler ile denetleme ve teftişe yetkilikılınanlardan başkalarının inceleme ve görmelerine cevaz verilmemiş, ancaknüfus kayıt örneklerinin adli makamlarla ilgili dairelere, karı veya kocaya,veli veya vasiye ve resmi vekiline verilmesi, nüfus kayıtlarının gizlitutulması ve nüfus memurlarına evlenme memurluğu yetkisi verilmesi hususlarıhüküm altına alınmıştır." 61. madde ile ilgili gerekçede ise " Bumadde ile nüfus kayıt örneklerinin hangi daire veya kimselere verilebileceğiaçıklanmıştır." denilerek bu maddelerle yapılan düzenlemenin amacı açıkçaortaya konulmuş bulunmaktadır.
Görüldüğüüzere nüfus kütükleriyle bunların dayanaklarını oluşturan belgelerinasıllarının mahkemelerce incelenmesinde veya incelettirilmesinde zorunlulukbulunduğunda, yargılama usulüne ilişkin kuralların uygulanacağı doğaldır. Çünküitiraz konusu kurallar yargılama usulüne ilişkin yasal düzenlemeleri açık ya daörtülü biçimde yürürlükten kaldırmış değildir.
d)İtiraz konusu kuralların, hâkimin delilleri inceletme ve el koyma yetkilerineayrık durum getirip getirmediği sorunu :
Mahkemeiddia ve sav karşısında imzanın gerçekten sanığa ait olup olmadığınıanlayabilmek için belgenin aslını getirterek imzayı uzman bir kuruluştaincelettirmek istemiş, ancak nüfus dairesi, bu istemi, Nüfus Yasası'nın itirazkonusu maddelerinden ve nüfus yönetmeliğinden söz ederek yerine getirmektenkaçınmıştır. Mahkeme, iptali istenen maddelerin Ceza Yargılamaları UsulüYasası'ndaki bazı kuralları uygulama dışında bıraktığı görüşündedir.
Yukarıdada açıklandığı gibi itiraz konusu kurallar, nüfus kayıtlarının incelenmesi veonaylı örneklerinin verilmesi ile ilgili düzenleme getirmelerine karşın, CezaYargılamaları Usulü Yasası'nın hâkime tanıdığı yetkileri sınırlamamaktadırlar.Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddelerinde bu yönde bir açıklık bulunmadığınagöre, hâkime, bir belgenin doğruluğunu veya sahteliğini anlayabilmek içininceleme yapmak görev ve yetkisini veren Ceza Yargılamaları Usulü Yasası'nın85. ve onu izleyen maddelerde, mahkemeye her türlü tanıtlama nedenlerinin" ihzar" ve " iradı" yönünden yetki veren 237., delillerindeğerlendirilmesiyle ilgili 254. maddelerde bir değişiklik veya sınırlama sözkonusu değildir.
Öteyandan,itiraz konusu maddeler, usule ilişkin yasalarda yeni yöntem ve kurallarkoymadığına göre, ceza yargılamasıyla ilgili " genel" kurallarda birdeğişiklik meydana getiren " Özel Yasa Kuralı" olarak da kabuledilemezler.
3 -Anayasaya aykırılık sorununun incelenmesi :
a)Anayasa'nın 7. maddesi yönünden inceleme :
İtirazyoluyla başvuran Mahkeme, Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddelerinin Nüfusdaireleri dışında, bilirkişi incelemesi yaptırılmasına olanak vermediğini,dosyanın sürüncemede kaldığını, böylece yargı yetkisinin kullanılmasınınengellendiğini ileri sürmektedir.
Mahkemelerin,gördükleri davalarda delilleri toplayıp değerlendirmede tam bir serbestiyesahip olmaları, yargılamanın her türlü baskı ve sınırlamanın dışında bulunması,Anayasa'nın 7. maddesine göre Türk Ulusu adına yargı yetkisini kullanma sınındoğal gereğidir. Yukarıda açıklandığı gibi, Anayasaya aykırılık itirazına konuedilen Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddeleri, Ceza Yargılamaları Usulü Yasasıhükümlerinin uygulanmasını engeller nitelikte değildir. İtiraz konusu maddeler,ceza yargılama usulü alanında özel bir kural ve yargı yetkisininkullanılmasında bir sınırlama getirmemektedir. Anayasa'nın 132. maddesininikinci fıkrasında belirtildiği gibi yasama ve yürütme organları ile idare,mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Öteyandan, mahkemelerin de, nüfuskayıtlarının kamu düzeni yönünden arzettiği önemi ve nüfus kayıtlarının veyadayanaklarının nüfus dairelerinin dışına çıkması durumunda belgelerin kaybolmasıolasılığının bulunduğunu ve hizmetlerin aksayabileceğini gözden uzaktutmayacakları, zorunluluk olmadıkça bu yolda karar vermiyecekleri vezorunluluk hallerinin takdirinin ise mahkemeye ait olduğu kuşkusuzdur.
Açıklanannedenlerle, mahkemenin, Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddelerinin yargıyetkisinin kullanılmasını engellediği yolundaki görüşü yerinde bulunmamıştır.
b)Anayasa'nın 12. maddesi yönünden inceleme :
Mahkeme,iptali istenen kurallar nedeniyle, sanığın savının, doğru olup olmadığınınanlaşılamadığını ölüm tutanağı üzerinde bilirkişi incelemesi yapılamadığım, budurumun Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesine uymadığını ileri sürmektedir.
İtirazkonusu edilen kurallar, yukarıda açıklandığı üzere Ceza Yargılamaları UsulüYasası'nda, değişik bir düzenleme getirmediği gibi, bu yasanın kimi hükümlerinideğiştirici ve uygulanmasını engelleyici nitelikte de değildir. Mahkemece, kimikişilerle ilgili bilirkişi incelemesinin sırf nüfus kayıtlarına bağlı olması nedeniyleyapılamayacağı yolunda öne sürdüğü görüşün yerinde olmadığı ve bu durumuneşitlik ilkesiyle ilgili bir yönü de bulunmadığı anlaşılmaktadır. Anayasa'nın113. maddesindeki " Bakanlıklar ... Kanunların ... uygulanmasını sağlamaküzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabilirler..."kuralı karşısında, bir yönetmeliğin Nüfus Yasası'na aykırı olan hükmünedayanılamayacağını belirtmekle yetinilmesi yerinde görülmüştür.
Açıklanannedenlerle 5/5/1972 günlü, 1587 sayılı Nüfus Kanunu'nun 14. ve 61. maddelerindeAnayasaya aykırı bir yön bulunmamaktadır, itirazın reddi gerekir.
VI -SONUÇ :
5/5/1972günlü, 1587 sayılı Nüfus Kanunu'nun itiraza konu edilen 14. ve 61. maddelerindeAnayasaya aykırılık bulunmadığına ve itirazın reddine,
26/11/1981gününde oybirliğiyle karar verildi.
Başkan
Şevket Müftügil
Başkanvekili
Ahmet H. Boyacıoğlu
Üye
Ahmet Zeyneloğlu
Üye
Hakkı Müderrisoğlu
Üye
Nihat O. Akçakayalıoğlu
Üye
Hüseyin Karamüstantikoğlu
Üye
H. Semih Özmert
Üye
Orhan Onar
Üye
Selahattin Metin
Üye
Mehmet Çınarlı
Üye
Mahmut C. Cuhruk
Üye
Necdet Darıcıoğlu
Üye
Servet Tüzün
Üye
Yılmaz Aliefendioğlu
Üye
Yekta Güngör Özden