Anasayasa Mahkemesi - Norm Denetimi - E.1985/22, K.1987/2 Sayılı Karar - 13/01/1987

ANAYASAMAHKEMESİ KARARI

Esas Sayısı : 1985/22

Karar Sayısı : 1987/2

Karar Günü : 13/1/1987

R.G. Tarih-Sayı :05.07.1987-19508

İptal Davasını Açan : TBMM 92 üyesi.

İptal Davasının Konusu : 15 Haziran 1985 günlü ve 18785 sayılıResmi Gazetede yayımlanmış bulunan, 7/6/1985 günlü ve 3223 sayılı, 1581 sayılıTarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanununun Bazı Maddelerini Değiştiren237 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü HakkındakiKanununun 1., 2., 3., 4., 5., 6., (6. maddenin kapsadığı ek madde 1., ek madde2. ve geçici madde 8., geçici madde 9. geçici madde 10.) ile 7. maddelerininAnayasanın 2., 33., 35., 45., 48., 167. ve 171. maddelerine aykırılığı nedeniile iptallerine karar verilmesi istemidir.

II. Metinler:

A) 7/6/1985 günlü, 3223 sayılı Kanunun iptali istenilen maddeleri:

"Madde 1. - 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri veBirlikleri Kanununun 4 üncü maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

Yönetim Kurulu:

Madde 4. - A) Kooperatiflerde;

Yönetim Kurulu, genel kurula katılma hakkını haiz ortaklararasından genel kurulca seçilecek dört üye ile, kooperatifin müdürü veyavekilinden teşekkül eder.

B) Bölge Birliklerinde;

Yönetim Kurulu, genel kurulca temsilciler arasından seçilecek altıüye ile Bölge Müdürü veya vekilinden teşekkül eder.

C) Merkez Birliğinde;

Yönetim Kurulu, genel kurul temsilcilerinin kendi aralarındanseçecekleri altı üye ile, Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığı, Hazine ve DışTicaret Müsteşarlığı ve T. C. Ziraat Bankasınca mensupları arasındangörevlendirilecek birer temsilci ve genel müdür veya vekilinden teşekkül eder.

Bölge ve Merkez Birlikleri, genel kurallarında her temsilci yalnızveya bunların vekilleri Yönetim Kuruluna Başkanlık ederler. Yönetim Kuruluüyeleri kendi aralarından, kooperatiflerde bir. Bölge Birliklerinde iki. MerkezBirliğinde seçimle gelenlerden iki üyeyi Başkanvekili seçerler.

Yönetim Kurulu üyeliklerine seçilenlerin, kooperatiflerdeokuryazar, Bölge Birlikleri ile Merkez Birliğinde en az ilkokul mezunuolmaları, Merkez Birliği Yönetim Kuruluna atama yolu ile görevlendirilenlerinyüksek tahsilli ve konu ile ilgili görevlerde çalışmış bulunmaları şarttır.

Merkez Birliği Yönetim Kurulu üyelerine verilecek ücret veya hakkıhuzurun miktarı Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığınca tespit edilir.

Kooperatif, bölge birlikleri ve merkez birliği yönetim kuruluüyeleri bu kuruluşları temsilen iştiraklerde görev alamazlar.

Kooperatif, bölge birlikleri ile merkez birliği tarafındanyapılacak seçimlerin esasları, temsilcilerin adedi, yönetim kurulları üyeleriile kooperatif ve bölge birlikleri tarafından seçilecek temsilcilerde aranacakdiğer nitelikler ve yönetim kurulu üyelerinin çeşitli ilçe, il ve bölgeleritemsil esasları anasözleşmelerde tayin ve tespit edilir.

Bölge ve Merkez Birlikleri, genel kurullarında her temsilci yalnızbir oya sahiptir."

"Madde 2. - 1581 sayılı Kanunun 5 inci maddesi aşağıdakişekilde değiştirilmiştir.

Madde 5. - Kooperatiflerde bölge ve merkez birliklerinde işler,kanun, anasözleşme ve diğer mevzuat ile Tarım- Orman ve Köyişleri Bakanlığı vekooperatif üst kuruluşlarının talimatlarına genel kurul ve yönetim kurulukararlarına uygun olarak müdürlük, bölge müdürlüğü ve genel müdürlük tarafındanyürütülür.

Merkez Birliği Genel Müdürü, Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanınınteklifi üzerine ortak kararname ile, Genel Müdür yardımcıları ile bölgemüdürleri ise Genel Müdürün teklifi Merkez Birliği Yönetim Kurulunun görüşüneistinaden Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanının onayı ile atanırlar.

Kooperatifler, Bölge Birlikleri ve Merkez Birliğinde imzayayetkili diğer persone1. Genel Müdürün teklifi ve Merkez Birliği YönetimKurulunun onayı ile tayin edilirler.

Diğer personelin tayin ve nakli ise Genel Müdürlük tarafındanyapılır.

Görevden alınmalarda, atamadaki usul ve esaslar uygulanır.

Genel Müdür Yardımcılarının Yükseköğrenim yapmış, kamu kurum vekuruluşlarında. Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri teşkilatında veyabenzer kuruluşlarda en az sekiz yıl çalışmış olmaları şarttır.

Kamu kurum ve kuruluşlarında görevli iken Genel Müdür veyardımcısı olarak tayini yapılanların, bu görevde geçecek hizmetleri emeklilikmüktesebinden sayılır. İlgili mevzuata göre T. C. Emekli Sandığına verilmesigereken kesenek ve karşılıklar kendileriyle çalıştıkları kuruluş tarafındanödenir.

Genel Müdür dışında, kooperatif bölge ve Merkez Birlikleripersonelinin tayin, nakil ve görevden çıkarılması gibi esaslar, merkez birliğiyönetim kurulunca kabul edilip Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığınıntasdikine sunulacak bir yönetmelikle belirlenir.

Genel müdürün özlük hakları Tarım - Orman ve KöyişleriBakanlığınca kararlaştırılır."

"Madde 3. - 1581 sayılı Kanunun 5/5/1981 tarihli ve 2460sayılı Kanunla değiştirilen 6 ncı maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir.

Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler ile personelin görevlerineson verilmesi:

Madde 6. - Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığı tarafındanyaptırılacak soruşturma sonucuna göre, görevleri ile ilgili olarak suçişledikleri veya kusurlu oldukları anlaşılan ve bu Bakanlıkça görevdenalınmaları uygun görülen kooperatif, bölge birlikleri ve Merkez Birliği yönetimkurulu üyeleri ve denetçileri ile personelin görevlerine son verilir.

Göreve son verme işlemi, ortaklar arasından seçilen kooperatif,bölge birlikleri yönetim kurulu üyeleri ile denetçiler için bir üst kuruluş,merkez birliği yönetim kurulu üyeleri ve Denetçiler için Tarım - Orman veKöyişleri Bakanlığı tarafından yerine getirilir Kooperatif, bölge birlikleri vemerkez birliği personelinin görevden alınmalarında atamalarındaki usul veesaslara uyulur.

Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığınca Merkez Birliği YönetimKurulu üyesi ve denetçi olarak atanan temsilcilerinin görevlerine bu Bakanlıktarafından, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı ile T. C. Ziraat BankasınınYönetim Kurulunda ve denetçi olarak görev yapan temsilcilerinin görevlerine deTarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığının birinci fıkradaki hallere dayalıgerekçeli talebi üzerine ilgili idarece son verilir.

Merkez Birliğinin yaptıracağı soruşturma sonucuna göre, görevleriile ilgili olarak suç işledikleri veya kusurlu oldukları anlaşılan vegörevlerine son verilmesi uygun görülen;

a) Kooperatif ve bölge birliklerinin seçimle iş basına gelenyönetim kurulu üyeleri, denetçiler ile bölge müdürü dışındaki imzaya yetkilipersonelin görevlerine merkez birliği yönetim kurulunca, diğer personelingörevlerine merkez birliği genel müdürlüğünce, bölge müdürlerinin görevlerineatamalarındaki usul ve esaslara göre,

b) Merkez birliği genel müdür yardımcıları dışındaki imzayayetkili personelin görevlerine merkez birliği yönetim kurulunca, genel müdüryardımcılarının görevlerine atamalarındaki usul ve esaslara göre, diğerpersonelin görevlerine merkez birliği genel müdürlüğünce,

Son verilir.

Kooperatif, bölge birlikleri ve merkez birliği personelinin işKanunu ile Borçlar Kanununa göre görevlerine son verilmesi halleri saklıdır.

Seçimle iş basına gelen ve göreve son verilme, çekilme veya diğerherhangi bir sebeple yönetim kurulu üyelikleri ve denetçilikleri sona erenlerinyerlerine, yenileri seçilip işe başlayıncaya kadar görev yapmak üzere,

a) Kooperatifler için bölge birlikleri,

b) Bölge birlikleri için merkez birliği,

c) Merkez birliği için Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığı,tarafından yedekleri getirilir. Yedeklerle doldurulmayanların yerlerine yemlerseçilip işe başlayıncaya kadar görev yapmak üzere (a, b, c) bentlerinde yazılıkuruluşlarca geçici yönetim kurulu üyeleri ve denetçiler atanır.

Bu suretle geçici olarak merkez birliği yönetim kurulu üyelikleriile denetçiliğine atanacaklarda, kooperatif e ortak olma şartı aranmaz."

"Madde 4. - 1581 sayılı Kanunun 7nci maddesi aşağıdakişekilde değiştirilmiştir.

Örnek Anasözleşmelerin Hazırlanması:

Madde 7 - Kooperatif, bölge birlikleri ve Merkez Birliği örnekanasözleşmeleri, ilgili kuruluşların da görüşü alınarak. Tarım- Orman veKöyişleri Bakanlığı tarafından hazırlanır. Bakanlar Kurulunca kabul edilir.

Anasözleşmelerde yapılacak değişikliklerde aynı usuletabidir."

"Madde 5. - 1581 sayılı Kanunun 10 uncu maddesi aşağıdakişekilde değiştirilmiştir.

Talimatlara Uyma Mecburiyeti:

Madde 10. - Kooperatifler, bölge birlikleri ve merkez birliğibağlı bulundukları üst kuruluşların vereceği talimatlara uygun hareket etmeğemecburdur, aksine davranışlar sorumluluğu gerektirir. Sorumluluk derecesianasözleşmelerde belli edilir."

"Madde 6. - 1581 sayılı Kanuna aşağıdaki iki ek ve üç geçicimadde eklenmiştir.

Denetçiler:

Ek Madde 1. - A) Kooperatiflerde;

Genel Kurulca, genel kumla katılma hakkını haiz ortaklar arasındaniki denetçi seçilir.

B) Bölge Birliklerinde;

Genel Kurulca, temsilciler arasından veya dışarıdan iki denetçiseçilir.

c) Merkez Birliğinde;

Genel Kurulca, temsilciler arasından veya dışarıdan iki denetçiseçilir.

Ayrıca, Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığı ile T. C. ZiraatBankasını temsilen, mensupları arasından birer denetçi atanır.

Denetçi seçilenlerin, kooperatiflerde en az ilkokul, bölgebirliklerinde ortaokul, lise veya dengi okul, Merkez Birliğinde yüksek okulmezunu olmaları şarttır.

Merkez Birliği denetçilerine verilecek ücret veya huzur hakkınınmiktarı, Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığınca tespit olunur. Kooperatif,bölge birlikleri ve Merkez Birliği denetçileri, ücret veya huzur hakkındanbaşka herhangi bir ücretten faydalanamazlar.

Kooperatif, bölge birlikleri ve merkez birliği denetçileri, bukuruluşları temsilen iştiraklerde görev alamazlar.

Seçimle gelecek denetçiler, bölge birliklerinde değişiklik il veilçeleri, merkez birliğinde çeşitli bölgeleri temsil edecek şekilde genelkurullarında seçilirler.

Denetçilerin seçim esasları ile bunlarda aranacak diğer nitelikleranasözleşmelerde belli edilir.

Teftiş ve Denetim:

Ek Madde 2. - Kooperatifler, bölge birlikleri ve merkez birliği,Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığının teftiş ve denetimine tabidir.

Ayrıca kooperatifler bağlı oldukları bölge birliği ve merkez birliğinin,bölge birlikleri de merkez birliğinin teftiş ve denetimine tabidirler.

Kooperatifler, bölge birlikleri ve merkez birliği Tarım - OrmanvsKöyişleriBakanlığının yapacağı teftiş ve denetimler sonucu vereceği talimatlara uymakzorundadırlar.

Geçici Madde 8. - Nitelikleri bu Kanunda gösterilen şartlarauymayan Merkez Birliği Yönetim Kurulu başkan ve üyeleriyle denetçileriningörevleri bu Kanunun yayımı tarihinde sona erer.

Bu şekilde görevleri sona erenlerin yerlerine ilk genel kumlakadar görev yapmak üzere, gerekli nitelikleri taşıyanlar arasından Tarım Ormanve Köyişleri Bakanlığınca atama yapılır.

Kooperatif, bölge birlikleri ve merkez birliğinin yapılacak ilkgenel kurullarında, yönetim ve denetim organları, bu Kanun hükümlerine göreteşkil olunur. Genel Kurul toplantıları anasözleşmenin kabulünü takip edenaydan başlamak üzere en geç bir yıl içinde tamamlanır.

Ancak, merkez birliği genel kurulu, bu Kanunun yayımı tarihindensonraki altı ay içinde toplanamaz.

Tarım - Orman ve Köyişleri Bakanlığı, Hazine ve Dış TicaretMüsteşarlığı ile T. C. Ziraat Bankası, Bölge Birlikleri ve Merkez Birliğininyönetim ve denetim organlarının bu Kanun hükümlerine göre teşkilinibeklemeksizin söz konusu organlara kendi temsilcilerini tayin eder.

Geçici Madde 9. - Kooperatifler, bölge birlikleri ve merkezbirliği anasözleşmelerinde, bu Kanun doğrultusunda yapılacak değişiklikler engeç 3 ay içerisinde sonuçlandırılır.

Yeni anasözleşmeler yürürlüğe girinceye kadar, mevcutanasözleşmelerin bu Kanuna aykırı olmayan hükümlerinin uygulanmasına devamolunur.

"Geçici Madde 10. - 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri veBirlikleri Kanunu ve ilgili anasözleşmeler ile diğer mevzuatta ve 14/12/1983tarih ve 185 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Tarım Kredi Kooperatifleri veBirlikleri için Ticaret Bakanlığına ve Bakanına veya Sanayi ve TicaretBakanlığına ve Bakanına verilen görev ve yetkiler, Tarım - Orman ve KöyişleriBakanlığına ve Bakanına devredilmiştir."

"Madde 7. - Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankasının KuruluşuHakkında 10/10/1983 tarih ve 107 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin, TarımKredi Kooperatifleri, Birlikleri ve Merkez Birliği ile ilgili 42ncimaddesindeki hükmü yürürlükten kaldırılmıştır."

B) Dayanılan Anayasa Kuralları:

"Madde 2. - Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millidayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürkmilliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir."

"Madde 33. - Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurmahakkına sahiptir.

Dernek kurabilmek için kanunun gösterdiği bilgi ve belgelerin,kanunda belirtilen yetkili mercie verilmesi yeterlidir. Bu bilgi ve belgelerinkanuna aykırılığının tespiti halinde yetkili merci, derneğin faaliyetinindurdurulması veya kapatılması için mahkemeye başvurur.

Hiç kimse bir derneğe üye olmaya ve dernekte üye kalmağazorlanamaz. Dernek kurma hürriyetinin kullanılmasında uygulanacak şekil, şartve usuller kanunda gösterilir.

Dernekler, 13 üncü maddedeki genel sınırlamalara aykırı hareketedemeyecekleri gibi, siyasi amaç güdemezler, siyasi faaliyette bulunamazlar,siyasi partilerden destek göremez ve onlara destek olamazlar, sendikalarla,kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ve vakıflarla bu amaçla ortakhareket edemezler.

Kuruluş amaç ve şartlarım kaybeden yahut kanunun öngördüğüyükümlülükleri yerine getirmeyen dernekler, kendiliğinden dağılmış sayılır.

Dernekler, kanunun öngördüğü hallerde hakim kararıylakapatılabilir. Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, milligüvenliğin, milli egemenliğin, kamu düzeninin, başkalarının hak vehürriyetlerinin korunması ve suçların önlenmesi bakımlarından gecikilmesindesakınca bulunan hallerde, hakim kararına kadar kanunen yetkili kılınan merciinemriyle faaliyetten alıkonulabilir.

Birinci fıkra hükmü, Silahlı Kuvvetler ve kolluk kuvvetlerimensupları ile kamu hizmeti görevlilerinin dernek kurma haklarına başkacasınırlamalar getirilmesine veya bu hürriyeti kullanmalarının yasaklanmasınaengel değildir.

Bu madde hükmü vakıflara ve bu nitelikteki kuruluşlara dauygulanır."

"Madde 35. - Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.

Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.

Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırıolamaz."

"Madde 45. - Devlet, tarım arazileri ile çayır ve meralarınamaç dışı kullanılmasını ve tahribini önlemek, tarımsal üretim planlamasıilkelerine uygun olarak bitkisel ve hayvansal üretimi arttırmak maksadıyla,tarım ve hayvancılıkla uğraşanların işletme araç ve gereçlerinin ve diğergirdilerinin sağlanmasını kolaylaştırır.

Devlet, bitkisel ve hayvansal ürünlerin değerlendirilmesi vegerçek değerlerinin üreticinin eline geçmesi için gereken tedbirlerialır."

"Madde 48. - Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşmehürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir.

Devlet, özel teşebbüslerin milli ekonominin gereklerine ve sosyalamaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacaktedbirleri alır."

"Madde 167. - Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmetpiyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı ve geliştiricitedbirleri alır; piyasalarda fiili veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme vekartelleşmeyi önler.

Dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına olmak üzere düzenlenmesiamacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi vebenzeri yükümlülükler dışında ek mali yükümlülükler koymaya ve bunlarıkaldırmaya kanunla Bakanlar Kuruluna yetki verebilir."

"Madde 171. - Devlet, milli ekonominin yararlarım dikkatealarak, öncelikle üretiminin artırılmasını ve tüketicinin korunmasını amaçlayankooperatifçiliğin gelişmesin! sağlayacak tedbirleri alır.

Kooperatifler, Devletin her türlü kontrol ve denetimine tabi olup,siyasetle uğraşamaz ve siyasi partilerle işbirliği yapamazlar."

III. İlk inceleme:

Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca, H. SemihÖZMERT, Orhan ONAR, Necdet DARICIOĞLU, Kenan TERZİOĞLU, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU,Muammer TURAN, Mehmet ÇINARLI, Selahattin METİN, Servet TÜZÜN, Mahmut C. CUHRUKve Mustafa ŞAHİN'İN katılmaları ile 17/9/1985 günü yapılan ilk incelemetoplantısında, Türkiye Büyük Millet Meclisinin 92 üyesi tarafından açılan iptaldavasına ilişkin dilekçenin bazı sayfalarında onayı yapan kişinin sıfatıbelirlenmemiş ve ayrıca Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanı dışında bir kimseise onaylamaya yetkili olduğuna dair belgede eklenmediği görüldüğünden bunoksanlığın 15 gün içinde tamamlanması gerektiğinin dava dilekçesinde tebellüğeyetkili oldukları belirtilen Milletvekillerine tebliği için geri çevrilmesineH. Semih ÖZMERT, Kenan TERZİOĞLU, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU ve Muammer TURAN'ın(dilekçeye ekli isim listesinin her sayfasındaki onamaya ilişkin imzanın,Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanvekili Abdulhalim ARASa ait olduğu ve Esas:1985/9 sayılı dosyadaki belgeden de kendisinin onamaya yetkili bulunduğu açıkçaanlaşıldığından işin esasının incelenmesine karar verilmesi gerektiği)yolundaki karşıoyları ve oyçokluğu, ile karar verildikten sonra bu eksikliktamamlanmış bulunduğundan işin esasının incelenmesine oybirliği ile kararverilmiştir.

IV. Esasın İncelenmesi :

İşin esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi, iptali istenilen yasahükümleri, aykırılık iddiasına dayanak yapılan Anayasa maddeleri, bunlarlailgili gerekçeler ve öteki metinler incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü:

A) Genel Açıklama:

Dava konuşu yasa metinlerinin Anayasaya uygunluk denetiminegeçilmeden önce, yurdumuzda kooperatifçiliğin gelişimi konusunu kısacaincelemekte yarar görülmüştür.

Toplumda bireyleri bir arada yaşamaya iten nedenler arasında kuşkusuzekonomik gereksinmeler başta gelir. Siyasal otoritenin niteliği de, bugereksinmelerin karşılanmasında ve güvence altına alınmasında tutulan yola göredeğişmektedir. Bu yol ya belirli kişi veya grupların ya da toplumu oluşturanbireylerin tümünün çıkarları doğrultusunda olabilir. Böylece korunmasıamaçlanan ekonomik güvencenin niteliğine göre, toplum yönetiminin demokratikilkelere yaklaşım derecesi belli olur. Yüzyıllar boyunca şurup gelen ekonomikdüzende, bu yaklaşımın yeterince sağlanamadığı saptanınca, bireylerin kendigereksinmelerim kendilerinin sağlaması ve karşılıklı yardımlaşma temelinedayanan büyük ekonomik güçleri oluşturması fikri ortaya atılmıştır. Demokratikdüşünce kültürünün bir ürünü olarak geçen yüzyılın ortalarından beri varlığım kabulettiren bu ekonomik sistem, kooperatifçilik adı altında, özellikle batıuygarlığının önderliğim yapan ülkelerde giderek büyük önem kazanmıştır.

Bireylerin kooperatif çatısı altında birleşmeleri ve böyleceanamal egemenliğine dayanan geleneksel ekonomik düzenin baskısındankurtulmaları, yeni bir demokratik ve sosyal adaletçi hukuk düzeninin detemelini oluşturmuştur. Ancak bireysel küçük ekonomik birimlerin işbirliğiyaparak kooperatif biçiminde ortaya çıkmaları memleketimizde kolay olmamıştır.Yurdumuzda orta çağlardan beri sürüp gelen bireysel ekonomik yapı, toplumyaşamamızda egemenliğini henüz bırakmış değildir. Bu nedenle Cumhuriyetdöneminde, yurdun ekonomik yapısında etkin atılımlar öngörülmüş ve devletönderliğinde ticaret ve endüstri kurumları meydana getirilmiştir. 29/5/1926günlü ve 865 sayılı Ticaret Kanunu ile bir ticaret şirketi niteliğinde kabuledilen kooperatifler için getirilen hükümler, tarım alanında istenilengelişmeyi sağlayamamış olduğundan, devlet gözetimi altında özel kanunlarla tarımkredi ve tarım satış kooperatifleri kurulmuştur.

Bu kooperatiflerin devlet güdümünde tutulmalarının nedeni,özellikle tarım sektöründe, çıkarlarım korumakta yeterli bilgi ve tecrübesiolmayan köylü kesiminin zarara uğramaması ve kooperatif kuruluşların vebunların dayandığı temel felsefenin giderek dejenere edilmesi ve böylece halkınbu kurumlara saygısını ve güvenini yitirmemesi düşüncesi olmuştur.

İşte 21/10/1935 günlü, 2836 sayılı Tarım Kredi KooperatifleriKanununda yer alan devletin önderliğine, yardım ve korunmasına ilişkin hükümlerböyle bir gelişimin sonucudur. Örneğin; tarım kredi Kooperatiflerininkurulacağı yerlerin Ziraat Bankasının önerişi ile Ekonomi Bakanlığınca belliedileceğine, anasözleşmelerinin aynı bankaca hazırlanacağına, hazırlanananasözleşmelerin Ekonomi Bakanlığının onayından sonra Bakanlar Kurulu Kararıile yürürlüğe konulacağına, kooperatif ortaklarının ürünleri üzerinde ticaretve komisyonculuk yapanların, ürün karşılığı para veya mal olarak krediverenlerin kooperatife üye olamayacaklarına, kooperatifin ve birliklerinişlemlerinin Ziraat Bankası ile Ekonomi Bakanlığının denetimine bağlıtutulacağına, gerektiğinde yönetim kurullarını ve yöneticileri görevdençıkarmağa Bakanlığın yetkili olduğuna, genel kurul kararlarının ZiraatBankasının onayından sonra uygulanabileceğine ilişkin kurallar sözü geçenkanunda öngörülmüştür.

Yurdumuzda kooperatifçiliğin yukarıda açıklanan gelişimi bukonudaki hukuk düzenini de etkilemiştir. 18/4/1972 günlü, 1581 sayılı TarımKredi Kooperatifleri Kanunu bu gelişimin bir ürünüdür. Gerçekten bu yasa,kırsal bölgelerimizin tarımsal örgütlenmesi ve kalkınması amacına, giderekkökleşen ve yaygınlaşan demokratik ilkeler çerçevesinde, bir yaklaşımsağlamıştır. Ancak bu demokratik yaklaşımın oluşturduğu kuruluşların kimiaşamalarında, bazı değişik düzenlemelerin öngörülmesini doğal karşılamakgerekir. Çünkü gerek 1961 ve gerek 1982 tarihli Anayasalar, Devleti, tarımarazilerinin amaç dışı kullanılmasını ve tahribini önlemek, tarımsal üretimplanlaması ilkelerine uygun olarak bitkisel ve hayvansal üretimi artırmakmaksadıyla, tarım ve hayvancılıkla uğraşanların işletme araç ve gereçlerinin vediğer girdilerinin sağlanmasını kolaylaştıracak bitkisel ve hayvansal ürünlerindeğerlendirilmesi ve gerçek değerlerinin üreticinin eline geçmesi için yasal veyönetimsel önlemleri almak ve bu amaçla kooperatifçiliğin gelişmesinisağlamakla yükümlü tutmuş ve kooperatifleri devletin her türlü kontrol vedenetimine tabi kılmıştır.

Daha sonra yürürlüğe giren Tarım Kredi Kooperatifleri veBirlikleri Kanununun Bazı Maddelerini Değiştiren 237 sayılı Kanun HükmündeKararname ve bu kararnamenin değiştirilerek kabulüne dair 7/6/1985 günlü, 3223sayılı Kanunda bu düşünce ve Anayasal buyruğun ağırlığı daha da belirgin olarakgörülmektedir. Bölge Birliklerinde Bölge Müdürü, Merkez Birliğinde Genel Müdürveya bunların vekillerinin Yönetim Kuruluna Başkanlık etmesi. Merkez BirliğiYönetim Kurulu üyelerine verilecek ücret veya hakkı huzurun miktarının TarımOrman ve Köyişleri Bakanlığınca tespiti, kooperatif de, bölge ve merkezbirliklerinde işlerin kanun, anasözleşme, diğer mevzuat yanında Tarım Orman veKöyİşleri Bakanlığının talimatları ile yürütülmesi, atamalarda Bakanın onayınınaranması, örnek anasözleşmelerin ilgili kuruluşların da görüşü alınarak TarımOrman ve Köyişleri Bakanlığınca hazırlanması gibi düzenlemeler sözü geçen KanunHükmünde Kararname ve Kanunda bu nedenlerle öngörülmüştür.

B) Anayasaya Aykırılık Sorunu :

l - Yasanın 1. Maddesi Yönünden :

1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri KanunununBazı Maddelerini Değiştiren 237 sayılı Kanun Hükmünde KararnameninDeğiştirilerek Kabulü Hakkında Kanunun 1. maddesinde, tarım kredikooperatifleri ve birliklerinin kooperatif, bölge birliği ve merkez birliğininyönetim kurullarının oluşması ile müdür ve vekillerinin görevlendirilmesi,seçileceklerde aranacak nitelikler düzenlenmiştir.

İptal isteminin gerekçesinde bu hükme ilişkin olarak; YönetimKuruluna Kooperatiflerde kooperatif müdürü veya vekili, bölge birliklerinde bölgemüdürü veya vekili, merkez birliklerinde ise Tarım Orman ve KöyişleriBakanlığı, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı ve TC. Ziraat Bankasınca kendimensupları arasından görevlendirilecek birer temsilci ve genel müdür veyavekilinin üye olması öngörüldüğü, oysa kooperatif ve birliklerin birertüzelkişilik olduğu, tüzelkişilerin en üst karar organı olan YönetimKurullarına üye veya ortaklarının seçilmesi gerektiği, tayinle gelen kişilerin,bu tüzelkişilerin yönetim kurulunda üye olarak görev yapmasının demokratikkurallar, mülkiyet hakkı ve özel girişimde bulunma hakkı ile bağdaştırmanınmümkün olmadığına işaretle madde hükmünün Anayasanın 2, 33, 35, 45, 48, 167 ve171. maddelerine aykırı bulunduğu öne sürülmüş ise de Tarım KrediKooperatifleri, bölge birliği ve merkez birliğinin yönetim kurullarına müdürveya vekillerinin katılması ve merkez birliğine ayrıca Tarım ve Orman veKöyişleri Bakanlığı, Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı ve TC. ZiraatBankasınca mensupları arasında görevlendirilecek birer temsilcinin iştirakininAnayasanın dernek kurma hürriyetini düzenleyen 33. maddesi ile ilgili bir yönügörülmemiştir. Dava dilekçesinde, derneklerle kooperatiflerin tüzelkişi olmasıgibi niteliklerinden hareketle bu sonuca varılmak istenmiş olabilir. Hemenişaret etmek gerekir ki, tarım kredi kooperatifleriyle dernekler, amaçlarıbirbirinden farklı ayrı faaliyet alanlarının kuruluşlarıdır. Anayasada da ayrıstatüler içinde düşünülmüşlerdir.

Kooperatifler, tüzelkişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirliekonomik menfaatlerim ve özellikle meslek ve geçimlerine ait ihtiyaçlarınıkarşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıylagerçek ve kamu tüzelkişileriyle özel idareler, belediyeler, köyler ve derneklertarafından kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli kuruluşlardır (1163sayılı Kooperatifler Kanunu Madde l). 2908 sayılı Dernekler Kanununun 1.maddesine göre ise. "dernekler, kazanç paylaşma dışında belirli ve ortakbir amacı gerçekleştirmek üzere en az yedi kişinin bilgi ve çalışmalarınınsürekli olarak birleştirmeleri," biçiminde tanımlanmıştır.

Kooperatiflerin amacı bireyin ekonomisini geliştirmektir.Ekonominin geliştirilmesi geniş kapsamlı ve çok yönlüdür. Bireyin günlük yaşamiçin gerekli ve kıt olanaklarla tek basına elde edilmesi zor gereksinimlerimucuza sağlayabilmesi, rahat, yaşam koşullarına uygun bir konut edinebilmesi,mesleği ile ilgili araçları kolaylıkla elde edip kullanabilmesi, teknikilerleme ve düzenli pazarlama olanakları yaratılması kooperatifleşmekleolabilmektedir.

Derneklerde ise, bireylerin tek tek gerçekleştirmeyi başarmağagüçlerinin yetmeyeceği ereklere varabilmek için, güzelleştirmeye, özendirmeye,iyiliğe veya okumaya yönelik veya anılanlara benzer amaçlarla kurulurlar. Nekar paylaşmaya yönelik ticari bir gayeleri vardır, ne de amaçlarında böyle birekonomik eğilime rastlanır. Derneklerde ekonomik amaç, çok istisnai durumlardave bazı koşullara bağlı olarak kabul edilmektedir.

İki kuruluş yasalarla ve hukuki yapıları bakımından böylesinekesin çizgilerle birbirlerinden ayrıldıklarına göre, Anayasanın derneklerleilgili 33. maddesinin kooperatiflerde uygulanması söz konuşu olamayacağı gibi,sorunun, özgürlükçü demokratik bir toplumda irade serbestisi çerçevesi içindebireyin sözleşme yapma, meslek seçme ve çalışma özgürlüğünün güvencesinioluşturan 48. maddenin birinci fıkrası ile de bir ilişkisi görülmemektedir.

Devletin, tarım kredi kooperatifleri üzerindeki her türlü kontrolve denetim yetkisinin, Anayasanın özellikle 48. maddesinin ikinci fıkrası, 166.ve 171. maddelerinden kaynaklandığı; amacın, devletin ekonomik politikasınıngüven ve kararlılık içinde yürütülmesi olduğu söz götürmez.

Bu nedenle devletin denetim ve gözetiminin sağlanabilmesi içinyönetim kurullarına kooperatiflerde müdür, bölge birliklerinde bölge müdürü,merkez birliklerinde de genel müdür ve Bakanlık, Hazine ve Dış TicaretMüsteşarlığı ve TC. Ziraat Bankası temsilcilerinin katılmaları öngörülmüştür.Nitekim Ticaret Kanununun anonim ortaklıklar hakkındaki 342. ve 1163 sayılıKooperatifler Kanununun 58. maddelerinde aynı hüküm yer almıştır.Kooperatiflerde, bölge ve merkez birliklerinde işlerin teknik ve özel uzmanlıkister durumda bulunması nedeniyle nitelikli müdür ve genel müdür seçilmesi vebunların yönetim kuruluna başkanlık ettirilmesi olanağı getirilmesi ortaklaraçısından yarar sağlayacaktır. Günümüzde teknik bilgi ve tecrübenin önemibüyüktür. Başta genel müdür olmak üzere idarecilerin bu nitelikleri taşıyankimselerden olmalarının yararı söz götürmez.

Bu nedenlerle sorunun, dava dilekçesinde genel olarak yer alanAnayasanın dernek kurma hürriyetim düzenleyen 33., mülkiyet hakkı ile ilgili35., çalışma ve sözleşme hürriyetine ait 48/1. maddeleriyle doğrudan ilgisigörülmemiştir.

Düzenlemenin Anayasanın 2., 48/2., 166. ve 171. maddelerineaykırılığından da söz edilemez.

Necdet Darıcıoğlu ve Yekta Güngör Özden bu görüşe katılmışlardır.

2 - Yasanın 2. Maddesinin Anayasaya Aykırılığı Sorunu ;

Maddenin birinci fıkrasında, kooperatiflerde, bölge ve merkezbirlik] erinde işlerin, kanun, anasözleşme ve diğer mevzuat ile Tarım Orman veKöyişleri Bakanlığı ve kooperatif üst kuruluşlarının talimatlarına, genel kurulve yönetim kurulu kararlarına uygun olarak müdürlük, bölge müdürlüğü ve genelmüdürlük tarafından yürütüleceği,

İkinci fıkrada Genel Müdürün, Tarım Orman ve Köyişleri Bakanınınteklifi üzerine ortak kararname ile. Genel Yardımcıları ile bölge müdürlerininise Genel Müdürün teklifi. Merkez Birliği Yönetim Kurulunun görüşüne istinadenTarım Orman ve Köyişleri Bakanının onayı ile atanacağı belirtilmiş ve diğerfıkralarda personelin tayin, nakil, görevden geri alınmaları ve Genel Müdür,Müdür ve yardımcıları ve diğer personelin özlük işleri düzenlenmiştir.

İptal isteminin gerekçesinde bu hükme ilişkin olarak özetle;

Kooperatiflerde, bölge ve merkez birliklerinde işlerin Tarım Ormanve Köyişleri Bakanlığının talimatlarına uygun olarak yürütüleceği, ayrıca GenelMüdürün Bakanın teklifi üzerine ortak kararname ile, Genel Müdür Yardımcılarıile bölge müdürlerinin ise Genel Müdürün teklifi Merkez Birliği YönetimKurulunun görüşüne istinaden Bakanlığın onayı ile atanacakları hükümleriningetirildiği, böylece kooperatif ve birliklerin, idarenin talimatlarını yerinegetirmek durumunda bırakıldığı ve kuruluşların idarenin emrinde adeta onun bir parçasıhaline sokulduğu ve görevlilerin tayinlerinde yönetim kurulunun sadecegörüşlerinin alınması ile yetinildiği, asıl tasarruf İmkanının Bakanlığabırakıldığı, kooperatifler, bölge birlikleri ve merkez birliğinin Bakanlığıntalimatı ile bağımlı olarak ve Bakanlığın tayin edeceği kişilerleyönetilecekleri ve maddenin diğer fıkralarının da eşitlik ilkesine aykırıhükümler içerdiği ve bu yüzden maddenin iptali gerektiği öne sürülmüştür.

Kooperatif ve birliklerde işlerin kanun, anasözleşme ve diğermevzuat hükümleri ile Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığının ve kooperatif üstkuruluşlarının talimatı ile yürütülmesi ve atamalarda Bakanlığın onayınıngerekliliği kuralı, kaynağım Anayasanın 171. maddesinde bulan, kooperatiflerinDevletin her türlü kontrol ve denetimine tabi olduğu ilkesinden almakta,kooperatif ve birliklerin, Bakanlığın ve üst kuruluşların verecekleritalimatlara uygun hareket etmeğe mecbur tutularak, disiplin altına alınmalarınaçalışılmaktadır. Bu suretle, faaliyetlerin genel, idari ve ekonomik prensipleriçinde yürütülmesi de temin edilmiş olacaktır.

Davacı ayrıca, maddede Genel Müdür Yardımcılığı görevine tayinedilenlerin bu müessesede geçecek hizmet süreleri emekliliklerine sayılırdendiği halde, aynı kurallara göre tayin edilen bölge birlik müdürlükleri bustatüye tabi kılınmadığından hükmün eşitlik kavramına aykırı olduğunu iddiaetmekte ise de, 1581 sayılı Kanunun 5. maddesine göre genel müdüryardımcılarının yüksek öğrenim yapmış, kamu kurum ve kuruluşlarında, TarımKredi Kooperatifleri ve Birlikleri teşkilatında veya benzer kuruluşlarda en azsekiz yıl çalışmış olmaları istendiği halde, bölge müdürlerinin atanmasındaböyle koşullar aranmamıştır.

Eşitlik ilkesi, ancak eşit durumda bulunan kişiler veyatoplulukların aynı hukuk kuralına bağlı tutulmalarım zorunlu kılar. Aynıstatüde bulunmayanlar hakkında ayrı uygulama getirilmesi eşitliğe aykırılıksayılamaz.

Bu görüşe Necdet Darıcıoğlu ve Yekta Güngör özdenkatılmamışlardır.

3 - Yasanın 3. Maddesinin Anayasaya Aykırılığı Sorunu :

Madde, Yönetim Kurulu üyeleri ve denetçiler ile personelingörevlerine son verme kural ve koşullarım düzenlemektedir.

Dava dilekçesinde, birinci ve ikinci maddeler konusunda belirtilennedenlerle bu maddenin de Anayasaya aykırılığı iddia edilmektedir.

Anayasanın 171. maddesine göre, kooperatifler Devletin her türlükontrol ve denetimine tabidirler. Bu hükme dayanılarak, yaptırılan soruşturmasonucu görevleri ile ilgili suç işledikleri veya kusurlu oldukları anlaşılan veTarım Orman ve Köyişleri Bakanlığınca görevden alınmaları uygun görülenkooperatif, bölge birlikleri ve merkez birliği yönetim kurulu üyeleri vedenetçileri ile personelin. Bakanlık; Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığıyla,TC. Ziraat Bankası temsilcilerinin görevlerine de ilgili idarelerce son verilmesi,anayasadan kaynaklanan "kontrol ve denetim" görevinin doğalsonucudur. Göreve son verilme, çekilme veya diğer herhangi bir sebeple yönetimkurulu üyelikleri ve denetçilikleri sona erenlerin yerlerine yenileri seçilipişe başlayıncaya kadar görev yapmak üzere yedeklerinin getirilmesi veyedeklerle doldurulamayanların yerlerine yenileri seçilip işe başlayıncayakadar görev yapmak üzere, ayrılanların statüsüne göre bölge birliği, merkezbirliği, Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığınca geçici atama yapılması, görevinsürekliliği gereği ve işlerin aksamaması zorunluluğundan doğmaktadır. Maddeanayasa hükmüne uygun olarak düzenlenmiştir.

Bu görüşe Necdet Darıcıoğlu ve Yekta Güngör Özden katılmışlardır.

4 - Yasanın 4. Maddesinin Anayasaya Aykırılığı Sorunu :

Madde, kooperatif, bölge birlikleri ve merkez birliği örnekanasözleşmelerinin, ilgili kuruluşların da görüşü alınarak, Tarım Orman veKöyişleri Bakanlığı tarafından hazırlanarak Bakanlar Kurulunca kabul edileceğive yapılacak değişikliklerin de aynı usule tabi olacağı hükmünü getirmiştir.

Dava dilekçesinde, "tüzelkişilik", tüzüğü veanasözleşmeyi hazırlama, kabul etme ve değiştirme yetkisinin de bizzatkendisine ait olduğu kabul edilmesi gereken bir kavramdır. Tüzelkişiliğinorganlarından olan "genel kurul", tüzük ve anasözleşmeyi yapma vedeğiştirme yetkisini haiz olmak durumundadır. Aksinin kabulü Anayasamızda yeralan ".... demokratik .... bir hukuk Devleti" şeklindeki niteliğeters ve onunla bağdaşmayacak bir durumdur, denmektedir.

Tarım kredi kooperatifleri üzerindeki devletin her türlü"kontrol ve denetim" yetkisinin, Anayasanın özelikle 48/2., 166. ve171. maddelerinden kaynaklandığı, amacın devletin ekonomik politikasının güvenve kararlılık içinde yürütülmesi olduğu söz götürmez. Aynı amaca yönelik faaliyetlerinbenzer statüler içerisinde gerçekleştirilmesinden daha doğal bir şeydüşünülemez.

Kamu yararı olan hallerde, milli ekonominin gerekleri ve sosyalamaçlarla, özgürlüklere kimi sınırlamalar getirilebilir. Devletin,teşebbüslerin güven ve kararlılık içinde çalışması için gerekli gördüğütedbirleri almasında, hem teşebbüs sahiplerinin hem de bu teşebbüsleraracılığıyla toplumun yararı söz konusudur.

Bu nedenlerle düzenlemenin Anayasaya aykırı yönü görülmemiştir.

Yekta Güngör Özden bu görüşe katılmıştır.

5 - Yasanın 5. Maddesinin Anayasaya Aykırılığı Sorunu :

Yapılan değişiklikle 1581 sayılı Kanunun 10. maddesindeki,kooperatifler ve bölge birliklerinin bağlı bulundukları üst kuruluşlarıntalimatlarına uygun hareket etmeğe mecbur oldukları hükmüne (merkez birliği)kelimeleri eklenmiştir.

Dilekçede, maddede yer alan merkez birliğinin bağlı olduğu üstkuruluşu anlamanın mümkün olmadığı, maksat -ki genel yapısı itibariyle onugöstermektedir- Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı ise bu hükmün idareyebağımlılığı göstereceği için antidemokratik bulunduğu ileri sürülmektedir.

Madde gerekçesinde, kooperatifler, bölge birlikleri ve merkezbirliklerinde. Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı ile üst kuruluşlarcaverilecek talimatlara uyma mecburiyetinin getirildiği açıklanmıştır. 1581sayılı Kanunun 5. maddesinde (kooperatif üst kuruluşları) deyimikullanılmıştır. Böylece bu deyimin hiyerarşik sıra ile kooperatiflerde bölgebirliği, bölge birliklerinde merkez birliği ve merkez birliğinde ise Bakanlıkolduğu açıklığa kavuşmaktadır. Düzenleme, kaynağım Anayasanın 171. maddesindenaldığından aykırılık söz konuşu değildir.

Bu görüşe Necdet Darıcıoğlu katılmamıştır.

6 - Yasanın 6. Maddesinin Anayasaya Aykırılığı Sorunu :

3223 sayılı Kanunun 6. maddesi ile 1581 sayılı Kanuna iki ek ve üçgeçici madde eklenmiştir.

a) Ek Madde 1. ve Ek madde 2

Bu maddelerle, tarım kredi kooperatifleri, bölge birliği vemerkezi birliğinde görev alacak denetçilerin sayısı, nitelikleri, yetki vesorumlulukları ve teftiş ve denetime tabi olmaları usul ve esaslarıbelirlenmektedir.

Kooperatiflerin gereği gibi denetlenmelerinin ülke ve toplumyararı açısından olduğu kadar, ortakların ve alacaklıların haklarını korumak vekooperatiflerin sağlıklı bir ortam içerisinde amaçlarını gerçekleştirebilmeleriaçısından da arzettikleri önem ortadadır. Kooperatif yöneticilerinin, özellikleortakların ilgisiz davranmalarından ya da bilgisizliklerinden yararlanarak,çeşitli şekillerde kooperatiflerin zararına neden oldukları sık sık gözlenmişolaylardandır Bu nedenlerle, kooperatiflerin devamlı olarak denetlenmesi esasıbenimsenmiş ve özellikle denetim, genelde bir uzmanlık işi olduğundan genelkurula dışarıdan denetçi seçmek yetkisi tanınmıştır. Bu amaçla getirilendüzenlemenin Anayasaya aykırı bir yönü görülmemiştir.

Yekta Güngör Özden Ek Madde 2 deki düzenlemenin Anayasaya aykırıolduğu görüşündedir.

b) Geçici Madde 8, 9 ve 10. Bu maddelerle, Kanunda gösterilenşartlara uymayan Merkez Birliği Yönetim Kurulu Başkan ve üyeleriyledenetçilerinin görevlerinin sona ereceği, yerlerine gerekli niteliği taşıyanlararasından Bakanlıkça atama yapılacağı, anasözleşmelerde kanun doğrultusundayapılacak değişikliklerin en geç üç ay içerisinde sonuçlandırılacağı, yenianasözleşmeler yürürlüğe girinceye kadar, mevcut anasözleşmelerin bu kanunaaykırı olmayan hükümlerinin uygulanmasına devam olunacağını, 1581 sayılı Kanunilgili anasözleşmeler ile diğer mevcut ve 185 sayılı Kanun HükmündekiKararnamede Ticaret Bakanlığına ve Bakanına veya Sanayi ve Ticaret Bakanlığınave Bakanına verilen görev ve yetkilerin Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığına veBakanına devredileceği, öngörülmüştür.

Maddelerin iptali istemine dayanak olarak dava dilekçesinde,anılan maddelerin Anayasaya aykırı hükümler içerdiğim, bu madde hükümlerinin deincelenen diğer maddeler ile olan ilişkileri nedeniyle iptali istenmiştir.

Geçici 8. madde, geçiş dönemin! düzenleyen hükümler getirmiştir.Atamayı önerme ve onaylamaya yetkili mercie, nitelikleri kanunda gösterilenkoşullara uymayan ilgilisinin parasal hakkı saklı kalmak kaydıyla, göreve sonverebilme yetkisi tanınması da genel hukuk kuralı gereğidir.

Geçici 9. madde anasözleşmelerde yapılacak değişikliklerinsüresini saptamakta ve yeni anasözleşmelerin yürürlüğe girinceye kadar mevcutanasözleşmelerin kanuna aykırı olmayan hükümlerinin uygulaması kuralımgetirmekte olduğundan düzenleme yerindedir.

Geçici 10. madde, kooperatiflerle ilgili kanun, kanun hükmündekararname ve diğer mevzuatta diğer bakan ve bakanlıklara verilen görev veyetkilerin Tarım Orman ve Köyişleri Bakanlığı ve Bakanına devri yasa koyucunungörev ve yetkisine girdiğinden iptal istemi yerinde değildir.

Necdet Darıcıoğlu ve Yekta Güngör Özden, Geçici madde 8'in ikincifıkrasında "denetçilerin", beşinci fıkrasında "denetimorganlarında görevlendirilecek temsilcilerin atanması" dışındakihükümlerin Anayasaya aykırı olduğu görüşündedirler.

Geçici madde 9'daki görüşe Yekta Güngör Özden,

Geçici madde 10'daki görüşe Necdet Darıcıoğlu ve Yekta GüngörÖzden katılmamışlardır.

7 - Yasanın 7. maddesinin Anayasaya Aykırılığı Sorunu :

Madde, 107 sayılı Kanun Hükmündeki Kararnamenin, Tarım KrediKooperatifleri, Birlikleri ve Merkez Birliği ile ilgili 42. maddesindeki hükmüyürürlükten kaldırmaktadır.

Madde, yürürlükten kaldırmayı içermektedir. Bir hüküm veya kanununyürürlükten kaldırılması yasa koyucunun iradesine bağlı bir yasamatasarrufudur. Anayasaya aykırılık görülmemiştir.

V. SONUÇ:

1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunun BazıMaddelerini Değiştiren 237 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin DeğiştirilerekKabulü Hakkındaki 7/6/1985 günlü ve 3223 sayılı Kanunun:

1 - 1., 2., 3. maddeleriyle Geçici 10. maddesinin Anayasaya aykırıolmadığına ve iptal isteminin reddine Necdet Darıcıoğlu ve Yekta Güngör Özdeninkarşıoyları ve oyçokluğuyla;

2 - 4. maddesi ve 6. maddesiyle getirilen "Ek Madde 2"ve "Geçici Madde 9" hükümlerinin Anayasaya aykırı olmadığına ve iptalisteminin reddine Yekta Güngör Özdenin karşıoyu ve oyçokluğuyla;

3 - 6. maddesiyle getirilen "Ek Madde l" ve 7. maddesihükümlerinin Anayasaya aykırı olmadığına ve iptal isteminin reddineoybirliğiyle;

4 - 5. maddesinin Anayasaya ay kın olmadığına ve iptal istemininreddine Necdet Darıcıoğlu'nun karşıoyu ve oyçokluğuyla:

5 - 6. maddesiyle getirilmiş bulunan "Geçici Madde 8"hükümlerinin Anayasaya aykırı olmadığına ve iptal isteminin reddine, NecdetDarıcıoğlu ve Yekta Güngör Özdenin maddenin, ikinci fıkrasında denetçilerin,beşinci fıkrasında denetim organlarında görevlendirilecek temsilcilerinatanması dışındaki hükümlerinin Anayasaya aykırı olduğu yolundaki karşıoylarıve oyçokluğuyla;

13/1/1987 tarihinde karar verildi.

KARŞIOYYAZISI

Esas sayısı : 1985/22 Karar sayısı : 1987/2 Karar günü : 13/1/198730/4.1985 günlü, 3186 sayılı "Tarım Satış Kooperatifleri ve BirliklerininKuruluşu Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulüne DairKanun" un ayrıca dava konuşu yapılan hükümlerinin özellikle 9., 11., 14.ve 15. maddeleri ile Geçici 4. maddesinin Anayasaya aykırı olmadığına ve iptalistemlerinin reddine ilişkin 26/6/1986 günlü, Esas : 1985/9 ve Karar : 1986/14sayılı Anayasa Mahkemesi kararıyla ilgili karşıoy gerekçesi; 7/6/1985 günlü,3223 sayılı "1581 Sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve BirlikleriKanununun Bazı Maddelerim Değiştiren 237 Sayılı Hükmünde KararnameninDeğiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun" un 1., 2., 3. ve 5. maddelerinin ve6. maddesiyle 1581 sayılı Kanuna eklenen "Geçici Madde 8" ve"Geçici Madde l0" hükümlerinin Anayasaya aykırı olmadığına ve iptalistemlerinin reddine ilişkin olarak oyçokluğuyla tesis olunan 13/1/1987 günlü,Esas : 1985/22 ve Karar : 1987/2 sayılı Karar yönünden de geçerli bulunduğundanaynı hususların burada yinelenmesine gerek görülmemiştir.

Aynı nedenler, 13/1/1987 günlü. Esas : 1985/22 ve Karar : 1987/2sayılı Kararın katılmadığım bölümleriyle ilgili karşıoyumun gerekçesini deoluşturmaktadır.

KARŞIOYGEREKÇESİ

Esas sayısı : 1985/22

Karar sayısı : 1987/2

Karar günü : 13/1/1987

Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birliklerine ilişkin 7/6/1985 günlü,3223 nolu yasanın iptali isteminin reddi kararının katılmadığım bölümlerineyönelik karşıoylarımın gerekçelerinde, aralarındaki benzerliği gözönündetutarak, yer ve zaman almaktan kaçınarak, Tarım Satış Kooperatifleri veBirliklerine ilişkin yazısıyla ilgili olarak 17/5/1987 günlü, 19463 sayılıResmi Gazetede yayımlanan 26/6/1986 günlü. Esas : 1985/9, Karar : 1986/14sayılı Anayasa Mahkemesi kararındaki karşıoy gerekçesine dayandığımı, geneldeonları yinelediğimi belirtirim.

Özel hukuk tüzelkişileri oldukları kuşkusuz bulunankooperatiflere, Anayasanın 171. maddesini yanlış ve amaca aykırı yorumlayarakelatmanın hoşgörüyle karşılanması olanaksızdır. Devlet, kooperatifçiliğingelişmesini sağlayan önlemleri alacak, her türlü kontrol ve denetimi yaparak -yaptırarak çalışmalardaki düzeni, başarıyı gerçekleştirecektir. Olumlukatkılarla, yararlı olmada yardımcılık yapacaktır. "Kontrol vedenetimi" yönetime dönüştürmenin, "yönetime katılma" olarakanlayarak bu yolda uygulamaya girişmenin anlamsızlığı ve aykırılığı açıktır. Butür anlayış ve tutumun demokratiklikle, hukuksallıkla hiçbir ilgisi yoktur.Kimi bahanelerle, kimi yanlış görüşlerle yürütme - yönetimin elatmasınageçerlik tanımak anayasal düzeyde başka sakıncalı girişimlere yolaçmaktır. Butür yasalarla, Devlet, özel kuruluşlarda, iktisadi Devlet Teşekküllerinden dahaSıkı, daha çok söz sahibi olmaktadır. Oysa kredi açtığı şirketlerin yönetimineelatmamaktadır, karışmamaktadır. Ortaklar dışından atanan Genel Müdürle yönetimbiçimi, bir ağır çelişki örneğidir. Ortaklar kendi mal varlıklarına yabancıduruma düşürülmüşlerdir. Anayasa kurallarım genişletici değil, daraltıcı nedensaymak Anayasanın amacım yadsımaktır. Yasalaştırma, Anayasanın 171. maddesineaçıkça aykırıdır. İncelemede Yasanın kendi yapışı içindeki tutarlığa, bütünlüğedeği1. Anayasa karşısındaki durumuna bakılır. Kooperatifleri birer kamu kurumu,genel yönetim birimi. Devlet organı durumuna getirmek konunun özüne tersdüştüğü gibi siyasal iktidarların ele geçirme, yerleştirme ve kullanmaamaçlarına açık tutarak bir çekişme yeri durumuna sokabilir. Hukuk devletindebu yoğunlukta bir elatmanın "kontrol ve denetim" değil, bu görünümaltında "yönetim" olduğu bellidir. "Kontrol ve denetim"kavramına kökten ters olan uygulama Anayasa katında uygun karşılanırsa niceaykırılıkları önlemek ve gidermek olanağı yitirilir. Demokratik yönetimilkelerine aykırı, kooperatifi KİT niteliğine getiren düzenleme Anayasayaaykırıdır. Devletin elatması siyasal tercih olmaktan ötededir. Demokrasilerdebu tür uygulama olamaz. Tek parti dönemi geçilmiş, uluslararası yoğun ilişkilerçağı açılmış, hukuk yenilenmiştir.

Maddelere değinilirse :

1 - Yeni 4. madde, dışarıdan temsilci ve müdürlere yer verdiği,yönetimi dışarıdan atananlara bıraktığı,

2 - Yeni 5. madde, işlerin yasa, anasözleşme ve ilgili kurallardanayrı olarak Bakanlık genelgelerine göre yürütülmesini zorunlu kıldığı, genelmüdür ve yardımcılarının atanmalarım devlet görevlileri gibi yönteme bağladığı,

3 - Yeni 6. madde, yönetim kurulu üyeleri, denetçiler vepersonelin görevlerine son vermede Bakanlığı yetkili kıldığı, seçimlegelenlerin yerlerinin boşalmasında aynı yolun izlenmesine olanak verdiği,

4 - Yeni 7. madde, anasözleşmelerin ortaklarca değil Bakanlıkçadüzenlenmesine olur verdiği,

5 - Ek madde 2, Bakanlık genelgelerine uymak zorunluluğunugetirdiği,

6 - Geçici madde 8, seçim ve kazanılmış hak gözetmeden görevlerisona erdirdiği, denetçiler dışında yeni atamalara olanak tanıdığı, yeni yönetimorganlarım bu aykırı yasaya göre oluşturduğu,

7 - Geçici madde 9, yeni anasözleşmelerin yukarda belirtildiğigibi kuruluş ve ortaklar dışında hazırlanmasını yerinde gördüğü ve yasaBakanlığı "üst kuruluş" olarak alıp kooperatif yapısı içindedüşündüğü için Anayasanın 2., 45., 48., 167/1. ve J71. maddelerine aykırıdır.Yasa, Anayasanın 166. ve 168. maddelerine dayanarak uygun karşılanamaz. Bunedenlerle çoğunluk görüşüne katılamıyorum.